Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
158
ZAMONAVIY OILANING TARBIYAVIY SALOHIYATI
UDK 373
Toshkent shahridagi Puchon
universiteti o’qituvchisi,
Tasheva Nasiba Salimovna
Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy oilaning maktabgacha yoshdagi
bolalarni tarbiyalashdagi o‘rni va tarbiyaviy salohiyati keng tahlil etilgan. Unda
oilaning bola shaxsini shakllantirishdagi asosiy tarbiyaviy funksiyalari, ijtimoiy-
ma’naviy qadriyatlarni singdirishdagi roli va tarbiya jarayonidagi zamonaviy
yondashuvlar yoritib berilgan. Maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama
rivojlantirishda oilaviy muhitning ijobiy-psixologik sharoitlarini yaratish, ota-
onalarning pedagogik madaniyatini oshirish zarurligi asoslab berilgan. Maqola
pedagog va ota-onalar uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan metodik tavsiyalar
bilan boyitilgan.
Kalit so’zlar: oila, maktabgacha ta’lim, tarbiya, muhit, munosabatlar,
hamkorlik, ta’sir.
Annotation: This article provides an extensive analysis of the modern family's
role and educational potential in raising preschool-aged children. It highlights the
family's primary educational functions in shaping a child's personality, its role in
instilling socio-spiritual values, and contemporary approaches to the upbringing
process. The necessity of creating positive psychological conditions within the
family environment and enhancing parents' pedagogical culture for the
comprehensive development of preschool-aged children is substantiated. The article
is enriched with methodological recommendations of practical importance for
educators and parents.
Keywords: family, preschool education, upbringing, environment,
relationships, cooperation, influence.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
159
Har birimizning o‘z hayotimiz bor. O‘z tanish-bilishlar doirasi, istaklari,
imkoniyatlari, odatlari - bugungi kunning murakkab dunyosida yashashning o‘ziga
xos muhitimiz mavjud. Doimo yonida bo‘lib, yordam beruvchi, xalaqit qiluvchi,
hayotini baham ko‘ruvchi, g‘ashini keltiruvchi, shu bilan birga shifo beruvchi o‘z
farzandlarimiz bor. Farzandlarimiz do‘stimizga, suyanchig‘imizga aylanib, ezgu
ishlarimizni davom ettiruvchi avlodimizdir. Shuningdek, ota-onalar hayotlarini
nimaga baxshida etgan bo‘lsa, ular uchun nima qadrli va ahamiyatli bo‘lsa, aynan
o‘sha narsalarga qarshi chiqib, dushman, raqib va barchasini ag‘dar-to‘ntar qiluvchi
kimsalarga aylanib qolishlari ham mumkin. Farzandlarimiz kelajakda kim
bo‘lishadi? Bu bizning qo‘limizda. Bu bizning ularga bo‘lgan muhabbatimizga,
hayotiy nuqtai nazarimizga, ularga va boshqa barcha insonlarga ko‘rsatgan
mehribonligimiz darajasiga bog‘liq. Maqola ertaga fuqaro, kurashchi, vatanparvar
bo‘ladigan yoki bo‘lmaydigan bolalar haqida...
Zamonaviy oilada tarbiyaviy salohiyatning muvaffaqiyati uchun zarur
shartlar: oilaviy muhit; ota-onalarning vakolatlari; bolani o‘z vaqtida mehnatga jalb
etish.
Tarbiya
-
bu
faqatgina
maktabgacha
yoshdagi bolaga ta’lim
berayotganimizda, uni koyiganimizda yoki rag‘batlantirganimizda unga ta’sir
o‘tkazish qobiliyati emas. Ota-onalarning namunasi eng muhim rol o‘ynaydi, garchi
ular o‘z ta’sirlaridan bexabar bo‘lsalar ham. Bolalarning har qanday yutuqlari doimo
kattalarning qo‘llab-quvvatlashiga bog‘liq bo‘ladi. Oilada, barcha a’zolar bir-birini
o‘rgatadi va tarbiyalaydi. Bu bog‘liqlikni payqash qiyin. Rassom ota o‘g‘lining
qobiliyatlari rivojlanishiga hech qanday ta’sir ko‘rsatmayotganiga chin ko‘ngildan
ishonadi, chunki u o‘g‘li bilan muntazam ravishda rasm chizish mashg‘ulotlarini
o‘tkazmaydi. Uning ishlash paytida o‘g‘li yonida bo‘lgani, bola san’at kitoblarini va
xonadagi rasmlarni tomosha qilgani, otasining do‘stlari - rassomlar bilan
suhbatlariga guvoh bo‘lgani, va nihoyat, bu bolaning har bir rasmini kattalar
malakali tarzda baholab, muhokama qilganlari - bularning barchasiga ota-onalar
e’tibor bermaydilar. Chunki bular bolaning kundalik hayotining oddiy bir qismi,
xolos. Kattalarning birgina so‘zi yoki harakati ta’lim-tarbiyada muhim ahamiyat
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
160
kasb etib, bola hayotida chuqur iz qoldirishi mumkin. Oddiy tabassum yoki boshni
ma’qullovchi qimirlatish ham xuddi shunday samara beradi. Bola o‘sib ulg‘aygan
sayin aniq hayotiy voqealarni unutib boradi, faqatgina shaxsiyatni shakllantiradigan
narsalar qoladi.
