Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
206
O’SMIRLIKDAGI XULQIY OG’ISHNI BARTARAF ETISHNING
PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Nazirova Zulxumorxon Zuhriddin qizi
Andijon viloyati Oltinkoʻl tumani 19-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
O’quvchilarning
xulq-atvori
muammosi
doimo
o'qituvchilar va ota-onalarni tashvishga solib kelgan. Zamonaviy oʻquvchilar o'z
fikrlarini bildirishda, o'z nuqtai nazarini himoya qilishda faol, mustaqil va erkin
bo'lib, o'z maqsadlariga faol erishmoqdalar. Ushbu fazilatlarning ijobiy
daqiqalariga qaramay, xatti-harakatlardagi og'ishlar bilan bog'liq holatlar ta'lim
jarayonida sezilarli qiyinchiliklarga olib kelishi, uning samaradorligini
pasaytirishi va maktab o'quvchilarining ta'lim darajasiga salbiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin.Bunday sharoitda maktab xulq-atvori muammosini o'rganish va qayta
ko'rib chiqish katta ahamiyatga ega bo'lib, bu zamonaviy ta'limning dolzarb
muammolarini hal qilishning samarali vositasiga aylanishi mumkin.
Kalit so’zlar:Jamiyat,o’smirlik,xulq-atvor,shaxs,ehtiyoj.
KIRISH
O’quvchilarning xulq-atvori muammosi doimo o'qituvchilar va ota-onalarni
tashvishga solib kelgan. Zamonaviy talabalar o'z fikrlarini bildirishda, o'z nuqtai
nazarini himoya qilishda faol, mustaqil va erkin bo'lib, o'z maqsadlariga faol
erishmoqdalar. Ushbu fazilatlarning ijobiy daqiqalariga qaramay, xatti-
harakatlardagi og'ishlar bilan bog'liq holatlar ta'lim jarayonida sezilarli
qiyinchiliklarga olib kelishi, uning samaradorligini pasaytirishi va maktab
o'quvchilarining ta'lim darajasiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Bunday
sharoitda maktab xulq-atvori muammosini o'rganish va qayta ko'rib chiqish katta
ahamiyatga ega bo'lib, bu zamonaviy ta'limning dolzarb muammolarini hal
qilishning samarali vositasiga aylanishi mumkin.
Deviant xulq-atvor-bu umume'tirof etilgan me'yorlarga zid bo'lgan, ijtimoiy
normalarni buzadigan va insoniyat jamiyati qoidalariga, faoliyati, urf-odatlari va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
207
an'analariga zid bo'lgan xatti-harakatlar. O'quvchilarning deviant xatti-harakati
hozir juda keng tarqalgan va deyarli har bir maktabda kuzatiladi. Bu holat deviant
xulq-atvor hodisasini sotsiologlar, o‘qituvchilar, psixologlar, shifokorlar, huquq-
tartibot idoralari xodimlarining diqqat markaziga qo‘ydi. Ushbu og'ishning sababi
oʻquvchilarning tashqi dunyo, ijtimoiy muhit va o'zlari bilan munosabatlari va
o'zaro ta'sirining o'ziga xos xususiyatlarida yotadi. Shuning uchun deviant xulq-
atvorning asosiy tushunchalari va nazariyalarini, asosiy yondashuvlarini ko'rib
chiqish, uning mohiyatini va katalizatorlar kabi dinamikasiga ta'sir etuvchi
omillarni tushunish muhimdir. Deviant xulq-atvorning ta'rifiga turlicha
yondashuvlar mavjud bo'lib, ular turli fanlar nuqtai nazaridan izohlanadi. Falsafa
inson hayoti va dunyoga taalluqli eng umumiy masalalar - inson yashaydigan va
harakat qiladigan dunyo bilan shug'ullanadi. Bu o'smirlar uchun ham maqbuldir.
Xulq-atvorning xususiyatlarini dunyo mavjudligining sabablari va maqsadlari,
inson hayotining mazmuni, erkinlik toifasi va insonning ushbu erkinlikdan
foydalanish imkoniyati kabi masalalar bilan bog'lash mumkin. Psixologiya deviant
xulq-atvorning sabablarini shaxs shaxsi tuzilishida, uning ichki dunyosi, ong
darajasida, asosiy ehtiyojlarni qondirish qobiliyatiga bo'lgan psixologik
reaktsiyalarning xususiyatlarida, shuningdek, har xil xarakter, idrok va hissiyotlarda
ko'radi. Psixologiyaning asosiy qiziqishlaridan biri bu inson harakatlarining
zamirida nima yotganini tushunish istagi. Har bir insonning o'ziga xos g'oyalari,
tajribalari, ma'lum bir tarzda harakat qilish moyilligi bor va psixologlar insonning
ichki dunyosi qanday qonunlar asosida faoliyat yuritishini bilishdan manfaatdor.
