Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
150
O’SMIRLIK DAVRIDA SHAXSIY IDENTIKLIK VA IJTIMOIY
MOSLASHUV
“University of Business and Science” Pedagogika va psixologiya kafedrasi
kata o’qituvchisi (PhD), Shermatova Manzura
“University of Business and Science” Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi
talabasi Pulatxanova Gulnoza
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada o’smirlik davridagi shaxsiy identiklik
va ijtimoiy moslashuv jarayonlari psixologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
O’smirlikning o’ziga xos xususiyatlari, identiklikni shakllanishi, moslashuvda
uchraydigan muammolar, shuningdek, zamonaviy psixokorreksion usullar
yoritilgan. Mavzu bo’yicha nazariy qarashlar va amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: O’smirlik, identiklik, ijtimoiy moslashuv, psixologik
rivojlanish, psixokorreksiya, zamonaviy yondashuvlar.
ЛИЧНАЯ ИДЕНТИЧНОСТЬ И СОЦИАЛЬНАЯ АДАПТАЦИЯ В
ПОДРОСТКОВОМ ВОЗРАСТЕ
Старший преподаватель кафедры педагогики и психологии (PhD) “University
of Business and Science” Шерматова Манзура
Студентка направления начального образования “University of
Business and Science” Пулатханова Гульноза
АННОТАЦИЯ: В статье анализируются процессы личностной
идентичности и социальной адаптации в подростковом возрасте с
психологической точки зрения. Освещены особенности подросткового
возраста, формирование идентичности, проблемы адаптации, а также
современные психокоррекционные методы. По данной теме даны
теоретические взгляды и практические рекомендации.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
151
Ключевые слова: Подростковый возраст, идентичность, социальная
адаптация, психологическое развитие, психокоррекция, современные подходы
PERSONAL IDENTITY AND SOCIAL ADAPTATION DURING
ADOLESCENCE
Senior Lecturer at the Department of Pedagogy and Psychology (PhD),
“University of Business and Science” Shermatova Manzura
Student of Primary Education program, “University of Business and
Science” Pulatxanova Gulnoza
ABSTRACT: This article analyzes the processes of personal identity and
social adaptation in adolescence from a psychological perspective. The specific
features of adolescence, the formation of identity, problems encountered in
adaptation, as well as modern psychocorrectional methods are highlighted.
Theoretical views and practical recommendations on the topic are given.
Keywords: Adolescence, identity, social adaptation, psychological
development, psychocorrection, modern approaches.
KIRISH.
Bugungi kunda yoshlar, ayniqsa o’smirlik davridagilarning ruhiy
holati, shaxsiy rivojlanishi va jamiyatga moslashuvi psixologiya fanining eng
dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi. O’smirlik davri inson hayotida muhim o’tish
davri bo’lib, unda shaxsiy identiklikni shakllantirish va ijtimoiy muhitga moslashish
jarayonlari kechadi. Shu bois, ushbu davr psixologiyasini chuqur o’rganish amaliy
psixologiyada muhim ahamiyat kasb etadi.
Shaxsiy identiklik insonning o’zini anglash, hayotda o’z o’rnini topish va
ijtimoiy muhitda moslashish jarayonida muhim rol o’ynaydi. Ayniqsa, o’smirlik va
ilk yosh davrida bu jarayon faollashadi. Zamonaviy psixologiyada identiklik
nazariyasi muhim mavzulardan biri hisoblanadi.[1]
O’smirlik 10-11 yoshlardan 14-15 yoshlargacha bo’lgan davrni tashkil etadi.
Hozirgi o’smirlar o’tmishdoshlariga nisbatan jismoniy, aqliy va siyosiy jihatdan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
152
birmuncha ustunlikka ega. Ularda jinsiy yetilish, ijtimoiylashuv jarayoni, psixik
o’sisholdinroq namoyon bo’lmoqda. Aksariyat o’quvchilarda o’smirlik yoshiga
o’tish, asosan, 5-sinflardan boshlanadi. “Endi o’smir bola emas, biroq katta ham
emas” ayni shu ta’rif o’smirlik davrining muhim xarakterini bildiradi. O’smirlik —
bolalikdan kattalikka o’tish davri bolib, fiziologik va psixologik jihatdan o’ziga xos
xususiyatlari bilan xarakterlanadi. Bu bosqichda bolalarning jismoniy va psixik
taraqqiyoti juda tezlashadi, hayotdagi turli narsalarga qiziqishi, yangilikka intilishi
, ma’naviy dunyosi boyiydi, ziddiyatlar avj oladi.
