Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
3
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINING AXBOROTLAR BILAN
ISHLASH KO’NIKMASINI RIVOJLANTIRISH
Raxmatova Dildora Saydullayevna
Termiz iqtisodiyot va servis universitetining 2-bosqich magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’limning zamon talablari asosida
rivojlanib borishi, ta’lim natijalarini baholashda o‘zlashtirilgan axborotlar
miqdori hisobga olinganligi, ta’lim jarayonida axborotlar bilan ishlash masalasini
zamon talablari asosida doimiy ravishda takomillashtirib borish lozimligi bayon
qilingan. Ta’lim o‘quvchilarning axborot olish va qayta ishlash ko‘nikmalarini
shakllantirish va rivojlantirish vazifasini uzluksiz bajarib boradi hamda ta’lim
oluvchilar tomonidan axborotlarning o‘zlashtirilganlik darajasining oshishi,
shuningdek
axborotlardan
foydalanish
ko‘lamining
kengayishi ta’lim
samaradorligini belgilashga xizmat qilishibayon qilingan.
Kalit so‘zlar: Axborot bilan ishlash ,axborot-kommunikatsiya, axborotlarni
qayta ishlash, mexanizmlar, axborotlarni o‘zlashtirish, ong osti, qayta ishlash,
axborot iste’molchisi.
Abstract. In this article, it is stated that the development of education is
based on the requirements of the time, that the amount of acquired information is
taken into account when evaluating the results of education, and the issue of
working with information in the educational process should be continuously
improved based on the requirements of the time. It is stated that education
continuously fulfills the task of formation and development of students' information
acquisition and processing skills, and the increase in the level of assimilation of
information by students, as well as the expansion of the scope of information use,
serves to determine the effectiveness of education.
Key words: working with information, information-communication,
information processing, mechanisms, information assimilation, subconscious,
processing, information consumer.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
4
Абстрактный.
В данной статье констатируется, что при развитии
образования исходя из требований времени учитывается объем получаемой
информatsiи при оценке результатов образования, а также необходимость
постоянного совершенствования вопроса работы с информatsiей в
образовательный процесс, основанный на требованиях времени. Установлено,
что образование непрерывно выполняет задачу формирования и развития у
учащихся навыков получения и обработки информatsiи, а повышение уровня
усвоения информatsiи обучающимися, а также расширение сферы
использования
информatsiи
служит
определению
эффективность
образования.
Ключевые слова: Работа с информatsiей, информatsiонно-
коммуникatsiя, обработка информatsiи, механизмы, усвоение информatsiи,
подсознание, обработка, потребитель информatsiи.
Kirish.
Axborotlar jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylanib, uni uzatish
va qabul qilishning XXI asrdagi imkoniyatlari samarali ravishda o‘sib bormoqda.
Axborot maydoni fan va ijtimoiy hayot taraqqiyotining muhim omiliga aylandi.
Ijtimoiy taraqqiyot barcha sohalar rivojlanishida aks etib boradi. Xususan, ta’lim
sohasi ham ijtimoiy hayotning bir qismi sifatida doimiy ravishda ijtimoiy hayot
yutuqlarini o‘zida aks ettiradi.
Darsliklarning
multimediali
ilovalari
–
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari yordamida o‘quv faniga oid materiallarni davlat ta’lim standarti va
o‘quv dasturiga mos ravishda yorita oladigan, o‘quv fanini samarali o‘zlashtirishga,
o‘quvchilarning mustaqil ta’lim olishiga ko‘maklashuvchi hamda video, ovoz,
animatsiya, jadval, matn va lug‘atlarni o‘z ichiga olgan, bilimlarni nazoratdan
o‘tkazish va mustahkamlashga yo‘naltirilgan, o‘quv fanining asosiy mazmunini
boyitadigan qo‘shimcha materialga ega bo‘lgan yoki shu kabi manbalarga
murojaatlarni o‘z ichiga olgan interaktiv elektron axborot-ta’lim resursi [1].
Adabiyotlar taxlili.
Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish asosida O‘zbekiston
respublikasida ta’limni rivojlantirishga axborotlar bilan ishlash ko‘nikmasini
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
5
rivojlantirish ijtimoiy sheriklik asosida amalga oshiriladigan klaster subyektlarining
o‘zaro va o‘z-o‘zini rivojlantirishi sifatida asoslanadi, bu alohida ishtirokchilarning
ham, umuman klasterlarning ham o‘ziga xos afzalliklarini oshiradi. B.Abdullaeva ,
M.Toshpulatova, A.Sadikova, Y.Jabborova, N.Muxitdinova ta’limda axborotlar
bilan ishlash ko‘nikmasini resurslarini tashkil etishning integrativ tizimi deb
hisoblashadi. Ta’lim sifatini barqaror rivojlantirish manfaatlarida litsey, universitet
va ishlab chiqarishni integratsiyalash tizimini yaratish tajribasi V.L.Chudov,
L.M.Perminova tomonidan umumlashtirildi. Ta’lim klasterlari modellarining bir xil
tipologik tavsiflari M.Y.Baryshnikov, I.I.Chinnova, A.V.Simonovlar tomonidan
taklif
qilingan.
Ilmiy-ta’lim
klasteri
L.V.Ovsienko,
I.V.Zimina,
N.N.Klintsovalarning tadqiqotlarida ijtimoiy sheriklik doirasida, jumladan,
universitetlar, korxonalar, o‘rta kasb-hunar ta’limi ta’lim tashkilotlari, umumta’lim
maktablari doirasida tarmoq o‘zaro hamkorligini amalga oshirish uchun eng
istiqbolli tuzilma sifatida ko‘rib chiqiladi. Axborot bilan ishlash – turli
ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash va uzatish jarayonlaridan iborat.
F.M.Qo‘chqorova tadqiqot ishlarida o‘quvchida axborotlarni qayta ishlash ong osti
mexanizmlarini faollashtirish hamda dalillarga asoslangan mantiqiy fikrlashni
rivojlantirish komponentlari haqida ma’lumotlar batafsil berilgan. M.M.Vahobov
fikricha “kompetentsiyaviy yondashuvga asoslangan ta’lim – o‘quvchilarda
egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘z shaxsiy kasbiy va ijtimoiy
faoliyatlarida
amaliy
qo‘llay
olish
kompetentsiyalarini
shakllantirishga
yo‘naltirilgan ta’limdir”.
Tadqiqot metotologiyasi.
Qadimgi Grek faylasufi Suqrot “o‘qituvchining
ijodkorligi, bu tayyor axborotni o‘quvchiga yetkazishga emas, balkim, o‘quvchilarni
haqiqatga intilish, mustaqil fikrlashlarini rivojlantirishga qaratilganligidadir” deb
ta’kidlagan. Ko‘p holatlarda o‘zlashtirilgan axborotlar miqdori (hajmi) ta’lim
samarasi sifatida qaralib, ta’lim natijalarini baholashda o‘zlashtirilgan axborotlar
miqdori hisobga olinada. Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, axborotlashgan jamiyatning
asosiy talabi o‘zlashtirilgan axborotlarni tegishli sohalar hamda hayotiy faoliyatlar
davomida qo‘llay olish darajasi bilan belgilanadi. Bir qancha ilmiy tadqiqot ishlarida
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
6
ham kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’limda ta’limning natijasiga
ahamiyat berilishi va bunda o‘quvchi tomonidan o‘zlashtirilgan axborotlar hajmi
emas, balki turli vaziyatlarda mazkur axborotlarni qo‘llay olishiga e’tibor qaratilishi
lozimligi ta’kidlab o‘tilgan.
Axborot tushunchasiga ilmiy adabiyotlar, lug‘atlarda turli ta’riflar
keltirilgan. Masalan, predmet, dalil, voqea, hodisa va jarayonlar haqidagi
ma’lumotlar, shu kabi obyektlar haqidagi bilim hamda tushunchalar, qiziqish
uyg‘otishi mumkin bo‘lgan va saqlanishi va qayta ishlanishi lozim bo‘lgan jami dalil
va ma’lumotlar, shuningdek, “axborot” (lot. information – tanishtirish, tushuntirish)
– falsafada qadim zamonlardan buyon qo‘llanib kelinayotgan, kibernetikaning
taraqqiyoti tufayli keyingi vaqtda yangi, kengroq ma’no kasb etgan markaziy
kategoriyalar sifatida maydonga chiqqan tushuncha sifatida ta’riflar keltirilgan.
