80
O’SMIRLARDA AGRESSIYANING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Omonova Muxlisa Do’snazar qizi
Alfraganus universiteti,
“Pedagogika va psixologiya” kafedrasi
dotsent v.b., pedagogika fanlari
bo’yicha falsafa doktori (PhD)
Sotvoldiyev Shoxro’zbek Nigmatulla o’g’li
Аlfrаgаnus universiteti
“Pedаgоgikа vа psixоlоgiyа” yо’nаlishi mаgistrаnti,
Anotatsiya.
Hozirgi kunda o’smirlarda kuzatilayotgan agressiv xatti-
harakatlarni namoyon bo’lish sabablarini aniqlash, destruktiv xulq-atvorni oldini olish
yoki nazorat qilish lozim. Ushbu maqolada o’smir yoshidagi agressiyaning psixologik
xususiyatlari, xulq - atvoridagi o’zgarishlar va o’smirlik davridagi tajovuzkorlik
xususiyatining shakllanishi bo’yicha fikr va mulohazalar yoritib berilgan. Shuningdek,
zo’ravonlikning psixologik xususiyatlari, uning o’smirlik davriga xos shakllanishiga
ta’sir etuvchi sabablar, olimlarning ushbu muammo bo’yicha zamonaviy tadqiqotlari
yoritilgan.
Kalit so’zlar:
agressiya, tajovuz, xulq-atvor, zo’ravonlik, o’smir, shaxs,
xarakter, gender.
Аннотация.
Необходимо выявить причины агрессивного поведения,
наблюдаемого у современных подростков, а также предупреждать или
контролировать деструктивное поведение. В статье рассматриваются
психологические особенности подростковой агрессии, изменения в поведении, а
также размышления и наблюдения о формировании агрессивного поведения в
подростковом возрасте. Также освещаются психологические особенности
насилия, причины, влияющие на его формирование в подростковом возрасте, и
современные исследования ученых по этой проблеме.
Ключевые слова:
агрессия, агрессивность, поведение, насилие,
подросток, личность, характер, пол.
Annotation.
It is necessary to identify the causes of the manifestation of
aggressive behavior observed in adolescents today, to prevent or control destructive
81
behavior. This article discusses the psychological characteristics of aggression in
adolescence, changes in behavior, and the formation of aggressive behavior in
adolescence. It also discusses the psychological characteristics of violence, the reasons
affecting its formation in adolescence, and modern research by scientists on this
problem.
Keywords:
aggression, aggression, behavior, violence, teenager, personality,
character, gender.
Kirish.
Bugungi kunda jamiyatimizda yuzaga kelgan keskin, beqaror ijtimoiy,
iqtisodiy va ekologik vaziyat turli yoshdagi odamlarning shaxsiy rivojlanishi va xatti-
harakatlarida turli xil og’ishlarning kuchayishiga sabab bo’lmoqda. Ular orasida
o’smirlarning tobora begonalashuvi, tashvishlarining kuchayishi, ma’naviy vayron
bo’lishi, bu esa shafqatsizlik va tajovuzkorlik bilan bog’liq bo’lib, so’nggi paytlarda
tajovuz mavzusi voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi, tajovuzkorlikning turli
ko’rinishlari va bolalarning shafqatsizligi tufayli ayniqsa dolzarb bo’lib qoldi.
Muhokama.
Agressiv xulq-atvor bu inson bilan vaziyatning o’zaro ta’siri
natijasidir. Agressivlik sifat va miqdor tavsiflariga ega bo’lib, barcha xossalar kabi u
ham turli darajalarda ifodalanadi. Deyarli to’liq nomavjudlikdan to yetarlicha
rivojlangan agressivlikkacha namoyon bo’ladi. Agressivlik har bir shaxsda qanchadir
miqdorda bo’lsada mavjud bo’ladi. Agressivlik darajasi yuqori bo’lgan kishilar
boshqalarga nisbatan agressiv reaksiyalarni namoyon etishga ko’proq moyil bo’ladilar.
