97
RAQAMLI TEXNOLOGIYA VOSITASIDA TALABALARNING TEXNIK
IJODKORLIK KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISh
TEXNOLOGIYALARI
Muradov Salaxiddin Djumanazarovich
Fan va texnologiyalar universiteti “Aniq fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Jumanazarov Sardor
Iqtisod yunalishi talabasi
Annotatsiya
. Mazkur maqolada hozirgi vaqtda eng dolzarb masalalardan biri
hisoblangan raqamli ta’lim texnologiyalarining oʻquv jarayoniga joriy etish
istiqbollari, raqamli texnologiyalar vasitasida talabalarning texnik ijodkorlik
kompetentlikni rivojlantirish, zamonaviy raqamli texnologiya vositalaridan
foydalanishning asosiy pedagogik maqsadlari, talabalarning texnik ijodkorlik
kompetentligini rivojlantirishda raqamli texnologiya vositalarining
o‘rni va uning
metodologik asoslarini o‘rganish va samarali yo‘llarini o‘rganish keltirilgan.
Аннатация.
В данной статье рассматриваются перспективы внедрения
цифровых образовательных технологий в образовательный процесс, что в
настоящее время является одним из наиболее актуальных вопросов, развитие
технической творческой компетентности учащихся посредством цифровых
технологий, основные педагогические цели использования современных средств
цифровых технологий, роль средств цифровых технологий в развитии
технической творческой компетентности учащихся, а также исследование их
методических основ и эффективных способов.
Kalit soʻzlar:
ta’lim texnologiyasi, raqamli axborot texnologiyalari, kompyuter
texnologiyasi, texnologik innovatsiya.
Ключевые слова
: образовательные технологии, цифровые информационные
технологии, компьютерные технологии, технологические инновации.
Z
amonaviy jamiyatda axborot texnologiyalari va raqamli vositalarning roli tobora
ortib bormoqda. Ta’lim sohasi ham ushbu texnologik o‘zgarishlar ta’sirida
yangilanishlar kiritib, raqamli texnologiyalardan keng foydalanishga intilmoqda.
Xususan, raqamli ta'lim texnologiyalari talabalar uchun o‘quv jarayonini yanada
samarali va interaktiv qilish, ularga turli manbalardan axborotni tezda topish, qayta
98
ishlash va baholash imkonini bermoqda. Bugungi kunda axborotni izlash va uni
samarali foydalanish talabalarning asosiy kompetentsiyalaridan biriga aylanib
borayotgan bir vaqitda
raqamli texnologiya vositasida talabalarning texnik ijodkorlik
kompetentlikni rivojlantirish texnologiyalari kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat
siyosati darajasida ko`tarilishi insonni intellektual va ma‘naviy axloqiy jihatdan
tarbiyalash bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan uzluksiz ta‘lim tizimi orqali har tomonlama
barkamol shaxsni tarbiyalashni nazarda tutgan holda, oliy ta‘lim muassasalarining
asosiy vazifalari sifatida, talabalarning fanlar asoslari bo‘yicha mustahkam bilim
olishlari uchun shart-sharoitlar yaratish, ularda bilim olish ehtiyojini, asosiy o‘quv-
ilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan
ma‘naviy-axloqiy fazilatlarni, ijodiy fikrlash va atrof-muhitga ongli munosabatda
bo‘lish ko‘nikmalarini shakllantirish kabi yo‘nalishlarni belgilab berdi.
Oliy ta`limda o`rgatilayotgan har bir fanning maqsad va vazifalari belgilab qo`yilgan.
Asosan amaliy faoliyat bilan uzviy bog`liq bo`lgan raqamli axborot texnologiyalari
nining ham o`z maqsad, vazifalari bo`lib, talabalardnini o`qitishdan ko`zlangan asosiy
maqsad raqamli texnologiya vositasida talabalarning texnik ijodkorlik kompetentlikni
rivojlantirish texnologiyalari talabalarning uz mutaxasisliklariga ijodiy yondashishi
ularning ma‘naviy, badiiy va axloqiy madaniyatini, milliy g‘urur hamda vatanparvarlik
tuyg‘usini shakllantirish, tafakkurini kengaytirish, t alabalarda ijodiy mahorat, nafosat
va badiiy didni o‘stirish hamda tashabbuskorlikni tarbiyalashdan iboratdir. Shaxsning
kasbiy jihatdan shakllanishi oliy ta‘limda kasbiy ta‘lim olish jarayonidan boshlanadi.
