Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
78
O’ZBEKISTON SHAROITIDA MALINA NAVLARINI O’SISH
DINAMIKASINI O’RGANISH
Abdullayeva Hilola Ravshanovna
Akademik Mahmud Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va
vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti kat.i.x., q.x.f.d., Toshkent
E-mail: hilola.abdullayeva@mail.ru
Aytbayeva Dilfuza Rustamboy qizi
Akademik Mahmud Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va
vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti tayanch doktoranti
E-mail: dilfuzad982@gmail.com
(+998) 99 995-06-09
Temirova Gulira‘no Baxtiyor qizi
O‘zbekiston Milliy universiteti, tayanch doktorant, Toshkent
E-mail: guliranotemirova1026@gmail.co
m
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi prezidentining
qarorlari, malinaning xalq xo‘jaligidagi ahamiyati, kelib chiqish tarixi va foydali
hususiyatlari, bir yil davomida malina ko‘chatlarining o‘sib rivojlanish dinamikasi
xaqida ma’lumotlar keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: Malina, “Delniva”, “Marovella”, “Gerakl”, “Lyashka”,
“Malboro” “Jyoltiy gigant”, lineyka, shtangensirkul, dinamika.
Аннотация. Постановления Президента Республики Узбекистан,
значение малины в народном хозяйстве, история происхождения и полезные
свойства, приведены данные по динамике роста саженцев малины за год.
Ключевые слова: малина “Дельнива”, “Маравилла”, “Геракль”,
“Ляшка”, “Мальборо”, “Жёльтый гигант”, линейка, штангенциркуль,
динамика
Annotation. This article provides information on the decisions of the
President of the Republic of Uzbekistan, the importance of raspberries in the
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
79
national economy, the history of their origin and beneficial properties, and the
dynamics of the growth and development of raspberry seedlings over the course of
a year.
Key words. Raspberry, “Delniva”, “Marovella”, “Gerakl”, “Lyashka”,
“Malboro” “Jyoltiy gigant”, ruler, circle with rod, diameter.
Kirish.
So‘ngi yillarda respublikamizda bog‘dorchilik va uzumchilikni
rivojlantirish bo‘yicha qator hukumat qarorlari hamda farmoyishlar qabul qilindi.
“Qishloq xo‘jaligi maydonlaridagi qo‘shimcha imkoniyatlardan foydalangan holda
mahsulot yetishtirishni ko‘paytirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Prezident
qarori (PQ-465-son, 30.12.2024-y.) da ko‘ra, dala chetlari hamda aholi tomorqasi,
xonadonlar va ko‘p qavatli uylar oldi, mahallaning ichki ko‘chalarida qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha quyidagi yangi
tartib joriy etiladi:
O‘simliklar karantini va himoyasi agentligiga dala chetlarida hamda aholi
tomorqasi, xonadonlar va ko‘p qavatli uylar oldi, mahallaning ichki ko‘chalarida
mahsulot yetishtirish, qishloq xo‘jaligi sub’yektlariga urug‘ va ko‘chatlar yetkazib
berish hamda yetishtirilgan mahsulotlarni eksportga yo‘naltirishni tashkil qilish
vazifasi yuklatilgan.
Adabiyotlar tahlili. Malina o‘rganish bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar bir
qator mahalliy va xorijiy olimlar (Yagudina 1966, Abdullayev 2020, Tadjibayev
2024, Roslavsev 1987, Semenova 2008 , Savelyev 2010 , Kazakov 2004) tomonidan
o‘rganilgan. Dunyoda malina yetishtirishda yetakchi mamlakat hozirgi vaqtda
Rossiya yetakchi mamlakat hisoblanadi.
Tadqiqot metodologiyasi. Meva va rezavor mevalar yetishtirish va ularni
ko‘paytirish bog‘dorchilikning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Yurtimizda
yetishtiriladigan meva va rezavorlar orasida malinaga talab katta. Malina mevasi
parxezbopligi, shirin ta‘mga egaligi va qayta ishlash uchun juda qulaydir. Rezavor
mevalar o‘zining yoqimli ta‘mi, organizm uchun zarur bo‘lgan vitaminlar
mavjudligi va shifobaxshligi bilan uzoq vaqtlardan beri sevib iste‘mol qilinadi.