Agressiv reaksiyalarga boshqa odamlarni qoralash, haqoratlash yoki ularga jismoniy
zarar yetkazishga yo’naltirilgan reaksiyalarni kiritishimiz mumkin.
Agressiv xulq – atvorni har tomonlama tushuntirib beruvchi nazariyalar mavjud
bo’lib, ularning har biri agressiya va uni keltirib chiqaruvchi omillarni batafsil
tushuntirib beradi [1].
Agressiv xulq-atvor asosini agressivlik motivi tashkil etadi. Agressiv xatti-
harakatlar shaxsga ma’naviy, moddiy yoki jismoniy zarar yetkazishi, destruktiv xulq-
atvorni yuzaga kelishiga ta’sir ko’rsatishi bilan xarakterlanadi. Bunday xatti-
harakatlarni bartaraf etishning psixologik jihatdan qiyin tomoni shundaki, agressiv
xatti-harakat qiluvchi shaxs o’z xatti-harakatlarini oqlash uchun turli xil dalillarni
keltiradi va o’zidan aybni soqit qilishga urinadi.
Adabiyotlar tahlili.
Venalik psixolog Z.Freyd va uning shogirdlari o’smirlik
davrini baholashda insonga azaldan berilgan qandaydir mayl nishonasi sifatida vujudga
keladigan o’z mavqeini belgilashga ongsiz intilishni eng muhim asos deb hisoblaydilar.
Bu intilish go’yoki xudbinlik, boshqa kishilarni mensimaslik, paydo bo’lishga, atrof-
muhit bilan kelisha olmaslikka, hatto nizolarga olib kelar, ongsiz ehtiyojlari va mayllari
shaxsning faolligini belgilar emish. Sobiq sovet psixologlari Z.Freyd nazariyasining
82
mutlaqo asossizligini ta’kidlab, o’smirda imkoniyat bilan talabchanlik o’rtasidagi
kelishmovchilik, o’zini ko’rsatishga moyillik va o’z ichki dunyosiga qiziqishning
namoyon bo’lishi bilan tavsiflanishini asoslab berdilar [2].
Ayrim psixologlar biogenetik o’sishning biologik omillariga, ya’ni jinsiy
yetilishga alohida ahamiyat beradilar. Ularning fikricha, o’smirning psixik jihatdan
inqirozga yetaklovchi, hayajonga soluvchi sub’ektiv ichki kechinmalari o’g’il va
qizlarni yolg’izlik psixologiyasiga tortar emish. O’smir uchun xarakterli norozilik,
qo’pollik, qaysarlik, shafqatsizlik, tajanglik, ginaxonlik, tajovuzkorlik kabi illatlar
jinsiy yetilishning mahsuli yangi tuyg’ular, mayllar, kechinmalar o’smir xatti-
harakatida hukmron bo’lib, uning xulq-atvorini boshqaradi deb tushuntirilmoqda.
O’smirlikning psixologik qiyofasi, holati, imkoniyati yagona sof biologik omilga
bog’liq emasligi hammaga ayondir [3].
Agar os’mirlarda agressiyaga nisbatan ta’sirni – gender omil sifatini baholasak,
– unda erkaklar (o`g’il bolalar) ancha yuqori to`g’ridan-to`g’ri va jismoniy, ayollar (qiz
bolalar) esa – bilvosita va verbal tajovuzni namoyon qiladilar. Umuman olganda, ayni
damda ayollar ko`pincha muvaffaqiyatli tarzda uning psixologik variantiga murojaat
qilsalar erkak jinsiga jismoniy kuch ishlatishga katta moyillik qayd qilinadi.
Yosh, gender va individual omillarning juda muhimligiga qaramay, tajovuzkor
xulqning shakllanishida, ko`plab tadqiqotchilar fikriga ko`ra, shaxs rivojlanishidagi
ijtimoiy sharoitlar yetakchi ahamiyat kasb etadi.
Natija va tahlil.