Oliy dargohlarining fan dasturlari mazmuni bo‘lajak mutaxasislarga kasbi bo‘yicha
bilimlar berish, mutaxasislik faoliyat sirlarini o‘rgatish va talabalarda ko‘nikma hosil
qilishga qaratilgan. Shuni hisobga olgan holda mahorat va ijodkorlik haqidagi
tushunchalarni esga olib ketish maqsadga muofiq bo‘ladi. Maxorat– bu ishni
muvaffaqqiyatli bajarish uchun zarur bo‘lgan, shaxsning shaxsiy xususiyatlari
kombinatsiyasidir. Mahorat haqida gapirganimizda harqanday soha mutaxasislarini
tayyorlashda pedagogning roli pedagogik mahoratga ega bo‘lgan pedagog asosiy
o‘rinni eggallashi pedagogik mahorat tushunchasiga aloxida etibor berish zaruriyatini
yaratadi.“Xozzirgi zamon pedagogik kompetentlikga ega mutaxassis bu – o‘z
kasbining mohir ustasi raqamli texnologiya vositasida talabalarning texnik ijodkorlik
kompetentlikni rivojlantirish texnologiyalariga ega bo‘lgan, yuksak darajada
madaniyatli, o’z fanini chuqur biladigan, yondosh fanlar sohalarini yaxshi tahlil eta
oladigan, tarbiyalash va o‘qitish uslubiyatini mukammal egallagan mutaxassis‘dir.
Globallashuv jarayoni jadal sur’atlar bilan hayotimizga kirib kelayotgan bir davrda, o‘z
bilimi, kuchi, imkoniyatlariga tayanadigan, raqamli va axborot texnologiyalar
99
vositasida o‘z sohasida ijodkorlik qobiliyatlarini namoyon etgan holda talabalarning
texnik ijodkorlik kompetentlikni rivojlantira oladigan, jamiyat, davlat manfaatlarini
o‘z manfaatlari bilan uyg‘un holda ko‘radigan еtuk mutaxassis kadrlarni tayyorlash
zarurligi, mamlakatda demokratik o‘zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyati asoslari konsepsiyasini amalga oshirish sharoitida mustaqil, ijodiy fikrlovchi,
zamonaviy fantexnika va uning ishlash texnologiyasini mukammal egallagan,
tadbirkor mutaxassislarni tayyorlash oliy ta’limi muassasalari oldida turgan muhim
vazifalardan biriga aylandi. Ushbu vazifalarni bajarish va ijodiy natijaga erishishda 2
ta muxum vazifani ro‘l tutadi.
1 Texnik ijodkorlik kompetentlikni rivojlantirishi.
2. Raqamli texnologiyalar vasitalari.
Ushb 2 ta vazifadan 1 chisinini texnik ijodkorlik kompetentlikni rivojlantirishi ni
o‘rganib chiqamiz va taxlil qilamiz.
1.1. XX asrning 40-yillari oxirlarida rossiyalik olim Genrix Saulovich Altshuller o‘z
olidiga texnikada yangi ixtirolarni qanday qilib maqsadli yaratish mumkin, degan
muammoni qo‘ydi. Ta’kidlash kerakki, u paytgacha texnikadagi mutlaq hamma
ixtirolar, shu bilan birga fan va sanatdagi kashfiyotlar amal va xatolar yo‘li bilan qilinar
edi.
Raqamli va axborot texnologiyalar vositalari ijodkorlik faoliyatining ilmiy asoslangan
texnologiyalari yo‘q edi. Bu muammoni еchish uchun Altshuller texnik ixtirolarning
patent fondini tahlil qildi, bu jarayonda texnikaning rivojlanish qonuniyatlarini ochdi
va 60-yillarning boshlarida u ixtirochilik masalalarini еchish algoritmining birinchi
modifikatsiyasini yaratdi. Shu paytdan boshlab Genrix Saulovich injenerlar va hamma
xohlovchilar uchun tinglovchilarni texnik masalalarni еchish uchun algoritmni
qo‘llashga o‘rgatadigan o‘quv seminarlari o‘tkaza boshladi, parallel holda uni
mukammallashtirish ishlarini davom ettirdi. Bu tadqiqotlar natijasida Altshuller
texnikaning rivojlanish qonunlarini shakllantiradi. Shu tarzda ixtirochilik masalalarini
еchish nazariyasi (TRIZ) tug‘iladi.