Tahlil va natija.
Axborot termini kishilik jamiyatining barcha jabhalarida
qo‘llaniladi va ular asosida ta’lim – tarbiya jarayoni olib boriladi hamda pedagogik
faoliyat boshqariladi. Axborotlar jamiyat hayotida muayyan darajada ahamiyat kasb
etib, xususan, ta’lim - tarbiya jarayonlarini boshqarishda asosiy manba bo‘lib
hisoblanadi, chunki ular obyektdan olingan axborotlarni tizimlarga (qism tizimlarga)
ajratish va qayta ishlash hamda kerakli maqsadlar bo‘yicha uzatish algoritmlarini
amalda joriy etishga keng imkoniyatlar yaratadi. Jahon sivilizatsiyasining axborot
maydonida, jamiyatning har bir a’zosi, o‘zining kundalik faoliyatida, uzluksiz
ravishda axborotlardan foydalanadi. Ya’ni jamiyatning har bir a’zosi axborot
iste’molchisi hisoblanadi. Axborot iste’molchisi o‘z ehtiyojini qondirish bilimlarni
oshirish, ta’lim olish va h.k.) maqsadida axborotga muhtoj, uni izlovchi va oluvchi
shaxs va shaxslar. Demak, o‘quvchilar ham axborot iste’molchilari hisoblanadi.
Ta’lim jarayonida shu bilan birga, kundalik faoliyatlar davomida o‘quvchilar
axborotlarning faol iste’molchisi sifatida o‘z o‘quv faoliyati jarayonida zarur
axborotlarni o‘zlashtirib boradi. Axborot iste’molchilari sifatida o‘quvchilarning
axborot iste’moli madaniyatini tarbiyalash yuzasidan qator ilmiy izlanishlar olib
borilgan bo‘lib ularda axborot iste’moli madaniyatining funksiyalariga alohida urg‘u
berib o‘tilgan.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
7
Axborotdan foydalanish ko‘lamlari jamiyat rivojlanishi darajasini belgilaydi
YUNESKO hulosasiga ko‘ra, axborotlashtirish – bu axborotlarni to‘plash, saqlash
va uzatish vositalarining keng qo‘llanilishidir. U mavjud bilimlarni tizimlashtirish
va yangi bilimlarni shakllantirish hamda ularni joriy boshqarish, yanada
takomillashtirish va rivojlantirish uchun qo‘llashni ta’minlaydi.
Ta’lim o‘quvchilarning axborot olish va qayta ishlash ko‘nikmalarini
shakllantirish va rivojlantirish vazifasini uzluksiz bajarib boradi hamda ta’lim
oluvchilar tomonidan axborotlarning o‘zlashtirilganlik darajasining oshishi,
axborotlardan foydalanish ko‘lamining kengayishi ta’lim samaradorligini
belgilashga xizmat qiladi.
Axborot bilan ishlash – turli ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash va uzatish
jarayonlaridan iborat. F.M.Qo‘chqorova tadqiqot ishlarida o‘quvchida axborotlarni
qayta ishlash ong osti mexanizmlarini faollashtirish hamda dalillarga asoslangan
mantiqiy fikrlashni rivojlantirish komponentlari bo‘yicha o‘quv materiallarini
strukturalash va bloklarga ajratishga urg‘u bergan. Axborotlardan samarali
foydalanishning asosini axborotlar mazmuni va mohiyatini tushunish tashkil etadi.
Shu sababli boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axborot tushunchasini shakllantirish
muhim hisoblanadi. Axborotlar mazmunini tushunish orqali darslarga qiziqish,
yangi bilimlarni o‘zlashtirib borishga intilish saqlanib qoladi. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilariga axborot atrof-muhit obyektlari, ularning o‘lchamlari, xususiyatlari va
holatlari, hodisalar va jarayonlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar sifatida tushuntiriladi.
