Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
211
XX ASRNING 80-90 YILLARIDA O’ZBEKISTONDAGI SIYOSIY,
IJTIMOIY VOQEA VA HODISALAR
Tog’aymurodova Feruza Muqadirovna
togaymurodovaferuza417@gmail.com
Chirchiq shaxar 24- sonli tarix o’qituvchisi
Dolzarbligi; Bu maqola, XX asrning 80-90 yillarida O’zbekistonda ro’y
beruvchi siyosiy va ijtimoiy voqealar va hodisalarni o’rganishga bag’ishlangan. Bu
davrda O’zbekiston tarixida katta o’zgarishlar ro’y berdi, bu esa mamlakatning
bugungi kungi
va kelajagi uchun muhim ta’sir qildi. Maqola, ushbu voqealar va
hodisalar orasidagi bog’liqlikni, ularning mamlakat va uning fuqarolarining
hayotiga qanday ta’sir qilganligini tahlil qiladi. Ushbu maqola, tarixchi,
siyosatshunoslar, ijtimoiy fanlar mutaxassislariga va umumiy ravnaq uchun
qiziqarli bo’lishi mumkin
Sovet tuzimi davrida soxta kommunistik mafkuraga va ma'muriy buyruq
boylikka asoslangan samarasiz ijtimoiy - iqtisodiy siyosat 80-yillarning oʻrtalariga
kelib , Oʻzbekiston iqtisodiyotida inqiroz holatlarining kuchayishiga olib keldi. Bu
holat respublika aholisi turmush tarzini yanada pasaytirib uni ogʼir muammolar
iskanjasiga solib qoʻydi . [1:266]
SSSRdagi "qayta qurish" jarayoni avval boshidanoq siyosiy sohani qamrab
oldi. Iqtisodiy islohatlar esa unga boʼy sunuvchan ahamiyat kasb etdi . Oradan koʻp
oʻtmay , jaddalladshib borayotgan siyosiy jarayonlar bilan sust rivojlanayotgan
iqtisodiyot oʻrtasida katta farq koʻzga tashlana boshladi. Bu paytda SSSRning
tarkibiy qismi boʼlgan Oʻzbekiston SSR ham qayta qurishga girdobiga tortildi, uniq
qonuniyatlsrga amal qildi. [2:570] Qayta qurish siyosati markaz tomonidan 1985-
1990-yillarda amalga oshirilgan siyosat KPSS MKning Aprel (1985) prenumi sovet
jamiyati "qayta qurish " , bu jamiyat hayotining barcha sohalarini "chuqur isloh
qilish " yoʻlini eʼlon qildi. Bunda avvalo , ijtimoiy hayotni demokratlashtirish,
oshkoralik, iqtisodiy oʻsishni jadallashtirishga qaror qilindi . Biroq ilmiy jihatdan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
212
puxta asoslanmagan qayta qurish "konsepsiyasi "avval boshdanoq magʼlubiyatga
mahkum edi. Shuning uchun ham kutulgan natijani bermadi. [3:264]
Qayta qurishning birinchi bosqichi(1985-1986-yillar) asosan maʼmuriy -
tashkiliy tadbirlarning ananaviy usullarda olib borilishi bilan xarakterlanadi. Qayta
qurishning dastlabki davrlarda asosiy eʼtibor mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish
, fan texnika taraqqiyotini jadallashtirishga qaratildi shuning uchun ham 1986-yil 1-
mart kuni KPSS XXVII s'ezdining KPSS Markaziy Komiteti siyosiy maʼruzasi
yuzasidan qabul qilingan rezolyutsiyada fan texnika taraqqiyotini jadallashtirish
masalasiga katta eʼtibor qaratilgan edi . Ammo , bunday jarayonni ijtimoiy
munosabatlarni takomillashtirmasdan amlga oshirish mumkun emasligi. Tezda
ayon boʻldi . Shuning uchun 1986-yilda qayta qurish va ijtimoiy munosabatlar
masalasiga alohida eʼtibor qaratishga majbur boʼlindi . Bunday siyosatning
markazida esa jamiyatni demokratlashtirish , maʼmuriy buyruqbozlik va
byurokratizmga qonunsizlikka qarshi kurashtirar edi. Statistik koʻrsatkichlarda
qayd etilishicha , 1986-yildan boshlab mamlakat siyosiy ahvoli battar yomonlasha
boshladi, 1987-yil yanvardan ishlab chiqarish suratlari keskin pasayib bordi.