Seminarlarda tinglovchilarni o‘qitish Altshuller oldiga yangi muammoni qo‘ydi –
nimaga tinglovchilarning katta qismi ixtirochilik masalalarini еchish nazariyasi
(TRIZ)ni o‘zlashtirgandan keyin ham yangi texnik ixtirolarini yaratmaydilar. Bu
muammoni еchish uchun Alg‘tshuller ijodkorlik faoliyati umumiy qonuniyatlarini
ochish maqsadida ytuk yaratuvchilarning biografiyalari to‘g‘risida adabiyotlarni tahlil
qildi, ularni bilish ixtirochilik masalalarini еchish nazariyasi (TRIZ)ni o‘qitish
samaradorligini oshirish imkonini beradi. Uning omadi keladi va natijada ijodkor shaxs
xislatlari va hayotiy strategiyalari to‘g‘risida ta’limot yaratadi. G.S.Altshuller qilgan
100
xulosa o‘zining oddiyligi va shu bilan birga murakkabligi: huddi sanhat, matematika
va fizika qonunlari kabi ijodkorlik texnologiyalarini har kim egallashi mumkin, butun
hayoti davomida ijodkor shaxs xislatlarini ozchilik o‘zida tarbiyalashi mumkin va faqat
ayrimlarigina o‘z hayotini ijodkor shaxs hayotiy strategiyasi qonuniyatlariga muvofiq
yashashlari mumkin. 80- yillar o‘rtalarida Altshullerning izdoshlari ixtirochilik
masalalarini еchish nazariyasi (TRIZ) elementlarini sanhatda, fanda, pedagogikada,
psixologiyada, meditsina va boshqa yo‘nalishlarda qo‘llay boshladilar. Natijada kasbiy
faoliyatning yangi yo‘nalishlari: triz + pedagogika, triz + biznes, triz + sanhat, triz +
tibbiyot yuzaga keldi. Bu yo‘nalishlardagi ishlar ko‘p sonli nashrlarda aks ettirilgan
jiddiy ilmiy natijalar olib keldi. Hozirgi vaqtda TRIZ muvaffaqiyatli rivojlanayapti,
Xalqaro ixtirochilik masalalarini еchish nazariyasi (TRIZ) assotsiatsiyasi yaratildi,
G.S.Altshuller uning prezidenti hisoblanadi. MDHning ko‘pgina yirik shaharlarida va
qator boshqa davlatlarda ixtirochilik masalalarini еchish nazariyasi (TRIZ) markazlari
va maktablari faoliyat olib bormoqda.
Shu bilan birga ijodkorlik asosida ta’lim berish ham rivojlanayapti. Ijodkorlik
jarayonida mantiq va intuitsiyaning har xil ahamiyatga ega bo‘lishini frantsuz olimi
A.Puankare ko‘rsatib o‘tgan edi. Xususan, u “Fanning o‘zida intuitsiya, agar bir qancha
ustunliklarga ega bo‘lganligini hisobga olinmasa, analiz doimo isbotning yakkayu
yagona qonuniy quroli bo‘lishiga intilib borayotgan bir davrda ham u ixtiro qilishda
asosiy qurol bo‘lib qolaveradi” - deb yozadi. Ijodkorlikni amalga oshirish davrlari va
uning bosqichlari to‘g‘risida boshqa olimlar ham bir necha bor o‘z fikrlarini
bildirganlar. Xususan, bu haqda mashhur fizik M. Born quyidagi fikirlarni larni
keltirgan:Men fandagi analitik holda oldindan aytilgan fikrlarni kundalik ishlarimizdan
keskin farq qilishini ko‘rmayapman. Ayrim kriteriyalar bo‘yicha ko‘rsatilgan obraz
to‘liq hisoblanib, unga xarakterli bo‘lgan barcha xususiyatlarga egaligini biz kundalik
hayotimizda hisobga olib boramiz. Biroq sintetik jihatdan oldindan aytish qisman
ma’lum bo‘lgan hodisaning real obrazi o‘zining haqiqiyligidan farq qiladi, degan
gipotetik taxminga asoslanadi. Agar u tajribada tasdiqlansa, uning asosida qonuniy
hisoblangan gipoteza yotgan bo‘lsa-da, oldindan aytish yangi bilim beradi. Lekin uning
muvaffaqiyati intuitsiyaga juda bog‘liqdir”. M.Born o‘z fikrini ikki tipdagi ixtiroga oid
tarixiy misollar bilan: ulardan biri mavjud nazariyani mantiqiy analiz qilish bilan
amalga oshiradi, boshqasi esa, shu kunga qadar aloqasiz bo‘lgan tajribalarning o‘zaro
bog‘liqligi mavjud ekanligi haqidagi muammolarni yangi nazariya yaratish bilan
tushuntiradi.
101
Birinchisiga, Adams va unga aloqasiz holda Lever’elarning boshqa planetalar
harakatida yuz bergan bir oz o‘zgarishlar asosida aytilgan nazariyasiga muvofiq,
Galiley tomonidan Neptun planetasining ochilishi kiradi. M.Bornning aytishicha, bu
еrda nazariya rivojlanmadi: “Bu matematika san’ati va toqatining ulkan siljishi,
shuningdek, natijalarga bo‘lgan ishonch edi. Biroq ularni e’tirof etmaganda ham, bu
hol nazariyaning dunyoqarashini kengaytirgani yo‘q; bu ma’lum bo‘lgan Nyuton
mexanikasining qo‘llanilishini analitik jihatdan oldindan aytish edi”.