Shu sababli, oilada qulay ta’lim sharoitining asosiy omillaridan biri -
oiladagi ijobiy ruhiy muhit ekanligini ta’kidlash mumkin. Bilganingizdek, muhim
shartlardan biri oilaviy muhitdir. Oila a’zolarining bir-biri bilan muloqot qilish
usulini eng avvalo nima belgilaydi. Yaqin kishisini qiyin paytda tinglash, qo‘llab-
quvvatlash qobiliyati. Ota-onalar o‘rtasidagi hurmat va samimiylik.
Oilada ta’lim-tarbiyaning ikkinchi sharti - ota-onalarning bolaga maqsadli
ta’sir ko‘rsatadigan ta’limiy usul va uslublaridir. Buning uchun bola bilan katta
odamning hamkorligi albatta zarur.
L.S. Vigotskiy nazariy va eksperimental jihatdan shuni ko‘rsatdiki, bola
kattalar bilan birgalikda bajaradigan ishni mustaqil ravishda faqat ma’lum vaqt
o‘tgach, ba’zan esa ancha uzoq muddat o‘tganidan keyingina uddalay oladi. Bu
bolaga qiyin bo‘lgan hamma narsani kattalar bajarib berishi sababli yuz bermaydi.
Yo‘q, masala boshqa narsa - katta odam bilan hamkorlik qilish shunday vaziyatni
vujudga keltiradiki, bunda bola o‘z qobiliyatlari rivojlanishining allaqachon
erishgan darajasidan o‘zib ketadi, go‘yo o‘z kelajagiga "sakrab o‘tadi".
L.S. Vigotskiy bu hodisani bolaning "yaqin rivojlanish zonasi" deb atagan edi.
Oilada bola tarbiyasining usullari – bu ota-onalarning farzandlari ongiga va
xulq-atvoriga pedagogik ta’sir o‘tkazish yo‘llaridir.
Ishontirish - pedagogning bolalar ongi va his-tuyg‘ulariga murojaat qilish
usuli. Ular bilan suhbatlashish va tushuntirish ishontirishning yagona vositasi emas.
To‘g‘ri tanlangan kitob, film yoki radio eshittirish ham ishonch hosil qilish vositasi
bo‘lishi mumkin; shuningdek, his-tuyg‘ularga ta’sir etuvchi musiqa asarlari, san’at
va tasviriy san’at namunalari "go‘zallik qonunlari" asosida yashashni o‘rgatadi.
Yaxshi namuna ishontirishda muhim rol o‘ynaydi, chunki maktabgacha va kichik
maktab yoshidagi bolalar yaxshi hamda yomon xatti-harakatlarga taqlid qilishga
moyil bo‘ladilar. Bolalar ota-onalarining xulq-atvorini kuzatib, ularning qiliqlarini
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
161
aynan takrorlaydilar. Nihoyat, bolalarni o‘zlarining shaxsiy tajribalari ishontiradi.
Talab. Talablar bo‘lmasa, tarbiya ham bo‘lmaydi. Maktabgacha yoshdagi
bolaning ota-onasida allaqachon qat’iy talablar mavjud: bolaning o‘z zimmasiga
yuklatilgan majburiyatlari bor va u ularni bajarishi shart.
Bolalarga qo‘yiladigan talablarning asosiy shakli buyruq berishdir. Qat’iy,
lekin shu bilan birga xotirjam va muvozanatli ohangdan foydalanish kerak. Ota-
onalar asabiylashmasligi, baqirmasligi va jahli chiqmasligi kerak. Agar ota yoki ona
biror narsadan hayajonlangan bo‘lsa, talab qo‘yishdan o‘zini tiyish ma’qulroq. Talab
bola bajarishi mumkin bo‘ladigan darajada bo‘lishi kerak. Agar ota o‘g‘liga bajarib
bo‘lmaydigan vazifa qo‘ysa, bu vazifaning amalga oshmasligi tabiiy. Agar bu holat
bir-ikki martadan ko‘p takrorlansa, bolada itoatsizlik tajribasini shakllantirish uchun
juda qulay sharoit vujudga keladi. Yana shuni esda tutish kerakki: agar ota biror
narsani buyurgan yoki taqiqlagan bo‘lsa, ona otaning taqiqlagan narsasini bekor
qilmasligi yoki unga ruxsat bermasligi lozim. Albatta, buning aksi ham to‘g‘ri.