Ko‘p hollarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari axborotlarning asosiy
mazmunini, keng doirada qo‘llanadigan ma’nosini tushunadilar. Shuningdek, ularni
atrofdagi real voqeliklar mazmunini aks ettirgan axborotlardan ko‘ra to‘qima
obrazlar, hayoliy voqealar, mavhum tushunchalar mazmunini aks ettirgan axborotlar
ko‘proq jalb qiladi. Buning asosiy sababi shundaki, ular real voqea – hodisalar va
predmetlarning asl mohiyatini tushunmaydi. Ularni o‘quvchi o‘z ongida aks ettira
olmaydi. O‘quvchi uchun ma’lum hayotiy qonuniyatlarga bo‘ysunmaydigan, o‘zlari
tomonidan, yoki ular uchun to‘qib chiqarilgan voqea-hodisalar ko‘proq tushunarli.
Shuning uchun axborotlarning tub mazmuni hamda ikkilamchi ma’nosi bilan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
8
tanishtirib borish muhim.
O‘quvchilarning axborotning muloqot jarayonini ta’minlashga xizmat
qiluvchi funksiyani anglashlari muhim. Ta’lim jarayoni – bu avvalo axborot
almashinish jarayonidir. O‘qituvchi o‘quvchiga tegishli axborot beradi va o‘z
navbatida teskari aloqa tarzida bayon qilingan axborotlar qanday o‘zlashtirilganligi
haqida tasavvur hosil qiladigan axborot oladi.
Katta yoshli insonlardan farqli ravishda, kichik maktab yoshidagi
o‘quvchilarda axborotlar bilish jarayonlari (sezgi, idrok, tafakkur kabilar) ni,
nutqining ravonligini, ziyraklik, sinchkovlik kabi xislatlarini rivojlantirishi bilan
muhimdir. Haqiqatan ham, taraqqiy etib borayotgan axborotlar oqimi jamiyatida
ijtimoiy rivojlanishning asosini an’anaviy imkoniyatlar bilan bir qatorda
insonlarning qobiliyati, tashabbuskorligi, ishga ijodiy yondashishi, intellektual
faoliyati, mustaqil ravishda o‘z bilim va ko‘nikmalarini takomillashtirishi kabi
omillar tashkil etadi.
Xulosa.
Ta’lim jarayonida axborotlar bilan ishlash masalasini zamon
talablari asosida doimiy ravishda takomillashtirib borish lozimligini bugungi kun
amaliyoti ko‘rsatmoqda. Zamonaviy ta’limning talablari xususan, «mehnat
bozoridagi dinamik o‘zgarishlar, insonning nafaqat bilim va ko‘nikmalari balki,
shaxsiy fazilatlariga bo‘lgan talablarning ortishi» kompetensiyaviy yondashuvga
asoslangan ta’limni tashkil etish zaruriyatini yuzaga keltirdi hamda bir qancha
olimlar tomonidan kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’lim muammolari
o‘rganilib, ilmiy-metodik asoslari ishlab chiqildi. M.M.Vahobov fikricha
“kompetentsiyaviy yondashuvga asoslangan ta’lim – o‘quvchilarda egallangan
bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘z shaxsiy kasbiy va ijtimoiy faoliyatlarida amaliy
qo‘llay olish kompetentsiyalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan ta’limdir”.
ADABIYOTLAR:
1.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Умумий ўрта ва
ўрта махсус, касб-ҳунар таълимининг давлат таълим стандартларини
тасдиқлаш тўғрисида» ги 2017 йил 6 апрелдаги 187-сон Қарори // Ўзбекистон
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
9
2.
Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017. 14 (774)-сон, 230-
модда // www.lex.uz.
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги
«Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар
стратегияси тўғрисида»ги ПФ-4947-сонли фармони // Ўзбекистон
Республикаси қонун хужжатлари тўплами. 2017. 6 (766)-сон, 70 модда //
4.
Абдуллаева Б., Тошпулатова М., Садикова А., Жабборова Ю.,
Мухитдинова Н. Математика: ўқитувчилар учун методик қўлланма (1 синф).
5.
Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси». 2014. – 176 б.