Ikkinchi tip ixtiroga A.Eynshteyn tomonidan aytilgan “Quyosh yaqinida yorug‘likning
chetlanishi” kiradi. Bu inert va gravitatsion massaning praporsionalligi haqidagi
muhim faktni sezish va M.Bornning ta’biricha, «tajriba natijalarining uzun zanjiridagi
gigant sintez», deb atalgan yangi nazariyaning yaratilishini talab qiladi.
Raqamli texnologiya vositasida talabalarning texnik ijodkorlik kompetentlikni
rivojlantirishda va uni texnologiya sfatida qo‘llashda pedagok xam talaba xam
bilimlarni to‘g‘ri idrok etishlari, anglashlari, eslab qolishlari va amalda ijodiy
qo‘llashlari, zarur ko‘nikma va malakalarni egallashlari uchun didaktik prinsiplar va
o‘rganiladigan materialning xarakteriga muvofiq eng samarali metodlaridan
foydalanishi kerak. Ma’lumki, ta’lim metodining turli klassifikatsiyasi mavjuddir.
Talabalarga Aniq va tabiyiy fanlardan bilimlarni berishda talabalarning texnik
ijodkorligi amaliyoti uchun eng ma’quli o‘zaro bog‘liq ikkita jarayon - pedagogning
rahbarlik faoliyati va talabalarning mustaqil ijodiy faoliyati yaqqol namoyon
bo‘ladigan - pedagog va talabalar ishining usullari bo‘yicha beriladigan metodlar
klassifikatsiyasidir. Bu klassifikatsiya o‘quvchilarning mehnatga tayyorlanishi va
unumli mehnatida asosiy o‘rinni egallaydi.
Ijodiy faoliyat metodlarining ana shunday klassifikatsiyasi sifatida quyidagilar qabul
qilinishi mumkin: muammoli ta’lim metodlari - o‘quv materialini muammoli bayon
etish, izlanish suhbatlari, tadqiqot metodi; og‘zaki metodlar - ijodiy suhbat;
ko‘rsatmalilik metodlari - ratsionalizatorlik faoliyatini kuzatish, turli ijodiy ishlarni
namoyish qilish; amaliy ish metodlari - o‘quvchilarning mustaqil ijodiy ishlari, texnik
adabiyotlar va spravochniklar bilan ishlash; nazorat qilish metodlari - ijodiy
topshiriqlarni tekshirish, texnik masalalarni hal etish va ularni nazorat qilish. Bunda
pedagogning vazifasi har bir amaliy mashg‘ulotda texnik ijodkorlikning turli
metodlarini uyg‘unlashtirib, o‘quvchilar o‘quv materialini chuqur o‘zlashtirishini
ta’minlashdan iboratdir.
Texnik ijodkorlikning turli metodlari va didaktik usullari o‘quv materialining
mazmuniga va mashg‘ulotda hal qilinadigan didaktik hamda tarbiyaviy vazifalarga
102
qarab har xil yusuinda qo‘shib va o‘zaro bog‘lab qo‘llanadi. Talabalarni ijodiy
faoliyatga jalb etish bo‘yicha asosiy zamonaviy raqamli texnik,texnologik, psixologik
pedagogik talablarni bajarish bilan birga bunday faoliyatning mazmuniga qo‘yilgan
maqsadga va metodlarni tanlash ham katta ahamiyatga ega. Hozir qator samarador
metodlar aniqlangan, ularga quyidagilar kiradi: raqaml texnologiyalarni qo‘llab
modellashtirish; raqaml texnologiyalarni qo‘llab manipulyativ konstruktsiyalash;
raqaml texnologiyalarni qo‘llab ma’lumotlari qisqartirilgan texnik xujjatlarni qo‘llash;
ijodiy masalalarni hal qilish; ijodiy topshiriqlarni raqaml texnologiyalarni qo‘llab
bajarish; ilgari tayyorlangan konstruktsiyalarni raqaml texnologiyalarni qo‘llab
o‘zlashtirib, raqaml texnologiyalarga oid texnik vositalar (shu jumladan trenajerlar)dan
foydalanib kam-ko‘stlarini tuzatish kabilar.Ana shu metodlardan muayyan tartibda
foydalanish talabalarning ijodiy qobiliyatlarini o‘stirish ularda texnik sohadagi
mehnatga qiziqish uyg‘otish imkonini beradi.
Ijodkorlik masalalarini еchishning tahliliy metodida muammo еchimini topish uchun
uning matematik modelini raqamli texnologiyalar orqali qurish ko‘zda tutiladi. Bu
metodda еchim aniqligi ob’ekt yoki jarayon ko‘rsatkichlarining o‘rganish uchun ishlab
chiqilgan model ko‘rsatkichlariga mutanosiblik darajasi bilan belgilanadi, ijodkorlik
masalalarini tadqiq qilishning keltirilgan metodlarini talabalar faoliyatiga moslash
uchun ularni amalga oshirish qadamlarini birmuncha soddalashtirish hamda subektiv
ixtirolardan foydalanish uchun qo‘llashda ikkala guruhga tegishli metodlardan iborat
umumiy majmua ishlab chiqish talab etiladi.