Ijtimoiy psixologiya inson va jamiyat haqidagi bilimlarning eng yosh sohalaridan
biridir. Sotsiologiya fanlari doktori T.A. Xagurov “Ijtimoiy psixologiya
odamlarning ijtimoiy xulq-atvori, ularning bir-biriga munosabati va xarakterli
fikrlash tarzi asosida yotgan doimiy, takrorlanuvchi psixologik hodisalarni
o‘rganadi”, deb hisoblaydi.
Ijtimoiy-psixologik yondashuv deviant xulq-atvorning paydo bo'lishiga
ta'sir qiluvchi sabablarni tushuntiradi: deviant xulq-atvor jamiyat va inson ongida
sodir bo'ladigan jarayonlarning murakkab o'zaro ta'siri natijasidir. Pedagogika
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
208
deviant xulqatvorni jamiyatda an'anaviy tarzda o'rnatilgan ijtimoiy, axloqiy,
huquqiy normalar va xulqatvor standartlarini buzish deb tushunadi. Pedagogika
nuqtai nazaridan xulq-atvor normasi - bu ma'lum bir yosh, jins va mavqega ega
bo'lgan shaxsning ma'lum bir madaniy muhitda shakllangan muayyan vaziyatga
ijtimoiy kutilgan reaktsiyalari va harakatlaridir. Xulq-atvor o'quvchilarga shaxs
sifatida xos bo'lgan kategoriyadir. Shaxs - bu o'ziga xos shaxs, muayyan
individuallik tashuvchisi va oilada, maktabda, jamiyatda ma'lum bir ijtimoiy mavqe
egasi. Oquvchining harakatlarida, uning xatti-harakati va xatti-harakatlarida
shaxsning ichki yetukligi namoyon boladi. O’smirlik davri yosh davrlari orasida eng
ahamiyatli davrlardan biridir. Chunki shaxs shakllanishidagi asosiy davr
hisoblanadi. O’smirlik davri psixologik adabiyotlarda “o’tish davri”, “og’ir davr”,
“inqiroz davri” kabi nomlar bilan ataladi.O’smir xali juda yosh,unda
turmush,ijtimoiy tajriba kam,u kishilarni farq qila bilmaydi,ularning xulq-atvori
hamda hatti-xarakatlarini har tomonlama baholay bilmaydi.
O’smirlik davrining og’ir, murakkab davr ekanligi ko’plab psixologik,
fiziologik, ijtimoiy omillar bilan bog’liq. Bu davrda rivojlanishning barcha jihatlari:
jismoniy, aqliy, axloqiy, ijtimoiy va shu kabilarning mazmun mohiyati ham
o’zgaradi. Bu davrda o’smir hayotida uning ruhiyati, organizmining fiziologik
holatlarida, uning ijtimoiy holatida jiddiy o’zgarishlar sodir bo’ladi. Bu davr
taxminan bolaning 5-11 sinflarda o’qish paytiga to’g’ri keladi.O’smirlik davri
bolalikdan kattalikka o’tish davri sifatida har doim qiyin davr hisoblanadi va shu
sababli ham doimo psixolog va sotsiologlarning diqqat markazida bo’lib kelgan.
O’smirlik davrida bola endi “bola” emas, shu bilan birga u hali “katta” ham
emas. O’bektiv yosh davriga qaramasdan o’smirning ijtimoiy holati o’zgarmaydi, u
o’quvchiligicha otaonasining qaramog’ida qoladi. Ammo u o’zini “katta odam” deb
hisoblaydi, o’zining muammolarini o’zi hal qilishga harakat qiladi. Shu sababli
uning ko’pgina da’vo va talablari hal qilib bo’lmaydigan qiyinchiliklarga olib
boradi, ziddiyatlar va qarama-qarshiliklarni keltirib chiqaradi.O’smirlik yoshida
deviatsiya ya’ni nosotsiollikning paydo bo’lishining tinimsiz oshib borishi ijtimoiy
pedagog oldida bu o’smirlar bilan ishlashning yangi usullari, texnologiyalarini
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
209
izlash va ularga tadbiq etish vazifasini qo’yadi. Hozirgi kunda o’smirlardagi deviant
xulq-atvor belgilarini tuzatish bilan bog’liqikki usul keng tarqalgan, bular:
realibitatsiya va profilaktikadir.Deviant xulq-atvorli bola bilan shug’ullanayotganda
pedagog quyidagi yondashuvlarga ega bo’ladi; information yondashuv – voyaga
yetmagan shaxslarularga davlat va jamiyat tomonidan axloqiy normalarni
bajarishga taqdim etilgan huquq va majburiyatlardan xabardor qilinadilar.
