Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
164
ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MEHNAT UNUMDORLOGINI
OSHIRISH OMILLARI
Xasanova Mohina Sherzod qizi
Andijon davlat texnika instituti
Iqtisodiyot yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu tezisda ishlab chiqarish korxonalarida mehnat
unumdorligini oshirishga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar, zamonaviy
yondashuvlar, menejment strategiyalari hamda texnologik rivojlanishning o‘rni
tahlil qilingan. Mehnat unumdorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar
statistik ma’lumotlar asosida keltirilib, ikki turdagi korxona misolida tahlil
o‘tkazilgan. Metodologik jihatdan empirik va nazariy tadqiqot usullari
uyg‘unlashtirilgan. Mazkur tezis ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga doir
ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish samaradorligi,
texnologik yangilanish, boshqaruv strategiyasi, korxona ichki omillari.
Bugungi globallashuv va raqobat kuchayib borayotgan iqtisodiy sharoitda
ishlab chiqarish korxonalarining muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi, eng avvalo,
mehnat unumdorligiga bevosita bog‘liqdir. Mehnat unumdorligi ishlab chiqarish
jarayonida mavjud resurslardan oqilona foydalanish, texnologik yangiliklardan
samarali foydalanish va malakali ishchi kuchi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan
ko‘rsatkich hisoblanadi. Unumdorlikning yuqori darajasi korxonaning bozordagi
raqobatbardoshligini oshiradi, xarajatlarni kamaytiradi va foyda ko‘lamini
kengaytiradi.
Shu nuqtai nazardan, mehnat unumdorligini oshirish omillarini chuqur tahlil
qilish, ularni amaliyotda qo‘llash yo‘llarini izlab topish bugungi kun korxonalari
uchun nihoyatda dolzarb masalalardan biridir. Tezisda aynan ushbu masala
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
165
atroflicha ko‘rib chiqilib, real misollar va empirik ma’lumotlar asosida tahlillar olib
boriladi.
Mehnat unumdorligi masalasi bo‘yicha ko‘plab olimlar tomonidan
tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, A. Smith o‘zining “Millatlar boyligi” asarida
mehnat taqsimotining samaradorlikka ta’sirini tahlil qilgan. Karl Marks esa ishlab
chiqarish vositalarining rivojlanishi bilan mehnat unumdorligi o‘sishini bevosita
bog‘lagan. Zamonaviy tadqiqotlarda (masalan, M. Porterning raqobat ustunligi
nazariyasida) esa texnologik innovatsiyalar va boshqaruv tizimlarining
moslashuvchanligi asosiy omil sifatida ko‘rsatilgan.
Ushbu tezisda statistik, tahliliy va solishtirma metodlardan foydalanildi. Ikki
xil turdagi – zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan va an’anaviy usullar
asosida faoliyat yurituvchi korxonalar misolida empirik tahlil o‘tkazildi.
Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, ishlab chiqarish
tarmoqlari statistik to‘plamlaridan olindi.
Mehnat unumdorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar quyidagilar:
-
Zamonaviy texnologiyalarning joriy etilishi;
-
Malakali kadrlar salohiyatining oshirilishi;
-
Ishchilarni rag‘batlantirish tizimining mukammalligi;
-
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish;
-
Ichki boshqaruv tizimining samaradorligi.
Quyidagi jadvalda texnologik yangilanish amalga oshirilgan va an’anaviy
usulda ishlayotgan ikki xil korxonaning mehnat unumdorligi ko‘rsatkichlari
keltirilgan:
1-jadval. Texnologik yangilanishga ega va ega bo‘lmagan korxonalarda ish
unumdorligi (soatiga ishlab chiqarilgan birliklar soni)
Korxona turi
Ishchilar
soni
Ishlab chiqarilgan birliklar
(kuniga)
Ish
unumdorligi
(birlik/soat)
Zamonaviy
korxona
120
9600
8.0
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
166
An’anaviy
korxona
120
5760
4.8
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, texnologik jihatdan qurollangan
korxonalarda mehnat unumdorligi 1,7 barobar yuqoriroqdir.
2-jadval. Rag‘batlantirish tizimi joriy etilgan korxonalarda ishlab chiqarish
samaradorligi
Korxona turi
Rag‘batlantirish
mavjudligi
Ishchilar
yillik
almashuv
darajasi
(%)
Ishlab
chiqarish
hajmi
(ming
birlik/yil)
Rag‘bat mavjud
korxona
Ha
10
2200
Rag‘bat mavjud
bo‘lmagan
Yo‘q
25
1600
Rag‘batlantirish tizimi mehnatga munosabatni ijobiy o‘zgartirib, ishchi
kuchining barqarorligini ta’minlagan hamda ishlab chiqarish hajmini 37,5% ga
oshirgan.
Ishlab chiqarish korxonalarida mehnat unumdorligini oshirish zamonaviy
iqtisodiy taraqqiyotning ajralmas qismi hisoblanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
texnologik yangilanishlar, samarali boshqaruv, rag‘batlantiruvchi mehnat tizimi va
malakali ishchi kuchi mavjud bo‘lgan korxonalarda mehnat unumdorligi ancha
yuqori bo‘lmoqda. Ayniqsa, avtomatlashtirish va raqamlashtirish asosida tashkil
etilgan ishlab chiqarish tizimlari ish unumdorligining sezilarli darajada oshishiga
olib kelmoqda.
Korxonalarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, har bir omil
bo‘yicha individual yondashuvni ishlab chiqish lozim. Jumladan, xodimlar
malakasini oshirish bo‘yicha doimiy treninglar, ish joylarining ergonomik jihatdan
qulay tashkil etilishi, motivatsion mexanizmlarning qo‘llanilishi natijasida
korxonalar ichki muhitida ijobiy iqlim shakllanadi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
167
Shuningdek, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda davlat siyosati ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Soliq imtiyozlari, innovatsion loyihalarni qo‘llab-
quvvatlash, texnologik modernizatsiyani rag‘batlantirish orqali tizimli yondashuv
ta’minlanishi mumkin.
Ushbu tezisda keltirilgan natijalar shuni ko‘rsatadiki, mehnat unumdorligini
oshirish orqali ishlab chiqarish jarayonlarining tejamkorligi ta’minlanib, umumiy
iqtisodiy barqarorlikka erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Adam Smith — "Millatlar boyligi" — Toshkent: Sharq, 2005. — B. 115–132.
2.
Karl Marks — "Kapital" — Moskva: Politizdat, 1978. — B. 234–256.
3.
Michael Porter — "Competitive Advantage" — New York: Free Press, 1985.
— P. 11–43.
4.
Axmedov M. — "Ishlab chiqarish samaradorligini oshirish yo‘llari" —
Toshkent: Iqtisodiyot, 2019. — B. 47–68.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi — "Ishlab chiqarish korxonalari
statistik ko‘rsatkichlari" — Toshkent, 2023. — B. 14–29.
6.
Karimov D., Ergashev T. — "Zamonaviy boshqaruv asoslari" — Toshkent:
Fan va texnologiya, 2021. — B. 98–123.
