Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
199
KICHIK MAKTAB YOSHDAGI O’QUVCHILAR RUHIYATINI
O’RGANISH HAMDA ULAR BILAN ISHLASHNING SAMARALI
USULLARI
Dilafruz Bo‘ronova Baxtiyorovna
Surxondaryo viloyati sherobod tumani 41- maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Kichik maktab yoshi davrda bola maktab o‘quvchilariga
qo‘yiladigan turli talablar bilan tanishadi, fan asoslarini o‘rganish uchun biologik
va psixologik jihatdan tayyorlanadi. Uning psixikasi bilim olishga yetadigan
darajada rivojlanadi. Shu yoshdagi bola idrokining o‘tkirligi, ravshanligi, sofligi,
aniqlagi, o‘zining qiziquvchanligi, ishonuvchanligi, xayolining yorqinliga,
xotirasining kuchliligi, tafakkuriniig yaqqolligi bilan boshqa yoshdagi bolalardan
ajralib turadi.
Kalit so’zlar:kichik maktab yoshi, ta’lim, o’quv faoliyati,motiv, motivatsiya,
korreksiya.
KIRISH
Maktab ta’limiga tayyorlanayotgan bolada diqqat nisbatan uzoq muddatdan
va shartli barqaror bo‘ladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning asosiy faoliyati
o‘qish hisoblanadi. Bolaning maktabga borishi, uning psixologik rivojlanishi va
shaxsning shakllanishidaga o‘rni nihoyatda katta. Bola o‘quv faoliyatida o‘qituvchi
rahbarligida inson ongining turli asosiy shakllarining mazmunini egallaydi va
insoniy an’analar asosida harakat qilishni o‘rganadi. O‘quv faoliyatida bola o‘z
irodasini o‘quv maqsadlariga erishish uchun mashq qildiradi. O‘quv faoliyat
boladan nutq, diqqat, xotira, tasavvur va tafakkurini kerakli darajada rivojlanishini
talab etgan holda, bola shaxsi rivojlanishi uchun yangi sharoitlarni yaratadi. Birinchi
bor maktabga kelgan bola o‘z atrofdagilari bilan psixologik jihatdan yangi
munosabat tizimiga o‘tadi. U hayotining tubdan o‘zgarganini, unga yangi
majburiyatlar, nafaqat, har kuni maktabga borish, balki o‘quv faoliyati talablariga
bo‘ysunish ham yuklatilganlignni his eta boshlaydi. Oila a’zolarining bola o‘quv
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
200
faoliyati, yutuklari bilan qiziqayotganligi, shuningdek, uni nazorat qilayotganligi,
unga qilinayetgan yangi muomala, munosabat uning ijtimoiy mavqyei o‘zgarganini
to‘la his etishiga, o‘ziga nisbatan munosabatining o‘zgarishiga asos bo‘ladi. Kattalar
bolalarni amaliy jihatdan o‘z vaqtlarini to‘g‘ri taqsimlash borasida yaxshi o‘qish,
o‘ynash, sayr qilish va boshqa narsalar bilan shugullanishga o‘rgatadilar. Demak,
oilada bola u bilan hisoblashadigan, maslahatlashadigan yangi bir o‘rinni egallaydi,
o‘quvchining maktabdagi muvaffaqiyati uning keyingi psixik rivoji va shaxsining
shakllanishida -to‘liq ijobiy asos bo‘ladi.
Bola insoniy munosabatlar tizimida ham alohida o‘rin egallayotganini, ota-
onasi, yaqinlari, atrofdagilari unga yosh boladek emas, balki o‘z vazifalari,
majburiyatlari bor bo‘lgan, o‘z faoliyat natijasiga ko‘ra hurmatga sazovor bo‘lishi
mumkin bo‘lgan alohida shaxs sifatida munosabatda bo‘ladilar. Buning natijasida
bolaning o‘z-o‘zidan oilasi, sinfi va boshqa jamoalardagi o‘z urnini anglay
boshlaganini ko‘rish mumkin. Bu davrda bolaning "Men shuni xohlayman?
motividan "Men shuni bajarishim kerak" motivi ustunlik qila boshlaydi. Maktabda
birinchi sinfga kelgan har bir o‘quvchida psixik zo‘riqish kuchayadi. Bu nafaqat
uning jismoniy salomatligida, balki xatti-harakatida ham, ya’ni ma’lum darajada
qo‘rquvni kuchayishi, irodaviy faollikning susayishida namoyon bo‘ladi.