2. Raqamli texnologiyalar vasitalari.
Ushb 2 ta vazifadan 2 chisinini ni “Raqamli texnologiyalar vasitasida talabalarning
texnik ijodkorlik kompetentlikni rivojlantirish jarayonini o‘rganib chiqamiz va taxlil
qilamiz.
Ushbu maqolaning maqsadi raqamli texnologiyalar vasitasida talabalarning texnik
ijodkorlik kompetentlikni rivojlantirish jarayonini o‘rganishdir. Maqsad quyidagi
jihatlarni qamrab oladi:
1. Axborot kompetentligini aniqlash: Talabalarning raqamli axborot kompetentligi
tushunchasini aniqlash, uning tarkibiy qismlarini belgilash va zamonaviy ta'lim
tizimidagi o‘rnini tahlil qilish.
2. Raqamli ta'lim texnologiyalarini o‘rganish: Raqamli ta'lim texnologiyalarining
xilmaxilligini va ularning ta'lim jarayonidagi rolini o‘rganish. Ushbu
texnologiyalarning axborot kompetentligini oshirishdagi samaradorligini baholash.
103
3. Innovatsion usullarni aniqlash: Talabalarning axborot kompetentligini
rivojlantirishda samarali bo‘lgan innovatsion ta'lim usullarini aniqlash va ularni
amaliyotda qo‘llash yo‘llarini ko‘rsatish.
4. Tahlil va baholash: Raqamli ta'lim texnologiyalarining ta'lim jarayonida joriy etilishi
natijasida talabalarning axborot kompetentligini rivojlantirish darajasini tahlil qilish va
baholash.
Takliflar berish: Olingan natijalar asosidata'lim muassasalariga talabalarning
axborot kompetentligini rivojlantirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish.
Maqola oxirida, raqamli ta'lim texnologiyalarining talabalarning axborot
kompetentligini oshirishda qanday yangi imkoniyatlar yaratishi mumkinligi haqida
fikrlar bildiriladi.
Raqamli
ta'lim
texnologiyalarining
talabalarning
axborot
kompetentligini
rivojlantirishdagi o‘rni bilan bog‘liq ilmiy adabiyotlar tahlili, mavjud nazariy va amaliy
tadqiqotlar asosida amalga oshirildi. Adabiyotlar tahlili quyidagi asosiy jihatlarni o‘z
ichiga oladi:
Raqamli ta'lim texnologiyalarining ta'limdagi roli: Ko‘plab tadqiqotlar raqamli
texnologiyalarning ta'lim jarayonini isloh qilish va zamonaviy talabalarning
ehtiyojlariga javob berishda ahamiyatini ta'kidlaydi. Masalan, Anderson (2016)
raqamli ta'lim platformalarining o‘qitish va o‘rganish jarayonidagi muhim o‘rnini,
interaktiv muhit yaratishdagi roli va talabalar o‘rtasida jamoaviy ishni
rag'batlantirishini ko‘rsatadi[1].
Axborot kompetentligini rivojlantirish: Axborot kompetentligi raqamli ta'lim
jarayonida mustaqil o‘rganish, axborotni tahlil qilish va baholash qobiliyatlarini o‘z
ichiga oladi. Bularning barchasi turli tadqiqotlarda (misol uchun, Martin, 2017)[2]
talabalarning muvaffaqiyati va ularning kasbiy tayyorgarliklarida muhim ahamiyatga
ega ekani ko‘rsatilgan.
Innovatsion ta'lim usullari: Flipped learning, gamification va blended learning kabi
innovatsion ta'lim usullari talabalarni motivatsiya va faol ishtirok etishga undaydi.
Smith va Jones (2018) o‘z tadqiqotlarida[3] bu usullar yordamida o‘quv jarayonining
samaradorligini oshirishni ko‘rsatdilar. Ular shuningdek, bunday yondashuvlar
talabalar o‘rtasida axborot kompetentligini rivojlantirishda muhim omil ekanligini
ta'kidlashadi.
Muammolar va qiyinchiliklar: Raqamli ta'lim texnologiyalaridan foydalangan holda
yuzaga keladigan muammolar, masalan, texnologiyalarga qaramlik va ular bilan
ishlashda yuzaga keladigan qiyinchiliklar hamda o‘quvchilarning axborotni to‘g‘ri
baholay olish ko‘nikmalarining yetishmasligi (Khan, 2019)[4] muhim ahamiyatga ega.