O’smirlik balog’atga yetish davri bolib, yangi hislar, sezgilar va jinsiy hayotga
taalluqli chigal masalalarning paydo bolishi bilan ham xarakterlanadi. Bu yoshda
o’smir rivojida keskin o’zgarishlar ro’y bera boshlaydi. Bu o’zgarishlar fiziologik
hamda psixologik o’zgarishlardir.Bo’yga o’sish bir tekis bormaydi: qiz-bolalar 5-7
sm o’ssalar, o’g’il bolalar 5-10 sm o’sadilar. Bo’yiga qarab o’sish paysimon ilk
suyaklarning uzunlashishi va umurtqa qismining kattalashishi hisobiga ro’y
beradi. [2]
O’smirlik yoshining klassik tadqiqotiga nazar solsak, unda turli xil
nazariyalar, farazlar va fundamental izlanishlar borligining guvoxi bo’lamiz.
O’smirlik yoshiga xos yorqin Psixologik konsepsiyalardan biri XX asrning
boshlarida L.S.Vigotskiy (1930) tomonidan yaratilgan madaniy-tarixiy nazariya
bo’lib, unda mazkur yosh simptomatikasi, o’smir psixologiyasidagi barqaror va
tarixiy o’zgaruvchanlik, uning fenomenlariga oid ilmiy konsepsiyalarning
interpretatsiyasi berilgan. L.S.Vigotskiy ta’lim va taraqqiyotning o’zaro masalasini
ko’rib chiqdi. Bunda u quyidagi vaziyatni keltirib chiqardi. Bolaga psixik hayotidagi
qiyin shakllar muloqot jarayonida shakllanadi, demak muloqot nisbatan
tizimlashtirilgan shaklda – o’qitishda rivojlanishni shakllantiradi, yangi psixik
ma’lumotlarni vujudga keltiradi, oliy psixik funksiya takomillashtiriladi. Ta’lim
psixikaning shakllanishida muhim rol egallab, uning shakllari esa rivojlanish
jarayonida o’zgaradi.
Psixologiyada identiklik bu insonning o’zini yaxlit va doimiy shaxs sifatida
anglashidir. E. Erikson – identiklik nazariyasining asoschilaridan biri. Unga ko’ra,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
153
identiklikning shakllanishi ayniqsa o’smirlik davrida muhim bo’ladi. Bu bosqichda
shaxs o’zligini topish (identiklik) yoki rol chalkashligi (rol confusion) holatlariga
duch keladi. E. Erikson identiklikni psixosotsial rivojlanishning asosiy bosqichi
sifatida ko’radi. Unga ko’ra, o’smirlikda shaxs o’zligini anglashga harakat qiladi.
Psixologiyada identiklik (lotincha identitas – “o’zlik”, “o’xshashlik”) bu
shaxsning o’zini biror doimiy, yaxlit, mantiqan izchil individ sifatida anglashidir.
Identiklik o’z-o’zini tanib olish, ijtimoiy guruhlarda o’z o’rnini topish va o’z hayot
yo’lini belgilashda asosiy rol o’ynaydi.
J. Marcia – Erikson nazariyasini rivojlantirib, identiklikning to’rt tipini taklif
qilgan:
1. Yakunlangan identiklik (Identity Achievement): shaxs izlanish olib borib,
o’z yo’lini tanlagan.
2. Identiklik inqirozi (Moratorium): izlanish bosqichida, lekin yakuniy
qarorga kelmagan.
3. Qabul qilingan identiklik (Foreclosure): izlanmasdan, boshqalarning
fikrini qabul qilgan.
4. Diffuz identiklik (Identity Diffusion): na izlanish bor, na qaror mavjud.
Identiklikni bir necha turlari mavjud bo’lib ular:
Shaxsiy identiklik – bu insonning “men kimman?” degan savolga javob
topish jarayonidir. U shaxsning o’zini qanday anglashini, boshqalar bilan
farqlashini, ijtimoiy rolini, e’tiqodini, qadriyatlarini, maqsad va kelajak rejasini
belgilashiga asos bo’ladi. [2]
Ijtimoiy identiklik – o’zini muayyan guruh (millat, din, kasb, jins) vakili deb
his qilish.
Madaniy identiklik – o’z madaniy qadriyatlari va an’analariga asoslangan
o’zlik hissi.
O’smirlar o’zlarini anglash, qiziqishlarini aniqlash, kelajak kasbini tanlash
kabi masalalar bilan shug’ullana boshlaydilar. Bu davrda shaxsiy identiklikning
shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar oila, ta’lim muassasalari, tengdoshlar guruhi,
ommaviy axborot vositalari, shaxsiy tajriba va madaniy muhit kabi omillar ta’sir
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
154
qiladi.
Oila – birinchi ijtimoiy guruh bo’lib, qadriyat va e’tiqodlarni uzatadi.
Shaxsning dastlabki identiklik tajribalari oilada shakllanadi.