Bu davrga kelib bola atrofidagilar bilan o‘zaro munosabatda ma’lum bir
natijalarga erishgan, o‘zi xoxlayotgan narsalarni hamda, o‘z oilasida o‘zi egallagan
o‘rnini aniq biladigan bo‘ladi. Shuningdek, u o‘zini-o‘zi boshqarish malakasiga ega
bo‘ladi, vaziyat va holatga qarab ish yurita oladi. Bu yoshdagi bolalar xatga-
harakatlari va motivlari ularning o‘zlariga beradigan baholariga qarab "Men yaxshi
bolaman” emas, balki bu xatti-harakatlar o‘zgalar ko‘z o‘ngida qanday namoyon
bo‘lishiga qarab baholanishini tushuna boshlaydilar.
Tafakkurning rivojlanishini kichik maktab yoshidagi bola psixikasining
sog‘lomligida, uning bilish faolligida ko‘rish mumkin. Bolaning qiziquvchanligi,
asosan, atrof-olamni bilish, o‘rganishga qaratilgan bo‘ladi. Bola o‘ynab turib, olam
sir-sinoatlari, sabab-hodisalari va bog‘liqlaridan xabardor bo‘lishga intiladi.
Masalan, bola o‘zi mustaqil ravishda qanday predmetlar suvda cho‘kishi, qaysilari
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
201
esa suzishni tadqiq qila oladi. Bola aqliy munosabatlarda faol bo‘lsa, u bugunchalik
ko‘p savol beradi va bu savollar, asosan, xilma-xil bo‘ladi, Bolani qor, yomgir
qanday yo\ishi, quyosh kechasi qayerda bo‘lishi, mashina qanday qilib yurishi,
yerdan osmongacha bo‘lgan masafani bilishi juda qiziqtiradi. Bu yoshdagi bolalar
asosan o‘zlari ko‘rib turgan narsa haqida chuqurroq fikr yurita oladilar. Bu yoshdagi
bolalar tafakkurining asosiy turi obrazli tafakkurdir.
6-10 yoshli bola mantiqiy fikrlay oladi, lekin, bu yosh asosan ko‘rganlariga
tayanib, ta’lim olishga senzitiv bo‘lgan davr hisoblanadi. So‘zsiz bugungi
jamiyatimizda bolalarning aqliy rivojlanishi yangi bilimlarni tuzilish tipiga ham
bog‘liq bo‘lib, ular ma’lum darajada shakllangan kattalar tomonidan tuziladi.
Chunki, aqliy rivojlanish ijtimoiy omillar bilan belgilanadi-individ ijtimoiy
munosabatlar bilan o‘zgaradi. Bolaning maktabda muntazam ravishda o‘qishga
o‘tishi uning atrof-hayotdagi narsa-hodisalarga nisbatan fikrini va munosabatlarini
o‘zgarishiga olib keladi. Kichik maktab yoshidash o‘quvchilarning tafakkuri
mantiqiy fnkrlash, muloxaza yuritish, hukm va xulosa chiqarish, taqqoslash tahlil
qilishning turli usullarini qo‘llashdek o‘ziga xos xo‘susiyatlari bilan maktabgacha
yoshdagi bolalar va o‘smirlardan farq qiladi. Ta’lim jarayonida tafakkur
operasiyalariga, mustaqil fikrlashga o‘rgatish kichik maktab yoshidgi o‘quvchilarni
kamol toptirishning garovidir.
O‘quv faoliyati psixik funksiyalarni yuqori rivojlanganlik darajasini talab
etadi. Bolaning dikkati, xotira va tasavvuri mustaqil tus ola boshlaydi. Lekin,
odatdagi holat va vaziyatlarda bolaga o‘z psixik funksiyalarini yuqori darajada
Tashqil etish hali birmuncha murakkabdir.
Ta’lim jarayoni kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning ixtiyoriy,
barqaror, mustahkam, kuchli, faol ongli diqqatni rivojlantirishga qulay shart-sharoit
yaratadi. Bilim olish jarayonida mustaqil aqliy mexnat qilish, misol-masalalar
yechish, mashqlar bajarish, takrorlash irodaviy zo‘r berish jarayonida ixtiyoriy,
ongli diqqat tarkib topadi.
Bu yoshdagi bolada ixtiyoriy diqqatni to‘plash, Tashqil qilish, uni
taqsimlash, ongli ravishda boshqarish o‘quvi shakllana boshlaydi. Kichik maktab
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
202
yoshidagi bola ma’lum darajada o‘z faoliyatini o‘zi mustaqil rivojlantira oladi. U
o‘z rejasini, u yoki bu ishni qanday ketma-ketlikda bajarishini so‘z bilan ifodalab
bera oladi. Rejalashtirish so‘zsiz bolaning diqqatini Tashqil eta oladi va
rivojlantiradi. Ularda ixtiyorsiz diqqat ustunlik qiladi. Kichik maktab yoshidagi
bolalar so‘zsiz o‘z diqqatlarini aqliy masalalarga qarata oladilar, lekin bu juda katta
irodaviy kuchni va yuqori motivasiyalarni tashkil etilishini talab qiladi.