Bassning fikricha, agressiv harakatlarni uchta shkalaga
asoslangan holda tasvirlash mumkin: jismoniy – verbal, aktiv – passiv va bevosita –
bilvosita. Ularning kombinatsiyalari sakkizta ehtimolga yaqin kategoriyalarni berib,
ko’plab agressiv harakatlarni ular asosida tushuntirish mumkin [4]. Masalan, bir
kishining ikkinchisining ustidan otib, pichoqlab yoki kaltaklab zo’rovonlik qilishi ham
jismoniy, ham aktiv, ham bevosita shkala sifatida tavsiflanishi mumkin.
Bassning agressiya kategoriyalari
Agressiya tipii
Misollar
Jismoniy-aktiv-bevosita
Odamni sovuq qurol bilan jarohatlash,
uni kaltaklash va o’q otar qurol bilan
yaralash
Jismoniy-aktiv-bilvosita
Qopqon-minalarni qo’yish; yollanma
qotil bilan dushmanini yo’q qilish uchun til
biriktirish
Jismoniy-passiv-bevosita
Odamning maqsadga erishishiga yoki
istagan faoliyati bilan shug’ullanishiga
83
(masalan o’tirib o’tqaziladigan namoyish)
jismonan yo’l qo’ymaslikka harakat qilish
Jismoniy-aktiv-bilvosita
Zarur vazifalarni bajarishdan bosh
tortish (masalan, o’tirib o’tkaziladigan
namoyish
paytida
xududni
bo’shatib
qo’yishdan bosh tortish)
Verbal-aktiv-bevosita
So’z bilan haqoratlash yoki boshqa
odamni kamsitish
Verbal-aktiv-bilvosita
Boshqa odamga tuhmat qilish yoki u
haqida mish-mishlar tarqatish
Verbal-passiv-bevosita
Boshqa odam bilan gaplashishdan,
uning savollariga javob berishdan bosh
tortish va boshqalar
Verbal-passiv-bilvosita
Aniqlik kiritishdan va tushuntirib
berishdan bosh tortish (masalan, nohaq
tanqid ostiga olingan odamni himoyasiga
biron-bir gap aytishdan bosh tortish)
Agressiyaning ijtimoiy ma’qul va asotsial agressiv xulq-atvor turlari farqlanadi.
Ijtimoiy ma’qul agressiya turida frustratsiya, affekt, stress va nizo natijasida kelib
chiquvchi zo’riqish hamda xavotirlanish ijtimoiy normalarga mos keluvchi harakatlar
orqali hal qilinadi. Asotsial agressiv xulq-atvor jamiyatda qabul qilingan normalarga
zid bo’lgan harakatlarda namoyon bo’ladi.
Agressiyaning turli: bevosita jismoniy kuch ishlatishdan, raqibni so’z bilan
haqoratlab unga tahdid qilishdan tortib, boshqa bir insonni yashirincha boshqarishga,
kelgusida kutilayotgan noxushliklarga shama qiluvchi bilvosita ta’sir ko’rsatish
shakllari kuzatiladi. Shuningdek, agressiyaning ijtimoiylashuvga bo’ysunmaydigan
dardmandlik darajasiga boruvchi shakllari ham ma’lum. Psixologiyada agressiv xulq-
atvor quyidagicha tasniflanadi:[5]
1. Agressiyaning dardmandlik darajasidagi alomatlari (tutoqib ketish, jahl
kelganda o’zini yo’qotib qo’yish);
2. Agressiyaning jismoniy og’zaki va boshqa, butun jamiyat uchun nomaqbul
sanalgan axloq qonun-qoidalari bilan bog’liq shakllari (odatda, ular ijtimoiylashuv
xususiyatlari, aksil ijtimoiy xulq-atvor normalarining mustahkamlanishi bilan bog’liq
bo’ladi);
3.
