62
AUTISTIK SPEKTR BUZILISHLARI VA NUTQ RIVOJLANISHI
Nosirova Umida Abdusattarovna
Yangi Asr Universiteti
Maxsus Pedagogika kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Autistik spektr buzilishlari (ASB) va nutq rivojlanishi o‘rtasidagi
bog‘liqlik nevrologiya va maxsus pedagogika sohasida muhim mavzulardan biridir.
ASB bilan yashovchi shaxslarning nutqiy va kommunikativ qobiliyatlari buzilishi
mumkin bo‘lib, bu ularning so‘zlashuvi, tilni tushunishi hamda ijtimoiy muloqotga
kirishishiga salbiy ta’sir qiladi. Ushbu maqolada autizmda uchraydigan nutq
buzilishlarining nevrologik asoslari tahlil qilinib, miya tuzilishi, hissiy qayta ishlash va
kognitiv jarayonlarning til rivojlanishiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
maqolada autistik bolalarda kuzatiladigan nutq va til buzilishlari, jumladan, echolaliya,
nutqning kechikib rivojlanishi va pragmatik til qobiliyatlaridagi muammolar yoritiladi.
Diagnostika usullari, jumladan, neyroximoya va xulq-atvor baholash metodlari, autizm
bilan bog‘liq nutq buzilishlarini aniqlashda qanday yordam berishi muhokama qilinadi.
Nutq va muloqot qobiliyatlarini yaxshilash uchun qo‘llaniladigan asosiy muolajalar,
jumladan, nutq terapiyasi, muqobil va qo‘shimcha kommunikatsiya (AAC) tizimlari
hamda xulq-atvor terapiyalari (masalan, Applied Behavior Analysis – ABA) haqida
ma’lumot beriladi. Shuningdek, erta aralashuv va individual ta’lim dasturlarining
ahamiyati ta’kidlanib, autistik shaxslarning kommunikativ rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha samarali strategiyalar bayon etiladi.
Kalit soʻzlar:
Autistik spektr buzilishlari (ASB), nutq rivojlanishi, nutq
buzilishlari, nevrologik kasalliklar, kommunikativ qobiliyat, pragmatik til qobiliyati,
echolaliya, nutq terapiyasi, kognitiv rivojlanish, muqobil va qo‘shimcha
kommunikatsiya (AAC), xulq-atvor terapiyasi (ABA), erta aralashuv, maxsus
pedagogika, neyropsixologiya, sensor integratsiya.
Kirish.
Nutq insonning asosiy kommunikativ vositalaridan biri bo‘lib, uning rivojlanishi
murakkab nevrologik va kognitiv jarayonlarga bog‘liq. Biroq, ayrim nevrologik
kasalliklar, jumladan, autistik spektr buzilishlari (ASB), ushbu jarayonga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. ASB bilan yashovchi bolalar va kattalar ko‘pincha nutq
rivojlanishida kechikish, pragmatik til qobiliyatidagi nuqsonlar hamda muloqot
qiyinchiliklariga duch kelishadi. Ushbu holat ularning ijtimoiy integratsiyasi va
63
kundalik hayotdagi faoliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. ASB bilan bog‘liq nutq
buzilishlari individual xususiyatlarga ega bo‘lib, ba’zi bolalarda butunlay nutqsizlik
(mutizm), boshqalarida esa cheklangan yoki o‘ziga xos nutq shakllari, jumladan,
echolaliya va monoton nutq kuzatilishi mumkin. Ushbu buzilishlarning kelib
chiqishida miya tuzilishi, nerv tizimining ishlash mexanizmlari, hissiy qayta ishlash
jarayonlari va kognitiv rivojlanish muhim rol o‘ynaydi. Mazkur maqolada autistik
spektr buzilishlari va nutq rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi.
Shuningdek, ASB bilan yashovchi shaxslarda kuzatiladigan asosiy nutq buzilishlari,
ularning diagnostikasi, erta aralashuv va terapiya usullari, jumladan, nutq terapiyasi,
muqobil va qo‘shimcha kommunikatsiya (AAC) tizimlari hamda xulq-atvor
terapiyalari (ABA) kabi usullar muhokama qilinadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi –
autistik shaxslarning kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan samarali
strategiyalarni aniqlash va amaliyotga tatbiq etishdan iborat.
Asosiy qism.
1. Autistik spektr buzilishlari (ASB) va nutq rivojlanishi o'rtasidagi bog'liqlik.
ASB bilan yashovchi bolalarda nutq rivojlanishi sezilarli darajada kechikishi yoki
buzilishi mumkin. Bu bolalar ko'pincha ijtimoiy o'zaro ta'sir va muloqotda
qiyinchiliklarga duch keladilar, bu esa ularning nutq rivojlanishiga salbiy ta'sir
ko'rsatadi. Nutqiy muloqotdagi qiyinchiliklar, masalan, echolaliya (boshqalarning
so'zlarini takrorlash) yoki umuman nutqning yo'qligi, ASBning keng tarqalgan
belgilaridir.