Do’stlar va tengdoshlar – ijtimoiy taqqoslash orqali o’zini anglashni
shakllantiradi. Do’stlar va tengdoshlar bilan muloqot identiklikni mustahkamlashda
muhim rol o’ynaydi
Madaniyat: Madaniy qadriyatlar va an’analar identiklikni shakllantirishda
asosiy omillardan biridir.
Ta’lim tizimi – dunyoqarashni kengaytiradi, kasb tanlashga ta’sir qiladi.
Ommaviy axborot vositalari va internet – turli identiklik modellarini taqdim
etadi.
Shaxsiy tajriba – muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklar orqali o’zini anglash
chuqurlashadi. Insonning hayotiy tajribalari, muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklari
identiklikni rivojlantiradi.[3]
Identiklik inqirozi insonning o’zini anglay olmasligi, hayotiy yo’lini
topolmasligi bilan bog’liq. Bunday holat o’smirlikda ko’proq uchraydi. Identiklik
inqirozi – bu inson o’zini anglashda chalkashlikka tushgan holatdir. Bu holat
ko’pincha o’smirlik davrida yuzaga keladi va insonning kimligini, hayotdagi o’rnini
aniqlay olmasligi bilan tavsiflanadi. Bunday inqirozdan chiqish uchun psixologik
yordam, ijtimoiy qo’llab-quvvatlash va shaxsiy tajriba muhim ahamiyatga ega.
Identiklik inqirozining belgilari: o’z rolini aniqlay olmaslik, hayotiy
maqsadsizlik, o’ziga nisbatan ishonchsizlik, ijtimoiy yakkalanish.
Psixologik yordam va ijobiy ijtimoiy muhit bu inqirozdan chiqishga yordam
beradi.
O’smirlik – bu bolalikdan kattalikka o’tish bosqichi bo’lib, jismoniy, ruhiy
va ijtimoiy o’zgarishlar bilan tavsiflanadi. Bu davrda shaxsning mustaqil fikrlashi,
o’zligini anglash va o’z o’rnini topishga bo’lgan intilishi kuchayadi. Eriksonning
psixososial rivojlanish nazariyasiga ko’ra, aynan o’smirlik bosqichida identiklik va
rolga aniqlik masalalari hal qilinadi [4].
Ijtimoiy moslashuvda uchraydigan psixologik muammolar
ijtimoiy
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
155
moslashuv – individning ijtimoiy muhitga doimiy faol moslashish jarayoni va bu
jarayonning natijasi.
Ijtimoiy moslashuv
uzluksiz xususiyatga ega ekanligiga
qaramasdan, uni odatda, individning oʻz faoliyatini va oʻzini oʻrab turgan ijtimoiy
davrasini tubdan oʻzgartirish davrlari bilan bogʻlaydilar. Moslashish jarayonining
ijtimoiy muxitga faol taʼsir etish koʻrinishi va muhitdagi maqsad va qadriyatlarni
kelishuvchanlik bilan, passiv qabul qilish koʻrinishi boʻladi.
Ijtimoiy moslashuv
shaxs ijtimoiylashuvining asosiy ijtimoiy-psixologik omillaridan biridir.
Ijtimoiy
moslashuv
ning samaradorligi koʻp jihatdan individ oʻzini va oʻzining ijtimoiy
aloqalarini qanchalik oʻxshash (adekvat) anglashiga bogʻliq. Oʻzi toʻgʻrisidagi
ijtimoiy tasavvurning notoʻgʻriligi yoki yetarlicha emasligi
ijtimoiy moslashuv
ning
buzilishiga olib keladi, bu holat (voqelik) ning eng ayanchli koʻrinishi autizm
individning atrofdagilar bilan muloqot qilishdan qochib, oʻzining ichki kechinmalari
dunyosiga gʻarq boʻlishidir.
Ijtimoiy moslashuv
muammosi jahon psixologiyasida
psixoanaliz, autizm, deprivatsiya kabi ilmiy yoʻnalishlarda tadqiq etib kelinadi.
Bunda asosiy eʼtibor moslashuvning buzilishiga (ruhiy sohadagi buzilishlar,
begonalashish, apatiya, alkogolizm, giyohvandlik va b.) va uni tuzatish
(korreksiyalash) ning psixoterapevtik uslublariga, autotrening, sotsiotrening
vositalariga yoʻnaltiriladi. Muhitga shaxsning kirishib ketishi uning xulqi, faoliyati,
muomalasi orqali sodir boʻlsa moslashishning mukammalligi vujudga keladi.
Shaxsning katta yoki kichik guruxlar muhitiga moslashishi
ijtimoiy moslashuv
samaradorligini oshiradi, taʼlim-tarbiya jarayonini yaxshilashga yordam beradi.