Rag‘batlantirish usullari: ma’qullash, maqtov, ishonch bildirish, birgalikda
o‘yin o‘ynash va sayr qilish, moddiy rag‘batlantirish. Ma’qullash oilaviy tarbiya
amaliyotida keng qo‘llanib kelinmoqda. Bola hali shakllanish jarayonida bo‘lgani
uchun o‘z xatti-harakatlariga baho berilishiga va ma’qullanishiga juda muhtoj. Bu
uning harakatlari va xulq-atvorining to‘g‘riligini tasdiqlab, nimaning yaxshi,
nimaning yomon ekanligini tushunib olishiga yordam beradi. Bolalarga ishonch
ko‘rsatish, samimiylikka undash, ularning xatti-harakatlarining sabablarini hurmat
qilish va to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini tushunishda ko‘maklashish juda muhimdir.
Maqtov - ota-onalarning kichkintoylarining muayyan xatti-harakatlari
yuzasidan mamnuniyatini ifodalashidir. U ko‘p so‘zli bo‘lishi shart emas, ko‘pincha
bitta so‘zning o‘zi yetarli: "Barakalla!".
Ota-onalar maqtovga ehtiyotkorlik bilan
munosabatda bo‘lishlari kerak, chunki haddan tashqari maqtash ham, ortiqcha
qattiqqo‘llik ham bir xil darajada zararlidir.
Jazo. Jazolarni qo‘llashning pedagogik talablari: bolalarga hurmat,
adolatlilik, salbiy xatti-harakat va jazo o‘rtasidagi mutanosiblik, qat’iyatlilik.
Uchinchi shart - ota-onalarning huquq va majburiyatlari. Ota yoki onaning
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
162
ta’siri bola uchun eng asosiy obro‘ hisoblanadi. Bolaning ishonchini qozonish
uchun, eng avvalo, o‘zingizga va xatti-harakatlaringizga nisbatan talabchan
bo‘lishingiz, unga har bir ishda namuna ko‘rsatishingiz lozim. Ba’zi ota-onalar
farzandlari ularni faqatgina ota-ona bo‘lganligi uchun hurmat qilishlari kerak deb
hisoblashadi. Bu noto‘g‘ri qarashdir. Hurmat va obro‘-e’tibor qozonish kerak.
Bolaning shaxsini rivojlantirish uchun oilaning o‘ziga xos shaxsiy muhit
sifatidagi xususiyatlariga asoslanib, oilaviy tarbiya tamoyillari tizimi quyidagicha
shakllantirilishi kerak:
• bolalar samimiylik va mehr-muhabbat muhitida o‘sib-ulg‘ayishlari hamda
tarbiya olishlari lozim;
• ota-onalar farzandlarini qanday bo‘lsa, shunday qabul qilishlari va
tushunishlari lozim;
• ta’lim-tarbiyaviy ta’sirlar yosh, jinsiy va shaxsiy xususiyatlarga asoslanishi
lozim;
• oilaviy tarbiyaning asosini insonga bo‘lgan samimiy, chuqur hurmat va
undan yuqori talablar qo‘yishning dialektik birligi tashkil etmog‘i lozim;
• ota-onalarning shaxsiyati - bolalar uchun taqlid qilishning eng mukammal
namunasi hisoblanadi;
• ta’lim rivojlanayotgan insondagi ijobiy jihatlarga tayanib qurilishi kerak;
• oilada uyushtiriladigan barcha tadbirlar o‘yin asosida tashkil etilishi lozim;
• oilada bolalar bilan muloqotning asosiy uslubi va ohangi optimizm va
xushchaqchaqlikka asoslanishi kerak.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash oddiy bilim, ko‘nikma,
qobiliyat va xulq-atvorni yetkazishdan ko‘ra muhimroq jarayonga aylanishi kerak.
Bu jarayon bolaning har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydigan murakkab va keng
qamrovli yondashuv bo‘lishi lozim. Bugungi kunda haqiqiy ta’lim - ota-onalar va
bolalar o‘rtasidagi uzluksiz muloqotdan iborat. Bu jarayonda maktabgacha yoshdagi
bola jamiyatning to‘laqonli a’zosiga aylanishiga va hayotini mazmun bilan
boyitishiga yordam beradigan mustaqil qarorlar qabul qilish qobiliyatini tobora
chuqurroq o‘zlashtirib boradi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
163
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Кучмаева О.В., Марыганова Е.А., Петрякова О.Л., Синельников А.Б.
Программа и инструментарий проведения мониторинга воспитательного
потенциала семьи. – М.: ГосНИИ семьи и воспитания, 2006.
2. Полуянов Ю.А. Педагогика родителям. – М.: «Педагогика», 1988.
3. Столин В.В. Семья как объект психологической диагностики и неврачебной
психотерапии. – В кн.: Семья и формирование личности. – М., 1981.
4. Шнейдер Л.Б. Психология семейных отношений. Курс лекций. – М.:
Апрель-Пресс; ЭКСМО-Пресс, 2000.
5. Т.А. Куликова Семейная педагогика и домашнее воспитание Москва
Academa 2020
6. O.Hasanboyeva va b. Oila pedagogikasi Toshkent: “Aloqachi”, 2007
