Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
344
INGLIZ, RUS, O'ZBEK TILLARIDAGI USTKI KIYIM NOMLARINING
QIYOSIY CHOG'ISHTIRMA TAHLILI
Surxondaryo viloyati Termiz tumani,
Termiz iqtisodiyot va servis instituti.
Xorijiy tillar,Filologiya yoʻnalishida oʻqiyman,
Gulboyeva Zaynura Rajaboy qizi
Kirish:
Kiyim ijtimoiy xatti-harakatlar regulatori, kiyim-kechak, ichki
makon dizayni, oziq-ovqat, musiqiy kompozitsiyalar va, ba’zan, jamiyatdagi xulq-
atvor yo‘nalishini tanlash uchun o‘ziga xos qoidalar va ko‘rsatmalar to‘plamidir.
Uning iste’molchiga ta’siri mexanizmini tu shuntirish uchun ushbu hodisani
bilimlarning turli sohalarida o‘rganadigan kiyim nazariyotchilarining ishlariga
murojaat qilaylik. Sotsiologlar ushbu hodisani o‘rga nishda bir nechta
yondashuvlardan foydalanadilar: ba’zilari kiyimni aloqa va innovatsiyalarning
interpenetratsiyasi deb hisoblashsa, boshqalar esa ijtimoiy tabaqalanish manbayi
sifatida kiyimga e’tibor berishadi; bir qator tadqiqotchilar kiyimni jamoaviy xulq-
atvor sifatida ko‘rib chiqqanlar Fransuz tilshunosi Lui Alzusser o‘zining “Sur
lefenomen aktuel de la Mode” maqolasida kiyimning mafkuraviy mohiyati va uning
jamiyat hayotidagi ko‘p funksionalligi haqida gapiradi: masalan “kiyim
mafkuraning bir qismidir. Biz nafaqat tanamizni noqulay ob-havodan himoya qilish
uchun, balki ma’lum bir kasbga mos kiyimda paydo bo‘lish va shu bilan mehnat
taqsimotida munosib o‘rin egallash uchun ham kiyinamiz”, deb aytgan . Shunday
qilib, biz kim ekanligimizni: g‘isht teruvchi, mashinist, o‘qituvchi va boshqalarni
aniqlashimiz uchun va boshqalardan ajralib turish uchun kiyinamiz. Shu bilan birga,
biz o‘zini “to‘g‘ri” tutish, muayyan ijtimoiy (yoki axloqiy yoki estetik) me’yorlarga
rioya qilish uchun kiyinamiz. Kiyim va libos tushunchalari mazmun-mohiyati
jihatidan bir-biri bilan mushtarak ko‘rinsa-da, ushbu tushunchalar o‘rtasida
birmuncha farqlar ham mavjud. Kiyim deganda, avvalo, inson tanasining turli
qismlarini berkitish uchun nazr bo‘lgan, uni tashqi muhitning turli ta’sirlaridan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
345
himoyalaydigan buyumlar tushuniladi.
Kiyimning qator turlari mavjud. Bular: ichki kiyim, ustki kiyim, turli
uzunlikdagi paypoqlar, poyabzal, bosh kiyimlari. Mana shu predmetlar turli
vazifalarni bajaruvchi aksessuarlar, bezaklar, soch turmagi, pardoz bilan birga
libosni tashkil etadi. Aynan libos insonning ijtimoiy kelib chiqishi, uning о‘ziga xos
xususiyatlari, yoshi, jinsi, xarakteri va estetik didini namoyon etadi. Ingliz tilshunosi
Donaldson ingliz tilida kiyim nomlari, asosan, diaxroniya nuqtayi nazaridan
o‘rganilishini aytib o‘tadi Dundarning fikricha, Angliya tarixidagi bosqichlarning
tavsifi, Fransiyaning uning rivojlanishiga ta’siri va, shunga mos ravishda, kundalik
voqeliklarning, shu jumladan, ayrim kiyim turlari va elementlarining inglizlar
hayotidagi ahamiyati o‘rganilishi ingliz mualliflarining asarlarida ko‘rinadi.
Etnografik va madaniy asarlar, asosan, kastum tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib,
nominatsiyalarni tahlil qilishda tadqiqotchilar talqin yoki etimologik ma’lumotlar
bilan cheklanadilar. Ingliz tilshunosligida zargarlik buyumlarining nomlari faqat
sobit bo‘lib, ularning to‘g‘ri lingvistik tavsifi olimlarning e’tiboridan chetda
qolmoqda. Hozirgi bosqichda esa kiyim-kechak bezaklarini tahlil qilish sanoat
texnologiyalari va badiiy ijod manfaatlariga muvofiq amalga oshiriladi byssus
(bisson, qimmat mato) – a very fine, high quality textile known to the ancients and
applied to fabrics made from cotton, linen or silk. Originally referred to a kind of
flax (qadimgi odamlarga ma’lum bo‘lgan va paxta, zig‘ir tolasi yoki ipakdan
tayyorlangan matolarga qo‘llaniladigan juda nozik, yuqori sifatli mato. Dastlab,
zig‘irning bir turiga ishora qilingan);
bayadere (yo‘l-yo‘l mato) – a striped fabric in silk and wool, the stripes being
alternately matt and shiny (ipak va jundan tayyorlangan yo‘l-yo‘l chiziqli mato, yo‘l-
yo‘l chiziqlar navbat bilan jilosiz va jiloli bo‘ladi);
faille (ipak mato) – a light, soft ribbed fabric woven
in silk (ipakdan to‘qilgan yengil, yumshoq qovurg‘ali
mato);
lace (krujeva-dantel) – made entirely of thread (butunlay
ipdan qilingan);
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
346
muclin (fransuzcha mousseline – muslin) – a fabric
of cotton, wool or silk which is soft and generally very
fine (yumshoq va, odatda, juda nozik paxta, jun yoki
ipak mato).
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, tilshunoslikda har bir termin, leksikaning
alohida o‘rni bo‘lgani kabi kiyim nomlarining ham alohida o‘rni bor. Kiyim
nomlarini o‘rganishda turli olim va olimalarning “kiyim” haqidagi farazlari muhim
o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Lang G. Collective behaviour. – New York, 1961. – pp. 465-471; Turner A.H.,
Surace S.J. Zoot suiters and Mexican symbols in crowd behaviour // The American
Journal of Sociology, 1956, No. LXI. – pp. 14-20; Horowitz R.T. From elite fashion
to mass fashion // European Journal of Sociology. Archives. Vol.6, No.2. –
Cambridge University Press. – pp. 283-295.
2. Lui Alzusser. Sur le fenomen aktuel de la Mode. 1998.
3. Donaldson G. The shaping of nation. – London: Newton Abbot, 1974.
4. Dundar J.T. The costume of Scotland. – London, 1981.
5. Changing Design / Evans B., Powell J. A., Talbot R. (eds). – Chichester, N.Y.,
Brisbane, Toronto, Singapore, 1982.
