Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
287
YUSUF XOS HOJIBNING ,,QUTADG’U BILIG”ASARI SHAXS
KAMOLIDA YETAKCHI O’RINDA
Sidiqova Barno Komiljonovna
Namangan Davlat Pedagogika Instituti talabasi
(+99894)1601026
Annotatsiya: Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojib va uning nodir asari
bo’lmish ,,Qutadg’u bilig” asari haqida ma’lumotlar berib o’tilgan.Va bu asardagi
qahramonlar ularning obrazlari yoritib o’tilgan.Bundan tashqari bu asar qaysi
tilda, janrda yozilgani, nechi baytdan iborat ekanligi haqida bilimlarga ega bo’lish
mumkin. Shuning bilan birgalikda asardagi asosiy g’oyalar ham yoritib berilgan..
Kalit so’zlar: Adolatparvarlik, laxja, fe’l atvor, inson kamoloti, axloq, ilm-
ma’rifat, obraz, intellektual
Krish:
Sharq adabiyoti va falsafasining durdonasi sanalgan Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg‘u bilig” asari inson kamoloti, axloqiy poklik, ilm-ma’rifat va adolatli
jamiyat qurish g‘oyalarini o‘zida mujassam etgan bebaho yodgorlikdir. XI asrda
yozilgan bu didaktik doston nafaqat o‘z davrining siyosiy va ijtimoiy muammolariga
yechim bo‘lib xizmat qilgan, balki bugungi kunda ham komil inson tarbiyasida
muhim manba bo‘lib qolmoqda . Yusuf Xos Hojibning ushbu asari 1069–1070
yillar yozilgan bo’lib,bu asar qadimgi turkiy til(qoraxoniy lahjasi) da yozilgan. Va
shuning bilan birgalikda asar janri: Didaktik-doston (axloqiy-siyosiy pandnoma)
bo’lib “Saodatga eltuvchi bilim” yoki “Baxtli bo‘lish ilmi”degan ma’nolarni
anglatadi. “Qutadg‘u bilig” davlat boshqaruvi, adolat, donishmandlik, axloqiy
fazilatlar, insoniylik, ilm va odob haqidagi fikrlarni ifoda etadi. U jamiyatni tartibga
solish, rahbar va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni muvozanatda ushlashni
targ‘ib qiladi. Asar masnaviy shaklida yozilgan – 6645 baytdan iborat.To‘rt asosiy
obraz orqali g‘oyalar bayon etiladi:
1.
Kuntug‘di – adolatni ifodalaydi (hukmdor).
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
288
2.
Ayto‘ldi – baxt va davlatni ifodalaydi (vazir).
3.
Odg‘urmis – aql va donishmandlik timsoli (zohid).
4.
Uzg‘mish – aqibat va tavba ramzi (voiz yoki rohib).
Bu to‘rt obraz orqali turli fazilatlar va davlat boshqaruvi tamoyillari
tushuntiriladi.Va bu asar quyidagi to’rt asosiy g’oyalarni o’z ichiga oladi.
Adolatparvarlik
: Asarda hukmdorning eng oliy burchi – adolatni
ta’minlash deb qaraladi.
Ilm va aqlga e’tibor
: Bilimdon va donishmand insonlar qadrlanadi. Ilm
jamiyatni rivojlantiradi, deya targ‘ib qilinadi.
Axloqiy fazilatlar:
Halollik, sabr, vijdon, sadoqat, mehnatsevarlik targ‘ib
qilinadi.
Diniy va dunyoviy uyg‘unlik
: Asarda islomiy dunyoqarash asosida
dunyoviy ishlarni boshqarish muhim deb aytiladi.
Siyosiy donolik
: Asar davlatni boshqarish bo‘yicha muhim maslahatlar va
tamoyillarni o‘z ichiga oladi.
Qutadg‘u bilig” — turkiy xalqlar adabiyotidagi ilk siyosiy-falsafiy
asarlardan biridir. U Sharq Uyg‘onish davriga mansub bo‘lib, o‘z davrining
intellektual darajasini aks ettiradi. Asar uchta qo‘lyozma nusxada saqlanadi:
Namangan, Vena va Farg‘ona nusxalari. Bugungi kunda ham “Qutadg‘u bilig”dagi
fikrlar — adolatli jamiyat, bilimli rahbar, axloqiy barkamollik — dolzarb
hisoblanadi. O‘zbekistonda bu asar milliy o‘zlik, ma’naviyat va ma’rifat targ‘iboti
doirasida keng o‘rganiladi.