Jamiyatda
qabul
qilingan
axloq
qonun-qoidalarini
yetarlicha
o’zlashtirilmaganligi yoki xatti-harakatlarini idora qilish imkonini beruvchi xususiy
84
sifatlarni to’liq shakllanmaganligi bilan bog’liq agressiyaning turli ko’rinishlari
(ta’lim-tarbiya ko’rmaganlik);
4. Ayrim kuzatuvchilar tomonidan agressivlik haq-huquqlarini poymol qilish,
birovga ziyon yetkazish gumonini paydo qiladigan, boshqa bir kuzatuvchilar
tomonidan qat’iylik, faollik sifatida talqin qilinadigan barcha xatti-harakatlar. Agressiv
xulq-atvor asosini agressivlik motivi tashkil etadi. Agressiv xatti-harakatlar shaxsga
ma’naviy, moddiy yoki jismoniy zarar yetkazishi, destruktiv xulq-atvorni yuzaga
kelishiga ta’sir ko’rsatishi bilan xarakterlanadi. Bunday xatti-harakatlarni bartaraf
etishning psixologik jihatdan qiyin tomoni shundaki, agressiv xatti-harakat qiluvchi
shaxs o’z xatti-harakatlarini oqlash uchun turli xil dalillarni keltiradi va o’zidan aybni
soqit qilishga urinadi. Agressiyani tez-tez ifodalanishi shaxsning emotsional holati
bo’lib uning asosini quyidagilar tashkil etadi:[6]
- nerv-psixik kasalliklar, inson nerv sistemasini nihoyatda charchaganligi.
- oiladagi psixologik muhitning nosog’lomligi va ota-onalarda pedagogik-
psixologik bilimlarning yetishmasligi.
- shaxsning harakter xislati, ijtimoiy muhitning yomonlashuvi.
Agressivlikning me’yordan ortishi natijasida shaxsda asab tizimining buzilishi,
nerv-psixik kasalliklar, kommunikativ malakalarning pasayishi, o’z-o’ziga adekvat
baho bera olmaslik, ishonch hissining yo’qolishi, o’z-o’zini boshqara olmaslik,
xavotirlanish darajasining ortishi, frustratsiya, depressiya, stress kabi salbiy oqibatlar
kuzatiladi [2].
Xulosa.
Agressiv xatti-harakatlar jamiyat uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Bu jismoniy va ruhiy zararga, shaxslararo munosabatlarning buzilishiga,
ruhiy salomatlikning yomonlashishiga, jinoyatchilikning kuchayishiga va jamoat
tartibining buzilishiga olib kelishi mumkin. Agressiv xatti-harakatlar jamiyatda turli
shakllarda va turli darajalarda namoyon bo’lishi mumkin. Ushbu hodisaning
tarqalishi ko’plab omillarga, jumladan, madaniy, ijtimoiy, iqtisodiy va individual
xususiyatlarga bog’liq.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Агапов
П.В.
Проблема
агрессивности
и
деструктивности
в
психоаналитической социологии: от Фрейда к Фромму: Дис.. канд. социолог,
наук. - М., 2000. - 152 с.
2.
Агрессия у детей и подростков: Учеб. Пособие. / Н.М. Платонова. СПб.: Речь,
2004. - 336 с. 3. Адлер А. Как управлять стремлением к превосходству. //
Адлер А. Воспитание детей.
85
3.
Взаимодействие полов. — Ростов на Дону.: Феникс, 1998,- 448 с. 4. Алфимова
М.В., Трубников В.И. Психогенетика агрессивности. // Вопросы психологии.
2000. - № б. - С. 112-121.
4.
F.Rasulova. O‘smirlarda agressiv xulq-atvor namoyon bo‘lishining psixologik
xususiyatlari. // psoxologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori ilmiy darajasini olish
uchun yozilgan dissertatsiya. T– 2018 yil. 142 b.
5.
Gainazarovna, S.T., & Ikromjon o’g’li, I. A. (2024). O’smirlarda agressiv xulq-
atvor namoyon bo’lishining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarining korreksiyasi va
proflaktikasi. Miasto Przyszłości, 48, 1421-1425.
6.
Kushanova, M.I. (2024). O‘smirlar agressiv xulq-atvorining ijtimoiy-psixologik
tavsifi. Hozirgi zamon psixologiya ilmidagi dolzarb muommolar: yechimlar va
imkoniyatlari, 57-60.