104
Ushbu tadqiqotlar, raqamli ta'lim jarayonida o‘qituvchilar va ta'lim muassasalari
tomonidan e'tibor qaratilishi kerak bo‘lgan jihatlarni ko‘rsatadi.
Kelajak istiqbollari: Raqamli ta'lim texnologiyalarining o‘sishi, ularning ta'lim
tizimidagi roli va ahamiyatining oshishi kutilmoqda. Yang va Yang (2020)
tadqiqotlarida [5], raqamli texnologiyalar asosidagi o‘quv jarayonlarining yangi
imkoniyatlar yaratishi va talabalarning tayyorgarligini oshirishdagi o‘rni ta’kidlanadi.
Ushbu adabiyotlar tahlili raqamli ta'lim texnologiyalarining axborot kompetentligini
rivojlantirishdagi muhim ahamiyatini ko‘rsatadi. Olingan natijalar, raqamli
texnologiyalarning ta'lim jarayonida integratsiyasi va ularni amaliyotda qo‘llash orqali
talabalar uchun yangi imkoniyatlar yaratish va ularning axborot kompetentligini
oshirishda samarali yondashuvlar ishlab chiqish zarurligini ta'kidlaydi.
Ushbu tadqiqotda raqamli texnologiya vositasida talabalarning texnik ijodkorlik
kompetentlikni rivojlantirish texnologiyalarini o‘rganish uchun quyidagi materiallar va
metodlar qo‘llanildi:
Materiallar:
- Adabiyotlar: Tadqiqotda raqamli texnologiya vositasida talabalarning texnik
ijodkorlik kompetentlikni rivojlantirish texnologiyalari bo‘yicha mavjud ilmiy
adabiyotlar va maqolalar o‘rganildi. Ushbu materiallar talabalarning texnik ijodkorlik
kompetentlikni rivojlantirish raqamli texnologiyalar vositasida rivojlantirish
texnologiyalari va ularning samaradorligini baholashda asos bo‘lib xizmat qildi.
- Tadqiqotlar: Mavzu bo‘yicha ilgari o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari tahlil qilindi. Bu
tadqiqotlar, odatda, raqamli texnologiya vositasida talabalarning texnik ijodkorlik
kompetentlikni rivojlantirish texnologiyalari samaradorligini oshirishni o‘z ichiga
oladi.
Metodlar:
- Kvalitativ tadqiqot metodlari: Talabalarning texnik ijodkorlik kompetentligini
rivojlantirish jarayonidagi raqamli texnologiyalarining o‘rni haqida fikr va
mulohazalarni o‘rganish uchun intervyu va so‘rovnoma usullari qo‘llanildi. Bu
metodlar orqali talabalarning raqamli vositalardan qanday foydalanishi, ularning ta'lim
jarayonidagi roli va ta'siri o‘rganildi.
- Kvantitativ tadqiqot metodlari: Talabalarning axborot kompetentligini baholash
uchun so‘rovnomalar orqali statistik ma'lumotlar to‘plandi. Ushbu ma'lumotlar raqamli
ta'lim texnologiyalarining ta'lim jarayonidagi samaradorligini aniqlashda foydalanildi.
- Tahlil usullari: Olingan ma'lumotlar sifatida o‘rganilgan materiallar, intervyu va
so‘rovnomalar natijalari tahlil qilinib, raqamli ta'lim texnologiyalarining talabalarning
axborot kompetentligini rivojlantirishdagi samaradorligi va o‘zaro aloqasi o‘rganildi.
105
Ushbu metodlar va materiallar yordamida tadqiqot natijalarining ishonchliligini
ta'minlash, axborot kompetentligini rivojlantirish jarayonida raqamli ta'lim
texnologiyalarining o‘rnini aniqlash maqsadida amalga oshirildi. Tadqiqot natijalari,
raqamli
ta'lim
texnologiyalarining
talabalarning
axborot
kompetentligini
rivojlantirishdagi o‘rni haqida muhim ma'lumotlar taqdim etdi. Olingan ma'lumotlar
shuni ko'rsatadiki, raqamli vositalar talabalarning axborotga bo'lgan munosabatini va
uning ta'lim jarayonidagi ahamiyatini o'zgartiradi. Raqamli texnologiyalarning ta'siri:
Tadqiqot davomida aniqlanganidek, raqamli ta'lim texnologiyalari talabalarga axborot
izlash va tahlil qilish jarayonini sezilarli darajada osonlashtiradi. Masalan, onlayn
kutubxonalar va resurslar yordamida talabalar turli manbalarni tezda topa olishadi, bu
esa ularda mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shuningdek, videodarslar,
interaktiv dasturlar va boshqa multimedia vositalari ta'lim jarayonini yanada
jonlantirib, talabalarni o‘zlashtirishga ko‘proq jalb qiladi.