Asosiy qism:
Qutadg‘u bilig”da Yusuf Xos Hojib inson kamolotini quyidagi asosiy
fazilatlar orqali talqin etadi:
1. Adolat. Asarda adolat eng oliy qadriyat sifatida ko‘rsatiladi. Hukmdor
Kuntug‘di timsolida adolatli boshqaruvning jamiyat barqarorligiga ta’siri yoritiladi.
Muallif adolatni inson kamolotining asosi deb biladi.
2. Ilm va aql. Odg‘urmis obrazida aql va ilmning inson hayotidagi o‘rni
ta’kidlanadi. Yusuf Xos Hojib ilm-fan orqali inson o‘zini va jamiyatni yuksaltirishi
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
289
mumkinligini uqtiradi.
3. Qanoat.Uzg‘mish obrazi orqali qanoat va tavba fazilatlari targ‘ib qilinadi.
Muallif qanoatni komil insonning ajralmas xususiyati deb biladi.
4. Axloqiy poklik.Asarda halollik, sabr, vijdon, sadoqat kabi axloqiy
fazilatlar komil inson tarbiyasida muhim omillar sifatida ko‘rsatiladi.
Yusuf Xos Hojib inson kamolotini jamiyat taraqqiyoti bilan chambarchas
bog‘laydi. Uning fikricha, har bir inson o‘zini tarbiyalab, komil inson bo‘lishga
intilsa, jamiyatda adolat va farovonlik qaror topadi. Buyuk mutafakkir Yusuf Xos
Hojib “Qutadg‘u bilig” kitobining an’anaviy boshlamasidan keyinoq insonning
haqiqiy baxti bilimda ekanligini bayon etadi. U ilm, zakovatning ahamiyati haqida
fikr yuritish. bilan birga unga alohida boblar ham bag‘ishlangan. Lekin olim faqat
ilm-ma’rifatning ahamiyatini ko‘rsatibgina qolmaydi, u bilim va zakovatning
amaliyotdagi o‘rnini ham yoritadi. U bilimli buyuk, uquvni ulug‘ deb ta’riflaydi.
Chunki zakovatli inson ulug‘ bo‘ladi, bilimli kishi buyuk bo‘ladi, deb ilmli
kishilami asl toifadagi kishilarga qo‘shadi. Olim ezgu ishlarning barchasi ilm tufayli
amalga oshirilishini aytadi. 0 ‘sha davrdayoq olim “Bilim hatto osmon sari yo‘l
ochur” deb bashorat qiladi. U dunyoda odam paydo bo‘libdiki, faqat bilimli
kishilargina ezgu ish qilib, adolatli siyosat yuxgizib kelgan, ana shu bilim va
zakovati tufayli kishilar razolatdan poklanganligini ta’riflaydi. Hatto hukmdorlar
ham yurtni, davlatni aql, ilm, zakovat bilan idora etsa, el-yurt farovon bo‘ladi, to‘q
va tinch hayot kechiradi, deydi. U kuch va qurolni aql va bilimdan keyingi ikkinchi
o‘ringa qo‘yadi. Shuning uchun (ya’ni har yerda ma’lum xudo) insonni yaratti,
tanladi, Unga hunar, bilim va uquv berdi. Unga ko‘ngil (ya’ni aql) berdi, tilini yo‘riq
(ravon) qildi, Andisha, xulq hamda go‘zal fe’l ato qildi, Bilim berdi, (shu tufayli)
inson bu kun ulug‘likka erishdi. Uquv berdi, so‘ng (shu tufayli berk) tugunlar
yozildi1.
Yusuf Xos Hojib ilmli, ma’rifatli kishilami qadrlash kerak, chunki ular
mash’al kabi yo‘lni yoritib, to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadi, yaxshi-yomonni farq etishni
o‘rgatadi, deydi. Shuning uchun olimlami hurmat etish kerakligini ta’kidlab, ilm
ahlini o‘ta qadrlasa, ilmsizlami johil kishilar deb biladi. Agar shunday johillar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
290
mansab va amalga ega bo‘lsa, ular egallagan to‘mi poygak deb biladi. Dunyoda
inson bilim va zakovati tufayli orzu-tilaklarga, ulug‘likka erishishi muxnkinligini
aytadi. Lekin shunday bilim va zakovatning qadriga faqat xuddi o‘zlariga o‘xshagan
donolar va zakovatlilar yetadi, johil va telbalar bunday xislatlarga ega emas, deydi.