Bolaning xayoli tevarak-atrof taassurotlari, tasviriy san’at asarlarini yetarli
darajada aks ettirishda vujudga keladi. Siymolar, shartli belgilar, tabiat manzaralari
jamlanib, o‘quvchilarda xayol paydo bo‘ladi.
O‘quv faoliyati boladan berilgan o‘quv materiallarini esda saqlab qolishni
talab etadi. o‘qituvchi o‘quvchisiga nimalarni eslab qolishi zarurligi haqida
ko‘rsatmalar beradi. O‘quvchi nimani eslab solishi kerakligini takrorlaydi, uni
tushunib olishga harakat qiladi. Lekin bu yoshda ixtiyorsiz xotira, shubhasiz,
ustunlik qiladi. Bolannng xotirasida saqlab qolishini asosan uning ishga bo‘lgan
qiziqishi belgilab beradi. O‘quv materialini tushunish, eslab qolishning asosiy sharti
hisoblanadi.
Dars jarayonida o‘qituvchi turli vaziyatlarni tasavvur qilishni so‘raydi. Bu
holat. albatta, biron-bir yordamchi qurollar-predmetlar, maketlar, sxemalar bo‘lgan
taqdirdagina o‘quvchi tasavvo‘rini rivojlantirishi mumkin. Aks holda bu yoshdagi
bolalar mustaqil tasavvur harakatlar qilishga qiynaladilar.
Kichik maktab yoshidagi bolalarga axborot bosimining psixologik
xususiyatlariga alohida e’tibor berish maqsadga muvofiqdir. Kichik maktab
yoshidagi bola o‘qituvchisi bilan yaxshi emosional munosabatda bo‘ladi. Shu
davrgacha bevosita kattalar rahbarligida u yoki bu axborotlarni o‘zlashtirib kelgan
bo‘lsa, endi o‘z xohish irodasi bilan zarur ma’lumotlar to‘plashga, o‘z oldiga aniq
maqsad va vazifa qo‘yishga harakat qiladi. Bolaning ana shu faolliga xotirasining
muayayn darajada rivojlanganligini bildiradi. Oqilona tashkil qilingan ta’lim
jarayoni mazkur yoshdagi bolalarning tafakkuri jadal rivojlantiradi. Bu yoshdagi
bola boshqa davrlarga nisbatan ko‘proq narsani o‘zlashtiradi. Maktab ta’limi
o‘quvchining turmush tarzini, ijtimoiy mavqyeini, sinf jamoasi va oila muhitidagi
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
203
o‘rnini o‘zgartiradi. Uning vazifasi o‘qishdan, bilim olish, ko‘nikma va malakalarni
egallash, o‘zlashtirishdan iborat bo‘lib qoladi.
Kichik maktab yoshidagi bolaning muhim xususiyatlaridan biri, unda o‘ziga
xos ehtiyojlarning mavjudligdir. Bu ehtiyojlar o‘z mohiyatiga ko‘ra muayyan bilim,
ko‘nikma va malakalarni egallashga qaratilmay, balki faqat o‘quvchilik istagini aks
ettirishdan ham iboratir. Shu ehtiyojlar asosida o‘z portfeliga, shaxsiy o‘quv
qurollariga, dars tayyorlash stoliga, kitob qo‘yish javoniga ega bo‘lish, kattalardek
har kuni maktabga borish istagi yotadi.
Kichik maktab yoshidagi bola o‘zining tub mohiyati va vazifasini tushunib
yetmaydi, balki hamma maktabga borishi kerak deb tushunadi, Kattalarning
ko‘rsatishlariga amal qilib tirishqoqlik bilan mashg‘ulotlarga kirishib ketadi.
Oradan ma’lum vaqt o‘tgach, shodiyona lahzalarning taassuroti kamayishi bilan
maktabning tashqi belgilari o‘z ahamiyatini yo‘qota boradi va bola o‘qishni
kundalik aqliy mehnat ekanligini anglaydi. Shunda bola aqliy mehnat ko‘nikmasiga
ega bo‘lmasa uning o‘qishdan ko‘ngli soviydi, unda umidsizlik hissi vujudga keladi.
O‘qituvchi esa bunday holning oldini olish uchun bolaga ta’limning o‘yindan farqi,
qiziqarliligi haqida ma’lumotlar berishi va uni shu faoliyatga tayyorlashi kerak.
Ta’limning mazmuni o‘quvchining bilimlarni egallashga qiziqishi o‘z aqliy mehnati
natijasidan qanoatlanish hissi bilan uzviy bog‘liqdir. Bu his o‘qituvchining
ragbatlantirishi bilan amalga oshiriladi va o‘quvchida samaraliroq ishlash moyili,
istak va ishtiyoqini shakllantiradiyu. Bolada paydo bo‘lgan faxrlanish, o‘z kuchiga
ishonch hislari bilimlarni o‘zlashtirish va malakalarni rivojlanishiga xizmat qiladi.