Ijtimoiy profilaktik yondashuv – bunda asosiy maqsad negative hodisalarni
aniqlash, bartaraf etish va neytrallashdir. Bu yondashuvning mohiyati davlat,
jamiyat muayyan ijtimoiy pedagogik muassasa, pedagog tomonidan deviant xulq-
atvorni keltirib chiqaruvchi sabablarni bartaraf etishga qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy,
tashkiliy
xarakterdagi
choralar
vositasida
oldini
olish
hisoblanadi.
Adaptatsiyajarayonidaesa u mavjudnuqsongako’nikishmaqsadidaqo’llaniladi.
Demak, realibitatsiya-bu bolani jamiyatdagi faol hayotga va ijtimoiy foydali
mehnatga qaytarish maqsadidagi choratadbirlar tizimidir. Har bir o’smir bilan
muloqotda uning shaxsidagi eng yaxshi tomonlarini topa olish, nimaga qobiliyatli
ekanini aniqlab olish hamda mana shularga tayangan holda bolaning o’ziga bo’lgan
ishonchini qo’llab-quvvatlash g’oyat muhimdir. Aks holda tarbiya sohasida katta
qiyinchiliklar chiqishi muqarrardir. O’smir o’ziga yaqin bo’lgan kishilarning ko’z
o’ngida o’z shaxsining mustaqilligini tasdiqlash, o’zligini bildirib, o’z “men”ni
anglatish maqsadida u yoki bu darajada o’z imkoniyatlaridan tashqari ishlarga qo’l
urishga va shu orqali o’z shaxsining ta’sirini atrofdagi kishilarga o’tkazishga
harakat qilib ko’rishga majbur bo’ladi. Basharti, bola o’zini ijobiy tomondan
ko’rsatishning ilojini topa olmasa, u holda psixologik zarurat tufayli salbiy ishlarda
o’zini ko’rsatmoqchi bo’ladi – o’z kamchiliklarini oshirib ko’rsatadi, o’jarlik va
qaysarlik qiladi, har xil “hunar”lar ko’rsatadi.
O’qituvchi mazkur yoshda bolaning o’z-o’zini hurmat qilishga o’rgatish
tuyg’usini shakllantirish muhim ekanligini hisobga olib, o’quvchining sinf va
umumjamoa oldidagi obro’sini ko’tarish yo’llarini izlashi kerak. Buning uchun
o’qituvchi bolaning u yoki bu sohadagi yutuqlarini ko’pchilikka ma’lum qiladi,
uning ayrim kamchilik va xatolarini yo’qotishda donolik bilan ish tutib, ularni
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
210
darrov ko’pchilikka oshkor qilmay, o’smir bilan suhbatlashib, uning kuchi va
imkoniyatlariga ishonishini amalda ko’rsatadi, bu bilan o’smirda shakllanib
kelayotgan “katta kishi” bo’lib qolganlik tuyg’usini hurmat qilishini bildiradi.
Bunday qo’llab-quvvatlashning kerakligini yaxshi his qilgan o’smir beixtiyor
o’qituvchining ta’siriga beriladi, chunki pedagog o’smirning munosabatlarini
yo’lga qo’yishda uning uchun zarur kishisiga aylanib qoladi.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytish kerakki, antisotsial xulqli o’quvchi-yoshlar
bilan ishlashda maktab tizimidai jtimoiy-pedagogik reabilitatsiya “ijtimoiy-
psixologik muammolari mavjud bo’lgan” bolalar va o’smirlarga nisbatan oilaviy va
maktab depressiyalarini oldini olishga, nizoli vaziyatlarni hal qilishga, shuningdek,
esa ularni o’quv faoliyatining sub’ekti sifatida tiklashga qaratiladi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR
1.”Xulqi og’isjgan bolalar psixologiyasi”
2.
M.Atadjanov,D.A.Saliyeva “Xulqi og’ishgan bolalar psixologiyasi” Qo’qon
2020y
3.
www.ziyouz.com.kutubxonasi
4.
www.ziyonet.com