Innovatsion ta'lim usullari: Raqamli texnologiyalarni qo‘llashning boshqa bir muhim
jihati – bu innovatsion ta'lim usullarining joriy etilishi. Masalan, flipped learning
(tashqi dars) yoki gamification (o'yinlashtirish) kabi usullar talabalar o‘rtasida
jamoaviy muhokama va faol ishtirok etishni rag'batlantiradi. Bu usullar talabalarni
mustaqil fikrlashga, tahlil qilishga va axborot manbalaridan samarali foydalanishga
undaydi.
Ta'lim muassasalaridagi amaliyot: Shuningdek, tadqiqotda raqamli ta'lim
texnologiyalarining ta'lim muassasalaridagi joriy etilishi va qo‘llanilishi natijalarini
o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Ta'lim muassasalari raqamli platformalar va
vositalardan foydalangan holda o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi muloqotni
kuchaytirishi, hamda o‘quv jarayonini yanada interaktiv va samarali qilish
imkoniyatlarini yaratishi mumkin.
Challengerlar va muammolar: Biroq, raqamli ta'lim texnologiyalarining qo‘llanilishi
bilan bog‘liq ba'zi muammolar ham mavjud. Talabalar ba'zi hollarda texnologiyalarga
qaram bo‘lib qolishlari yoki ularni to‘g‘ri va samarali foydalanish qobiliyatini
rivojlantirishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Shuningdek, barcha talabalar
uchun barqaror internet aloqasi va kerakli qurilmalarga ega bo'lish muhim ahamiyatga
ega.
Natijada, raqamli ta'lim texnologiyalarining axborot kompetentligini rivojlantirishdagi
roli juda katta, ammo bularni amalga oshirishda ta'lim muassasalari va o‘qituvchilar
tomonidan ehtiyotkorlik bilan yondashish lozim. Kelajakda raqamli ta'lim
texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati yanada oshishi kutilmoqda, bu esa ta'lim
106
jarayonini yanada rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.Ushbu tadqiqot
raqamli
ta'lim
texnologiyalarining
talabalarning
axborot
kompetentligini
rivojlantirishdagi o‘rni va samaradorligini o‘rganishga qaratilgan. Olingan natijalar
quyidagi asosiy xulosalarni taklif etadi:
1. Axborot kompetentligining oshishi: Raqamli ta'lim texnologiyalari talabalarga
axborotni izlash, tahlil qilish va baholash qobiliyatlarini oshirishda samarali vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Talabalar onlayn kutubxonalar, resurslar va multimedia vositalari
yordamida o‘z bilimlarini kengaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
2. Interaktiv ta'lim jarayoni: Raqamli texnologiyalar o‘quv jarayonini interaktiv va
qiziqarli holga keltiradi. Innovatsion usullar, masalan, flipped learning va gamification,
talabalar o‘rtasida faol ishtirokni rag‘batlantiradi, bu esa o‘qitish jarayonini yanada
samarali qiladi.
3. Mustaqil o‘rganish ko‘nikmalari: Talabalar raqamli texnologiyalar yordamida
mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim tajribalarga ega bo‘ladilar.
Ushbu ko‘nikmalar ularni zamonaviy mehnat bozoriga tayyorlashda, shuningdek,
professional hayotda muvaffaqiyatli bo‘lishlariga yordam beradi.
4. Challengerlar va yechimlar: Tadqiqot davomida aniqlangan muammolar, jumladan,
texnologiyalarga qaramlik va ularni to‘g‘ri foydalanish qiyinchiliklari, ta'lim
muassasalari va o‘qituvchilar tomonidan hal qilinishi lozim. Bu, o‘z navbatida, ta'lim
jarayonining sifatini oshirish va talabalar uchun yanada samarali o‘quv muhitini
yaratish imkonini beradi.
Natijada, raqamli ta'lim texnologiyalarining axborot kompetentligini rivojlantirishdagi
roli katta ahamiyatga ega. Ularning ta'lim jarayonida to‘g‘ri va samarali qo‘llanilishi
talabalar uchun yangi imkoniyatlar va yutuqlarni ochadi. Kelajakda raqamli ta'lim
texnologiyalarining rivojlanishi va ularning ta'lim jarayonida qo‘llanilishi yanada
muhim bo‘lib qoladi, shuning uchun ta'lim muassasalari va o‘qituvchilar o‘z
faoliyatlarini yanada takomillashtirishga e'tibor qaratishlari zarur.Ushbu tadqiqot
raqamli
ta'lim
texnologiyalarining
talabalarning
axborot
kompetentligini
rivojlantirishdagi roli va ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, olingan natijalar
asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. Raqamli ta'lim texnologiyalarining samaradorligi: Raqamli texnologiyalar,
jumladan onlayn resurslar, multimedia materiallar va interaktiv dasturlar, talabalarga
axborotni izlash va tahlil qilishda yordam beradi. Bu esa ularning axborot
kompetentligini oshirishga imkon yaratadi.