Iqtisodiyotda inqirozli holat yuzaga keldi. Qayta qurishning birinchi bosqichi
magʻlubiyatga uchradi.
Qayta qurishning ikkinchi bosqichi ( 1987-1990-yillar)
Jamiyatning barcha jabhalarini kampleks tarzda isloh qilishni kun tartibiga
qoʼydi. Bunday vazifa konmunistik mafkura tomonidan 1987-yil yanvarda yanada
aniqlashtirildi Moskva shahrida 1987-yil 27-28-yanvarda boʼlib oʼtgan KPSS MK
Plenumida KPSS MKning bosh sekretari M.S.Gorbachyov "Qayta qurish va
partiyaning kadrlar siyosati toʻgʻrisida " maʼruza qildi. Biroq siyosiy tuzumni isloh
qilish va demokratlashtirish , keng xalq ommasining siyosiy va tarixiy
jarayonnlarda ishtirok etishi Markaz uchun kutilmagan oqibatlarga olib kelishi
natijasida Moskva tomonidan siyosiy va iqtisodiy islohatlar boshi berk ko‘chaga
kiritib qo‘ydi. Oqibatda 1990-yil nafaqat qayta qurishning 2-bosqichi , balki SSSR
axolisi balki butun dunyo umid ko‘zi bilan qarayotgan qayta qurish siyosati
butunlay mag‘lubiyatga uchradi . Bu holat ham SSSR inqirozini tezlashtirdi va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
213
uning parchalanishiga olib keldi .Qayta qurish siyosatining mag‘lubiyatga
uchrashini 3 sabab bilan izohlanadi:
Birinchidan , qayta qurishning aniq ,izchil,ilmiy jihatdan puhta ishlab
chiqilgan strategiya va taktikasi hamda yagona dasturi yo‘q edi.
Ikkinchidan , kommunistik partiya raxbarlari qayta qurish g‘alabasidan
manfaatdor emas edi . Ular har qanday demokratiya va oshkoralik totalitat
tuzumning kushandasi ekanligini yaxshi bilishardi. Uchinchidan , M.S.Gorbochyov
g‘oyasi asosida qayta qurishni amalga oshirish mumkun emasdi. Sotsializmga hos
sinfiy munosabatlar , davlat mulkchiligi milliy va ijtimoiy sohadagi siyosat
yakkapartiyaviy raxbarlik , kommunistik mafkura , mustabid boshqaruv usuli hech
qachon demokratiya bilan kelisha olmagan edi . [4:571,572,]
,, Paxta ishi ‘’ - 1983-yilda Markaz tomonidan ma’muriy buyruqbozlik
tizimini mustaxkamlashga qaratilgan va ataylab o’ylab topilgan uydirma. 1983-
yildan SSSR Bosh prokrori topshirig’iga ko’ra ., SSSR prokuraturasining alohida
muhim ishlar bo’yicha tergovchisi T.Gdlyan boshchiligida mamlakatning turli
mintaqalaridan to’plangan 200 kishidan iborat tergov guruhi tuzulib , O’zbekiston
yuborilgan. Tergov guruhiga katta vakolat va imtiyozlar berilgan . Ular soxta
ayiblovlar bilan qonunsizlik yo’liga o’tib, tergov jarayonlarida tuhmat, ig’volar
uyushtirish , faktlarni soxtalashtirish , kishilarni soxta ma’lumot berishga majbur
etish , o’zlariga yoqmagan kishilardan o’ch olish vositasi sifatida foydalanishgan.