Malinaning shifobaxsh hususiyatlari qadim zamonlardan ma‘lum. Tarkibida shakar,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
80
organik kislotalar, C, P, B9 vitaminlari hamda gemotogen birikmalarining garmonik
birikkanligi malina mevasini yara kasalliklari, kamqonlik, qon tomirlari
o‘tkazuvchanligining buzilishi kabi turli xastaliklarda juda foydalidir. Malina yuqori
nafas yo‘llariga antiseptik ta‘sir ko‘rsatish hamda shamollashning oldini olish
hususiyatlariga ega bo‘lgan antibiotiklarga boy.
Malina 2,5 ming yildan ko‘proq vaqt avval iste‘mol qilina boshlangan. Bu
xaqda birinchi marta qadimgi Rim olimi Katon (miloddan avvalgi III asr) qayd
etgan. Patritsiyalarning bog‘larida u madaniy o‘simlik sifatida miloddan avvalgi IV
asrda yetishtirila boshlangan. Pliniy Elder yangi davrning boshida yovvoyi malinani
tasvirlab berdi. Xattoki yunonlar va rimliklar ham rezavor mevalarni hamda gullarini
shifobaxshdori sifatida foydalanishgan.
Malina bo‘yi 0,5-1,5 m keladigan chala buta o‘simlikdir. Poyasi tik,
ko‘pincha uchi egilib o‘sadi, tikanlar va tukchalar bilan qalin siyrak qoplangan,
kamdan-kam holda tuksiz va tikansiz bo‘ladi. Malina tez o‘sadi. To‘liq rivojlanish
davri 2 yilda tugallanadi, shundan keyin qurib qoladi. Birinchi yili 1,5 m gacha va
undan uzun baquvvat poyalar chiqaradi, odatda, shoxlamaydi, bo‘g‘im oraliqlari
uzun bo‘ladi. Ikkinchi yili poyasi o‘sishdan tuxtab, barg, hosil shoxlari chiqaradi,
gullaydi va meva tugadi. Hosil bergan poyalari keyin qurib qoladi, ularning o‘rniga
quiyotgan poyalar asosidagi qurtaklardan 2-3 ta yangi novda o‘sib chiqadi. Malina
tupi quriy boshlagan va o‘rnidan ko‘plab novdalar o‘sib chiqa boshlagan sari
ularning o‘rtada qolganlari zaiflashib o‘smay qoladi, shuning uchun ham yangi
novdalari eski tupining tevarak-atrofi bo‘ylab hosil bo‘ladi.
Malina iyun boshlarida pisha boshlaydi. Uning mevalari juda nozik
bo‘lganligidan nihoyatda ehtiyotlik bilan terish va tashish lozim. Malina ham
qulupnay singari teriladi va joylanadi. Joyida tarqatish uchun malina mevasi
bandsiz, uzoqqa jo‘natish uchun esa meva bandi bilan va bir oz homligida teriladi.
Malina tarkibida 10-12% gacha qand (8% gacha saxaroza mavjud), 2%
gacha kislotalar, (molik, limon, kaproik, salitsil) S vitaminlari (34-46,4 mg /100g)
va B, P guruh (36-84mg/100g) mavjud.
Tahlil va natijalar. Malina ko‘chatlarining novdalarini o‘sish dinamikasi
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
81
V.L.Vitkovskiy (1979) uslubi bo‘yicha o‘tkazildi. [5; 58-b.].
Malina navlarining qalamchalarini ko‘chatlarini rivojlanish davrida
novdalarning rivojlanishi muhim hisoblanadi.
Novdalarning o‘sish dinamikasini aniqlash uchun lineyka va shtangensirkul
yordamida har 10 kun oralig‘ida to tabiiy o‘sishdan to‘xtagunga qadar o‘lchandi.
Qalamchalarning bo‘yi va enini o‘lchash ishlari 1-iyun, 1-iyun, 1-iyul, 1-
avgust, 1-sentabr kunlari o‘lchab borildi.
1 – mayda, birinchi marta rivojlanayotgan ko‘chatlarning bo‘yi hamda eni
o‘lchab chiqildi.
Dastlabki olingan natijalarga ko‘ra o‘rtacha novdaning uzunligi Malina
navlarining novdalarini o‘sish dinamikasi o‘lchanganda iyun oyida “Delniva”
navida novdasining uzunligi 37,8 sm, “Maravilla” navida novdasining uzinligi 42,1
sm, “Malboro” va “Gerakl” navlarida novdalarining o‘sishi 10 sm yuqori o‘sa
boshlagan.