2. ASB bilan bog'liq nutq buzilishlarining sabablari. ASB bilan bog'liq nutq
buzilishlarining sabablari murakkab va ko'p qirrali. Miya tuzilmasidagi o'zgarishlar,
masalan, miya yarim korteksi, hipokampus va serebellumdagi mikrostruktura
o'zgarishlari, xotira, nutq, diqqat va umumiy miya faoliyatining yomonlashishiga olib
keladi.
3. ASB bilan bog'liq nutq buzilishlarini tashxislash. ASB bilan bog'liq nutq
buzilishlarini erta tashxislash muhim ahamiyatga ega, chunki erta aralashuv
bolalarning kommunikativ qobiliyatlarini yaxshilashda samarali bo'lishi mumkin.
Tashxis qo'yishda bolalarning ijtimoiy muloqotdagi qiyinchiliklari, takrorlanuvchi
xatti-harakatlari va cheklangan qiziqishlari kabi belgilar e'tiborga olinadi.
4. ASB bilan bog'liq nutq buzilishlarini tuzatish usullari. ASB bilan yashovchi
bolalarda nutq buzilishlarini tuzatish uchun turli pedagogik va terapevtik yondashuvlar
qo'llaniladi. Erta tashxis, maxsus terapiya usullari (masalan, PECS, logopediya),
ijtimoiy o'yinlar va vizual yordamlar kabi usullar samarali hisoblanadi.
64
5. ASB bilan yashovchi bolalar uchun ta'lim va ijtimoiy integratsiya. ASB bilan
yashovchi bolalar uchun ta'lim jarayonini moslashtirish va ijtimoiy integratsiyani
ta'minlash muhimdir. Ko'pgina bolalar o'qishga tayyorgarlik ko'rishadi va bilimning
turli sohalarida potensial qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Deyarli har bir autizmli
bolada proksimal rivojlanish zonasi va uning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun
zaxiralar mavjud.
6. Ota-onalar va jamiyatning roli. ASB bilan yashovchi bolalarning nutq
rivojlanishida ota-onalar va jamiyatning qo'llab-quvvatlashi katta ahamiyatga ega. Ota-
onalar uchun maxsus treninglar, jamiyatda autizm haqida xabardorlikni oshirish va
qo'llab-quvvatlash guruhlarini tashkil etish bolalarning ijtimoiy va kommunikativ
rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
7. Tadqiqotlar va kelajakdagi yo'nalishlar. ASB va nutq rivojlanishi o'rtasidagi
bog'liqlikni chuqurroq o'rganish uchun qo'shimcha tadqiqotlar o'tkazish zarur. Bu
sohadagi yangi yondashuvlar va terapiya usullarini ishlab chiqish, shuningdek, mavjud
usullarni takomillashtirish orqali ASB bilan yashovchi bolalarning hayot sifatini
oshirish mumkin. Umuman olganda, ASB bilan bog'liq nutq buzilishlarini erta aniqlash
va mos terapiya usullarini qo'llash bolalarning kommunikativ va ijtimoiy
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi.
Xulosa
Autistik spektr buzilishlari (ASB) bilan yashovchi bolalarda nutq
rivojlanishidagi qiyinchiliklar ularning ijtimoiy va kognitiv rivojlanishiga sezilarli
ta'sir ko'rsatadi. ASB bilan bog'liq nutq buzilishlarini erta aniqlash va moslashtirilgan
pedagogik hamda terapevtik yondashuvlarni qo'llash muhim ahamiyatga ega.
Logopedik amaliyotda sensor integratsiya texnologiyalaridan foydalanish, masalan,
sensorli ekranlar va interaktiv o'yinlar orqali bolalarning nutqiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda samarali natijalar beradi. Shuningdek, ABA terapiya usulidan to'g'ri
foydalanish autizm sindromli va turli xil nutq nuqsonlarini bartaraf etishda samarali
natijaga erishishga yordam beradi. Ota-onalar, pedagoglar va terapevtlarning
hamkorligi, shuningdek, jamiyatning qo'llab-quvvatlashi ASB bilan yashovchi
bolalarning nutq rivojlanishini yaxshilash va ularning ijtimoiy integratsiyasini
ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Autizm spektri. Vikipediya.
2. Autizm. Vikipediya.
65
3. Autistik spektr buzilishi. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi
4. Autizm - kasallik belgilari, diagnostika va davolash. Med24.uz
5. Autizm spektri buzilishlari bo'lgan bolalarga korreksion-pedagogik yordamni tashkil
etilishi. Cyberleninka.ru.
6. Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim yoshidagi bolalar ijtimoiy moslashuvida ABA
terapiya usulining ahamiyati. Ilmiy anjumanlari.
7. Bolalar nutqda nuqsonlarining kelib chiqish sabablari va ularning korreksiyasi.
Science.jdpu.uz.
8. Nutqning buzilishi. Asosiy nuqsonlarning tasnifi. Vogueindustry.com.
9. 15-bob. Nutq tempining buzilishi. Studmate.ru.
10. Tez aytishlar – bolalar nutqini o‘stirishning eng samarali vositasi. BuxDU ilmiy
maqolalar to‘plami.