Kichik maktab yoshidagi bolalarni o‘qitish jarayoni, o‘quv faoliyatining asosiy
komponetlari: o‘quv vaziyatlari, o‘quv harakatlari, nazorat etish va baholash bilan
(V.V.Davidov bo‘yicha) tanishtirishdan boshlanadi. Bu borada barcha predmetli
harakatlar aqliy rivojlantirishda kulay bo‘lgan sharoitda amalga oshirilishi juda
muhim. Agar bola o‘quv harakatlarini noto‘g‘ri bajarsa, bu uning o‘quv
harakatlarini nazorat va baholash bilan bog‘lik harakatlarni bilmasligi, yoki ularni
yaxshi egallamaganligidai bo‘lishi mumkin. Bolaning mustaqil ravishda bajargan
harakatlari natijalarini o‘z xatti-harakatlari xususiyatlari bilan taqqoslay olishlari
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
204
unda o‘z-o‘zini nazorat etish xususiyatlarini ma’lum darajada shakllanganidan
dalolat beradi. O‘quv vaziyatlarida bolalar ayrim turdagi masalalarni yechish
yo‘llari bilan tanishadilar va ularni-egallagan zahoti aniq bir masalalarni yechishda
amaliy foydalanadilar.
XULOSA
O‘quv faoliyatining boshlanishi jarayonida bolaning kattalar va tengdoshlari
bilan qiladigan muomala-munosabatlari yangicha tus ola boshlaydi. "Bola-katta"
munosabati "bola-ota-ona” munosabatidan tashqarida yuzaga keladi. Chunki,
o‘qituvchi bolaga ota-onaga nisbatan ko‘proq ravishda normativ talablar qo‘yadi.
Birinchi bor maktabga kelgan bola hali o‘zini to‘liq anglashi va o‘zi
xattiharakatlarini aniq bilishi qiyin. Faqat o‘qituvchigina bolaga me’yorlar quyishi,
ularning xatti-xarakatlarini baholashi mumkin. O‘z xatti-harakatlarini boshqalar
bilan moslashtirishga sharoit yaratishi mumkin. Boshlang‘ich sinfda o‘quvchilar
o‘qituvchi tomonidan qo‘yiladigan yangi shartlarni qabul qiladilar va ularning
qoidalariga to‘la amal qilishga harakat qiladilar. Bola uchun o‘qituvchi uning
psixologik holatini belgilab beruvchi asosiy figura hisoblanib, bu holat uning
nafaqat sinfdagi, balki, umuman tengdoshlari bilan bo‘ladigan munosabatiga, bu
munosabat
esa
o‘z-o‘zidan
oilasidagi
munosabatlariga
ham
ta’sir
ko‘rsatadi.Ma'lumki, yoshlarning ma'naviy-ahloqiy tarbiyasi bilan oila, mahalla,
ta'lim muassasalari, ommaviy axborot vositalari, xuquqni muhofaza qiluvchi
tashkilotlar, ilmiy-pеdagog kadrlar shug`ullanadilar. Tarbiya jarayoni barcha
ishtirokchilarining bahjamjixatlik bilan olib boradigan ishlarigina o‘zining ijobiy
natijalarini bеrishi mumkin.«Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»ni amalga oshirish
vazifalari ana shuni taqozo qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
I.A Karimov. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent. 2008 yil.
2.
M.Vохidоv. Bоlаlаr psiхоlоgiyasi. Tоshkent.1974 y.
3.
V. Karimova. «Psixologiya» T.Sharq 2002 y.
4.Xamdamov,
X. (2022). МНОГОЗНАЧИТЕЛЬНОСТЬ ОБУЧЕНИЯ
ВОЕННОЙ ПСИХОЛОГИИ В СИСТЕМЕ ВЫСШЕГО ВОЕННОГО
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
205
ОБРАЗОВАНИЯ.
Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании
,
2
(5). извлечено от
5.Qodirova, M. (2022). O‘SMIRLAR TARBIYASINING QIYINCHILIK
XUSUSIYATLARI VA ULARNING KELIB CHIQISH SABABLARI.
Журнал
Педагогики и психологии в современном образовании
,
2
(5). извлечено от
https://ppmedu.jspi.uz/index.php/ppmedu/article/view/5105
6.Kamolova, S. (2022). ЁШЛАРНИ МАЪНАВИЙ БАРКАМОЛЛИК
РУҲИДА ТАРБИЯЛАШНИНГ ПСИХОЛОГИК АСОСЛАРИ.