Iyul oyida esa “Delniva” navida novdasining o‘sish uzunligi 48,3 sm,
“Maravilla” 62,2 sm, “Malboro” navida novdaning uzunligi 57,3 sm, “Gerakl”
navida novdaning o‘sishi 45,1 sm ga o‘sgan.
Avgust oyida Delniva navida novdasining o‘sish uzunligi 61,1 sm,
“Maravilla” 81,3 sm, “Malboro” navi 77,0 sm, “Gerakl” navida novdaning o‘sishi
64.8 sm tashkil qildi.
Sentyabr oyida navlarning o‘sish uzunligini o‘lchaganda “Maravilla” navi
100,5 sm ni tashkil qilib, boshqa navlarga nisbatan tez rivojlanib o‘sganini ko‘ramiz.
Boshqa navlarga nisbatan rivojlanishi o‘sishi sekinroq kuzatilgan nav bu- “Delniva”
navi 95,4 sm ni tashkil qildi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
82
Malina navlarini o‘sish dinamikasini o‘lchash va dala daftariga qayd
etish jarayoni
Malina navlarining novdalarini o‘sish dinamikasini aniqlash.
Navlar
Anovdalarning o‘sish uzunligi, sm
Novdalarni diametri, mm
Iyun
Iyul
Avgust
Sentabr
Iyun
Iyul
Avgust
Sentabr
01
15
01
15
01
15
01
15
01
15
01
15
01
15
01
15
Delniva
37,8
42,
5
48,3
51,
7
61,1 73.5
88,2
95,4
0,22
0,27
0,3
0,39 0,45 0,49 0,52 0,58
Maravill
a
42,1
53,
4
62,2
72,
4
81,3 92.4
100,5
107,5
0,26
0,30 0,36
0,4
0,46 0,51 0,56 0,61
Malbaro
36,7
45,
3
57,3
68,
2
77,0 85,7
92,3
103,3
0,29
0,35 0,41 0,46 0,53
0,6
0,72 0,80
Gerakl
29,5
38,
3
45,1
57,
3
64,8 74,3
81,2
95,7
0,25
0,31 0,39 0,43 0,51 0,59 0,61 0,72
Jyoltiy
gigant
28,8
32,
5
42,3
51,
7
65,1 74.5
84,2
89,4
0,24
0,20 0,28 0,35 0,44 0,48 0,55 0,62
Lyashka
39,8
42,
5
48,3
55,
7
67,1 75.5
81,2
87,9
0,23
0,27 0,30 0,38 0,47 0,49 0,57 0,61
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
83
Xulosa va takliflar. Tadqiqotlar natijasida malina navining o‘sish dinamikasi
o‘lchanganda “Delniva” navi yil davomida o‘sish balandligi 95,4 sm ga o‘sdi.
“Maravilla” navining o‘sish balandligi 88,2 sm, “Malboro” navida esa o‘sish
uzunligi 92,3 sm ga o‘sdi. “Gerakl” navining o‘sish balandligi 81,2 sm ni tashkil
qildi. Xulosa qilib aytish mumkinki malina ichida “Lyashka” navining rivojlanishi
boshqa navlarga nisbatan ustunlik qildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
PF-158-son. “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi to‘g‘risida Prezident
Farmoni. 2023-yil 11-sentabr.
2.
Yagudina S.I. - Smarodina. Tashkent. Izd-vo “Fan” 1976. – 120 s
3.
R.M.Abdullayev, H.R.Abdullayeva Rezavor mevali o’simliklar. Toshkent-
2020 – B. 35-38-39
4.
H.R Abdullaeva. Rezavor mevalar – tanga darmon. / J.: O‘zbekiston qishloq
xo‘jaligi. – Toshkent, 2016. - №4. – B. 11-12.
5.
Мацков Ф.Ф. К вопросу о физиологической характеристике сортов
яровой пшеницы. Советская ботаника №1. 1976, 45 с.
6.
Елсакова С.Д. Изучение биологических особенностей, продуктивности
размножения малини: Автореф. дис. канд. с.-х. наук: С.Д. елсакова; — Москва,
1978. - 23 с.
7.
https://leplants.ru/rubus-idaeus-
malboro/?srsltid=AfmBOoqs1StUCPDBH13_Bb8Q7Y_bGjgWo-
nQ4f1ep2ZWgNl5QILzQXWb
8.
https://ezhemarina.ru/vyrashhivanie-maliny/
http://journal.ufaras.ru/wp-content/uploads/2023/09/38-41.pdf