O’smirlar ko’pincha o’z tengdoshlari bilan munosabatlarda muammolarga
duch keladilar. Ijtimoiy bosim, o’ziga bo’lgan ishonchsizlik, o’qishdagi
qiyinchiliklar va oiladagi ziddiyatlar moslashuv jarayoniga salbiy ta’sir qiladi. Bu
holatlar ayrim hollarda depressiya, xavotir va hattoki tajovuzkorlik kabi holatlarga
sabab bo’lishi mumkin.
Bugungi kunda farzand tarbiyasi va yoshlardagi agressiv xulq atvor
normalarining nomoyon bo’lishida oilalardagi psixologik muhitning nosog’lomligi,
ota-onalarning farzand tarbiyasini ikkinchi o’ringa qo’yishi va noto’liq oilalar
sonining ortib borayotgani sabab bo’lmoqda. Bu esa ta’lim muassasalari va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
156
mahallalarda yoshlarni ijtimoiy hayotga tayyorlash borasidagi yoshlar balki ularning
ota-onalari bilan ham psixologik pedagogik bilimlar targ’ibotini olib borishni taqazo
etadi.
Olib borgan tadqiqotimiz jarayonida o’smirlarning ijtimoiy moslashuvida
o’zaro munosabatlarning ahamiyatini o’rganishda biz Rene Xill metodikasidan
foydalandik. Tadqiqotda foydalanilgan Rene Xill metodikasi kichik maktab
yoshidagi bolalarda o’zaro munosbatni shakllanishini o’rganishda qo’llanilgan, biz
esa o’smirlarning ijtimoiy moslashuvini o’rganishda foydalandik.[5]
Quyidagi jadvalda Rene Xill metodikasi bo’yicha o’tkazilgan tadqiqot
natijalari keltirilgan.
№
Ishtirokchilar
Oila iqlimi
Muloqot
darajasi
Empatiya
darajasi
Moslashuv
ballari
Moslashuv
darajasi
1
1-o’quvchi
Iliq
Yaxshi
O’rta
75
Yuqori
2
2-o’quvchi
Sovuqqon
Past
Past
48
Past
3
3-o’quvchi
Iliq
Yuqori
Yuqori
82
Juda yuqori
4
4-o’quvchi
Moʻtadil
O’rta
O’rta
65
O’rta
5
5-o’quvchi
Sovuqqon
Past
O’rta
50
Past
6
6-o’quvchi
Iliq
Yuqori
Yuqori
85
Juda yuqori
7
7-o’quvchi
Moʻtadil
O’rta
O’rta
63
O’rta
8
8-o’quvchi
Iliq
Yaxshi
Yuqori
78
Yuqori
Moslashuv ballari va darajalar:
past darajadagi moslashuv 0-49 ball;
o’rta darajadagi moslashuv 50-69 ball;
yuqori va juda yuqori darajadagi moslashuv 70-100 ball.
Oila, maktab va jamiyatning roli, o’smirlarning sog’lom psixologik
rivojlanishi uchun oila muhitining iliqligi, maktabdagi psixologik xizmatning
samaradorligi va jamiyatdagi ijobiy ijtimoiy muhit muhim omillardandir. Ota-onalar
bilan ochiq muloqot, maktab psixologlari bilan doimiy ishlash va jamiyatdagi
konstruktiv faoliyatlarda ishtirok etish o’smirning ijtimoiylashuvini yengillashtiradi.
Xulosa
qilib aytganda, shaxsiy identiklik inson hayotida muhim psixologik
jarayon bo’lib, uning shakllanishi jamiyatda muvaffaqiyatli moslashuv uchun
muhimdir. Psixologlar, pedagoglar va ota-onalar ushbu jarayonga ongli yondashib,
yoshlarning o’zligini shakllantirishga ko’maklashishlari kerak, o’smirlik davrida
shaxsiy identiklik va ijtimoiy moslashuv muammolari har bir jamiyat uchun muhim
masala hisoblanadi. Oila, maktab va psixologlarning hamkorligi, zamonaviy
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
157
psixologik yondashuvlardan foydalanish o’smirlarning sog’lom shaxs sifatida
shakllanishini ta’minlaydi. Shu bois, har bir pedagog va psixolog bu davr
xususiyatlarini chuqur o’rganib, mos strategiyalar ishlab chiqishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Erikson E. Identichnost: yunost i krizis. – M.: Progress, 1996.[1]
2.
Vygotskiy L.S. Pedagogik psixologiya. – T.: O’zbekiston, 2020. [2]
3.
Musurmonova O. Yosh davrlari psixologiyasi. – T.: Fan va texnologiya,
2019. [3]
4.
Murodova M. Psixologiya asoslari. – T.: Iqbol, 2021. [4]
5.
Nurmatova S. Bolalar va o’smirlar psixologiyasi. – T.: Ilm ziyo, 2022. [5]
6.
Marcia J. Development and validation of ego-identity status. Journal of
Personality and Social Psychology, 1966.