Chunki jamiyatdagi barcha xatolar bilimsizlik, nodonlik, jaholat tufayli sodir
bo‘lishidan u qayg‘uga tushadi, hayotda nodon va johillar ko‘payib ketganligidan
afsuslanadi. U yurtni idora etuvchilami va xalqni boshqaruvchilami ikki toifaga
bo‘lib, birinchisi adolatli siyosatni yurituvchi beklar va ikkinchisi dono olimlar
deydi.
Chunki siyosatchilar yurtni boshqarsa, olimlar ma’rifiy yo‘l-yo‘riq
ko‘rsatadi. Olim bilimni ziyoga, tengi yo‘q javohirga o‘xshatib, u insonni
yuksaltiradi, jahonning sir-asrorini bilib olishga yordam beradi, deydi. Insoniyat
nimaga erishgan bo‘lsa, bilim tufayli erishganligini ta’kidlaydi. Ammo bu boylikni
hech kim o‘g‘irlay olmaydi, deb bilim va zakovatni muqaddas do'st, mehribon
qarindosh, kiyim va ozuqa sifatida ta’riflaydi. Lekin Yusuf Xos Hojib ilm-fanni
anglashni targ‘ib etibgina qolmasdan, uni hayotga tatbiq etish, amalda qo‘llay
bilishga ham da’vat etadi. Yusuf Xos Hojib insonga xizmat etmagan bilimni dengiz
tubida foydalanilmay yotgan injuga o‘xshatadi. Shuningdek, yer ostida yotgan
oltinni ham qazib olinsa, beklar boshiga toj bo‘lganidek, ilmni ham foydali
narsalarga sarf etishga da’vat etadi.
Olim bilimlilik va bilimsizlikning natijasi haqida ham fikr yuritar ekan,
inson bilimsiz, nodon, johil bo‘lsa, yaramas ishlar qilishi, aksincha, bilimli, dono,
zukko bo‘lsa ezgu ishlami ro‘yobga chiqarishini ta’riflash bilan kishilami tinmay
ilm olishga undaydi. Yuqoridagi fikrlardan ko'rinib turibdiki, buyuk alloma
mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va moddiy, ma’naviy yuksalishida, el-u xalqning boy
va farovon turmushi-barchasi ilm va ma’rifatning ravnaqiga bog‘liq ekanligini
to‘g‘ri va ishonarli dalillar bilan badiiy ifodasini bera olgan va o‘zi ham ana shu ezgu
ishni amalga oshirish uchun tinmay faoliyat ko‘rsatgan. Bunda dastlab, barcha
yaxshi ishlaming manbaini ezgulik, yomon ishlaming asosini essizlik nomlari bilan
talqin etadi. U inson hayotda qilgan ishi bilan yo yaxshi nom qoldiradi, yo yomon
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
291
nom oladi, deydi.
Alloma barcha ezgulikning boshi til odobi, asar uning foyda va zararlariga
bag‘ishlanadi deya ta’kidlaydi. Til insonning qadr-qimmatini oshiradi yoki shu til
orqali inson yuz tuban ham ketishi mumkin. Kishi ikki narsa bilan hayotda mangu
qoladi: biri xushxulqlik bo‘lsa, ikkinchisi yaxshi so‘z, deydi. Insoniy
munosabatlarning eng oliy mezoni sanalgan hunnat va ehtiromni tarkib toptirishning
barcha ko‘rinishlari asarda o‘z ifodasini topgan.
Xulosa:
“Qutadg‘u bilig” asari komil inson tarbiyasida muhim manba
bo‘lib, undagi g‘oyalar bugungi kunda ham dolzarbdir. Yusuf Xos
Hojibning bu asari orqali inson o‘zini tarbiyalab, jamiyatda adolat va
farovonlikka erishishi mumkin.Bundan tashqari bu asar kelajagimiz
bo’lmish yosh avlod tarbiyasida o’zining beqiyos ahamiyatiga
egadir.Shuning bilan bilan birgalikda ushbu asar siyosiy jihatdan ham
yoshlarga kerakli bilim,tajribalarni ko’rsata oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Umumiy Pedagogika.Toshkent-2018.
2.
Pedagogika Tarixi.Komiljon Hoshimov,Sanobar Nishonova.Toshkent-2005
3.
https://cyberleninka.ru/article/n/qutadg-u-bilig-dostonining-manbalari-va-uning-