107
2. Innovatsion ta'lim usullarining qo‘llanilishi: Talabalar o‘rtasida faol ishtirokni
rag'batlantirish va o‘quv jarayonini qiziqarli qilish uchun innovatsion ta'lim usullari,
masalan, flipped learning va gamification, muvaffaqiyatli qo‘llanilishi lozim. Bu
usullar talabalarni mustaqil fikrlashga va muammolarni hal qilishga undaydi.
3. Muammolar va yechimlar: Raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi jarayonida
yuzaga keladigan muammolar, masalan, texnologiyalarga qaramlik, ta'lim
muassasalari va o‘qituvchilar tomonidan hal qilinishi zarur. Bu, o‘z navbatida, ta'lim
jarayonining sifatini oshirish va talabalar uchun yanada samarali o‘quv muhitini
yaratish imkoniyatini beradi.
4. Kelajak istiqbollari: Raqamli ta'lim texnologiyalarining ta'lim jarayonidagi o‘rni
kelajakda yanada muhim bo‘lib qoladi. Ta'lim muassasalari raqamli vositalardan
samarali foydalanish orqali talabalarni zamonaviy mehnat bozoriga tayyorlashda,
ularning axborot kompetentligini rivojlantirishda va innovatsion
fikrlash
ko‘nikmalarini oshirishda katta imkoniyatlarga ega.
Umuman olganda, raqamli ta'lim texnologiyalari talabalarning axborot kompetentligini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ularni ta'lim jarayonida to‘g‘ri va samarali
qo‘llash orqali o‘quv muhitini yaxshilash, talabalarning mustaqil o‘rganish
ko‘nikmalarini oshirish va zamonaviy ta'lim talablari darajasida tayyorlash mumkin.
Tadqiqot natijalari, shuningdek, ta'lim sohasidagi innovatsion yondashuvlar va
metodlarni ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatadi, bu esa kelajakda raqamli ta'lim
texnologiyalaridan yanada samarali foydalanish imkoniyatini yaratadi.
Bizning fikrimizga ko‘ra, talabalarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirishda darsda
raqamli texnologiyalar vositasida turli qiziqarli masalalarning o‘rinli qo‘llanilishi
raqamli texnologiyalar vositasida talabalarning texnik ijodkorlik kompetentligini
rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
ADABIYOTLAR:
1.Nazarov, I., Hasanov, A., Mirjamolova, F., Khaldarov, H., & Alibekov, S. (2021).
Modern educational technologies. Revista geintec-gestao inovacao e
tecnologias, 11(3), 245-252.
2.Khasanov A.A., Khasanova S.S. Theoretical approaches to the creation of
pedagogical concepts // American Journal of Pedagogical and Educational
Research 10 (2023): 185-190.
3.Statistical analysis and forecasting of cotton yield dynamics in Kashkadarya region
of Republic of Uzbekistan. Kudrat Ruzmetov, Akhtamjon Faiziev, Salakhiddin
108
Murodov, Odina Kurbonbekova.E3S Web of Conf. 389 03080 (2023) DOI:
10.1051/e3sconf/202338903080
https://doi.org/10.1051/e3sconf/202338903080
4.Talabalarning texnik ijodkorlik kompetentligini rivojlantirish pedagogik muammo
sifatida. Educational Research in Universal Sciences, 2(14), 53–56. Retrieved from.
http://erus.uz/index.php/er/article/view/4380
5. Muradov , S. D. (2023). Тalabalarning texnik ijodkorlik kompetentligini
rivojlantirish pedagogik muammo sifatida. Educational Research in Universal
Sciences, 2(14), 53–56. Retrieved from http://erus.uz/index.php/er/article/view/4380
6.Muradov S. D. TALABALARNING TEXNIK IJODKORLIK
KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA
//Educational Research in Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 53-56.
7.Muradov, Salaxiddin Djumanazarovich. "TALABALARNING TEXNIK
IJODKORLIK KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH PEDAGOGIK
MUAMMO SIFATIDA."
Educational Research in Universal Sciences
2.14 (2023):
53-56.
8.Muradov, S. D. (2023). TALABALARNING TEXNIK IJODKORLIK
KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH PEDAGOGIK MUAMMO
SIFATIDA.
Educational Research in Universal Sciences
,
2
(14), 53-56.
9.Anderson, T. (2016). The Theory and Practice of Online Learning. Athabasca
University Press.
10.Khojayeva G. A. O ‘Quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish
//Educational Research in Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 879-882.
11.Khojayeva G. A. Development of heurstic ability //Educational Research in
Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 16. – С. 441-443.."
Educational Research Review, 15(3), 95-112.