Shu asosda O’zbekistonda paxtani terish va qayta ishlashda ,, o’g’irlik ‘’ ,
,, qo’shib yozish’’ larda ayblanib , Gdlyan va Ivanov boshchiligidagi guruh
tomonidan 1989- yilgacha 5 mingdan ko’proq partiya va sovet raxbarlari , tashlilot
raxbarlari , kolxoz va sovhozlarning ko’plab raislari jinoiy javobgarlikka tortildi
.T.Gdlyan guruhining O’zbekistondagi faoliyati davomida O’zbekiston SSR
prokuraturasi va O’zbekiston SSR Ichki ishlar vazirliklarining 20 nafar rahbar
xodimlari, O’zbekiston Kompartiyasi MQ ning 4 nafar kotibi , viloyatlardagi
qo’mitalarning 8 kotibi , O’zbekiston SSR Ministirlar Soveti raisi , O’zbekiston
SSR Oliy Soveti prezidumi raisi , O’zbekiston paxta tozalash sanoati va boshqa bir
qancha mas’ul xodimlar , umuman 62 nafar mas’ul shaxs pora olishda ayblanib,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
214
jinoiy-javobgarlikka tortildi . 1989-yilning may oyiga qadar javobgarlikka tortilgan
35 nafar ayblanuvchining ishi sudga oshirilgan . 1984-1989- yillar davomida
T.Gdlyan guruhi tomonidan 800 dan ko’proq ,,jinoiy ‘’ ish ko’rilib, jinoiy
javobgarlikka tortilganlarning 600 nafari rahbar xodimlar , 10 nafari Sotsialistik
Mehnat Qahramonlari bo’lgan . O’zbekiston SSR Paxta tozalash sanoati vaziri
B.Usmonovga esa 1986-yilda o’lim jazosi belgilangan
, hukm 1987-yilda amalga oshirilgan. [5;265] O’zbekist onda XX asrning
80- yillari
,, paxta ishi ’’ , keyinchalik ,, o’zbeklar ishi’’ degan ma’shum nom ostida
tarixga kirdi . Inqiroziy xolatlarni mavjud tuzum negizida emas , balki ,, yuzaga
kelgan salbiy illatlarda ‘’ deb bilgan markaz , O’zbekistonni tajriba-sinov maydoni
sifatida tanlab olindi. 1982-yil noyabrda KPSS MQ , Bosh kotibi L.I.Brejnev
vafotidan so’ng mazkur lavozimni egallagan Yu.B.Andropov mamlakatda kadrlarni
tanlash va joy joyiga qoyish siyosatida ta’qib va tazyiqqa asoslangan qattiqqo’llik
yo’lining taraftori sifatida maydonga chiqdi. Markazdagi siyosiy raxbaryat
mamlakatda yuzaga kelgan chuqur inqroziy holatlarning sabablari yechimini
aksariyat kadrlar siyosatida yo’l qo’yilgan kamchiliklar , tartib intizomning
bo’shashi , mafkuraviy hushyorlikni yo’qotish bilan izohladi . Respublika ijtimoiy
hayotda katta ,, burilish’’ yasagan O’zbekiston KP MQ 1984-yil XVI plenumi ham
markazning respublikadagi
,, sog’lomlashtirish ’’ borasida ko’rsatyotgan va belgilayotgan tadbirlarni
qo’llab- quvvatladi . Mazkur plenum markazning ,, O’zbekistonda turg’unlik davri
illatlariga qarshi kurash ‘’ ini qo’llab quvattlagan holda mahalliy raxbar kadrlarni
turli yo’llar bilan tazyiq ko’rsatish va jazolash jarayonmlarini boshlab yubordi. 1984
– yilda O’zbekiston SSR prakurori , uning muovinlaridan uchtasi , eng katta
boshqarmalarning boshliqlari lavozimlariga markazdan yuborilgan hodimlar
yuborildi . Mahalliy raxbarlar ,, iltimosiga binoan ‘’ yuborilgan kadrlar noqonuniy
tarzda hibsga olinganlarning manfaatlarni himoya qilishi ham qiyin edi . Aksincha
,
,,desantchilar’’ qatag’onlik siyosatining davom etishida , respublikada
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
215
nohaqlik va
qonunbuzarlik , mansabini suiistemol qilishining avj olishida zo’rovonlik
va tazyiqni kuchayishida ‘’ faol ‘’ rol oynadilar.
Xulosa. O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishguncha o’zbek xalqi
juda xam og’ir qora kunlarni boshdan kechirdi .O’zbekistonda XX asrning 80-90
yillarida Sovet Ittifoqi markazi tomonidan “qayta qurish” siyosati amalga oshirildi,
lekin bu siyosatning ilmiy jihatdan puxta asoslanmagan “konsepsiyasi”
mag’lubiyatga uchradi . Sovet tuzimiga nisbatan ko’tarilgan qo’zg’alonlarni
shavqatsizlarcha bostirdi. O’zbekistonda inson huquqlari behad toptalgan , xalqqa
nisbatan taqib kuchaydi. 1989 yil may-iyun oylarida Farg’ona, Toshkent
viloyatlarida va Andijon shahrida millatlararo mojarolar ro’y berdiki, u
respublikada va butun mamlakatda g’oyat darajada katta shov-shuvlarga sabab
bo’ldi . Moskvadan jo’natilgan Ivanov va Gdlyan o’zlariga yoqmagan kadrlarni
noqonuniy tarzda hibsga olgan. O’z mansabini suiste’mol qilib zo’ravonlik va
tazyiqni kuchaytirdi. Mahalliy rahbar xodimlar va ziyolilar ham taqibga olindi. ,,
Paxta ishi ’’ degan nom ,,o’zbeklar ishi’’ ga aylantirildi. Respublikamizda o’sha
davrdagi og’ir ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni chuqur tahlil qilib aholining, ayniqsa
qishloq aholisining moddiy va ijtimoiy ahvolini yaxshilash uchun siyosat
maydoniga Islom Karimov chiqdi. O’zbekiston SSR 1990- yilning 20-iyunida
suverenitet e’lon qildi, ammo 1991-yilning 31-avgustida mustaqillik e’lon qilinib,
O’zbekiston Respublikasi deb qayta nomlangunicha Sovet Ittifoqi tarkibida qoldi.
O’zbekiston mustaqilligi 1991-yilning 26-dekabrida Sovet Ittifoqi parchalanib
ketganidan keyin tan olindi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
R.Xoliqulov , K.G’aniyev , M.Nasrullayev O’zbekiston tarixi
(Nomutaxasis yo’nalish talabalari uchun ). Samarqand – 2019 . B 264-266
2.
R.H.Murtazoyeva A.A.Odilov , A.A.Ermetov , K.D.Soipova O’zbekiston
tarixi . ,, Donishmand Ziyosi ’’ Toshkent-2020. B 570-572.
3.
Ismatillo Yuldoshov Maxfiy mahkama yoxud qonunsiz qamalganlar qissasi.
,, Turon Nashr ’’ Samarqand-2021 . B 6
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
216
4.
Toshtemir Qahramonov Iblis iskanjasida 1643kun . ,, Yozuvchi ’’ nashriyot
Toshkent. B 7-12
5.
International
House
Tashkent
http://iht.uz
›
slides
›
historyofuzbekistan › 009...
6.
O.Solimov, Q.Usmonov , D.G’aniyev Yangi O’zbekistonning 7 zafarli yili (
O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazaryasi va amalyot kursi bo’yicha
o’quv qo’llanma’’ . ,, Sharq Nashriyot – matbaa konserni Toshkent-1999. B 9- 12
