Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
137
SHAXSDA HISSIYOTNI BOSHQARISH KO’NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH
Pirimkulova Dilorom Raxmankulovna
Surxondaryo viloyati Sho'rchi shahar 36-IDUM psixologi
Annotatsiya. Hissiyotni boshqarish – inson ruhiy salomatligini saqlash va
hayot sifatini oshirish uchun muhim ko‘nikmadir. Har bir inson kundalik hayotda
turli xil hissiy holatlarga duch keladi, masalan, stress, g‘azab, qayg‘u, qo‘rquv yoki
baxt. Bu hissiyotlar o‘z navbatida insonning qaror qabul qilish jarayoniga,
munosabatlariga va umumiy farovonligiga ta’sir ko‘rsatadi
.
Kalit so’zlar: hissiyot, fiziologiya, emotsional intellekt, salomatlik, hissiy
boshqaruv, muvozanat, tushunish.
KIRISH
Hissiy boshqaruvning samarali usullari, psixoterapevtik yondoshuvlar, va
turli stressga qarshi strategiyalarni o‘rganish orqali insonning ichki muvozanatini
tiklash yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, muvozanatni saqlash va stressni
boshqarishning ijtimoiy, hissiy va kognitiv jihatlari ko‘rib chiqiladi. Bu maqola
o‘quvchilarga hissiy boshqaruvni rivojlantirishda yordam beradigan amaliy
maslahatlar va psixologik nazariyalar bilan tanishish imkonini beradi.
Biroq, hissiy holatlar har doim ham ijobiy yoki salbiy bo‘lishi mumkin emas;
ularning boshqarilishi va moslashuvchanligi insonning ichki psixologik
muvozanatini saqlashga yordam beradi. Hissiyotni boshqarishning samarali usullari
va psixologik yondoshuvlar nafaqat insonning o‘zini tushunishiga, balki ijtimoiy va
professional hayotida ham muvaffaqiyatga erishishiga olib keladi.Avvalo, hissiyot
haqida to’xtalsak. Hissiyotga E.G’oziyevning ta’riflari quyidagicha:
,,Hissiyot – borliqqa, turmushga va shaxslararo munosabatlarga nisbatan,
shaxsni subyektiv kechinmalarining aks ettirilishidir. Ya’ni yaqqol voqelikning
ehtiyojlar subyekti bo’lmish shaxs miyasida obyektlarga nisbatan uning uchun
qadrli, ahamiyatli bo’lgan munosabatlarning aks ettirilishidir.’’
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
138
G'oziyev hissiyotlarni insonning hissiy tajribalari va ularning qanday qilib
psixologik holatlar va hissiy reaktsiyalar orqali ifodalanishini ta'riflaydi. U
hissiyotlarni insonning ichki dunyosidagi faollik sifatida, shuningdek, ularni
boshqarish, ifodalash va tushunishda zarur bo‘ladigan asosiy omil sifatida
ko‘rsatadi.
Hissiy holatlar insonning ruhiy va jismoniy salomatligiga katta ta'sir
ko‘rsatadi. Agar hissiyotlar boshqarilmasa, ular salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Masalan: Doimiy stress yoki salbiy hissiyotlar (masalan, g‘azab, qayg‘u
yoki bezovtalik) odamni depressiyaga olib kelishi mumkin. Hissiyotlar
boshqarilmasa, ularning yig‘ilishi ruhiy kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Hissiy holatlar boshqarilmasa, odamda doimiy xavotir va tashvish holatlari
paydo bo‘lishi mumkin. Bu esa o‘z navbatida, kognitiv (aqlan) funktsiyalarga zarar
yetkazadi va odamning kundalik faoliyatini qiyinlashtiradi. Doimiy stress, g‘azab
yoki qo‘rquv kabi hissiyotlar yurak urishi tezlashishi, qon bosimining ko‘tarilishi va
boshqa yurak-qon tomir tizimi kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin.
Boshqarilmaydigan hissiyotlar (masalan, g‘azab yoki noxush holatlar) oila a'zolari
va yaqin do‘stlar bilan munosabatlarda jiddiy ziddiyatlarni keltirib chiqarishi
mumkin.
Bu odamlarning izolyatsiyasi va yolg‘izlikka olib kelishi mumkin.
Hissiyotlarning boshqarilmasligi ish muhitida ham muammolarni keltirib chiqaradi.
G‘azab yoki stressli holatlar ishdagi samaradorlikni pasaytiradi, o‘zaro
munosabatlarni buzadi va ba'zan professional muvaffaqiyatsizliklarga olib keladi.
Hissiy holatlar boshqarilmasa, odamning diqqatini jamlash qiyinlashadi, bu esa o‘z
navbatida samaradorlikni va ijodiy faoliyatni susaytiradi.
Hissiyotlarni boshqarishda qiyinchiliklar, impulsiv va nazoratsiz xatti-
harakatlarga olib kelishi mumkin. Bu, masalan, agressivlik, haddan tashqari
ovqatlanish yoki zararli odatlarga (masalan, chekish, alkogol) moyillikni
kuchaytirishi mumkin.
Hissiy holatlarning boshqarilmasligi nafaqat individual ruhiy va jismoniy
salomatlikka, balki ijtimoiy munosabatlar va professional faoliyatga ham salbiy
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
139
ta'sir ko‘rsatadi. Hissiy boshqaruvni rivojlantirish, hissiyotlarni to‘g‘ri talqin qilish
va samarali usullarni qo‘llash psixologik muvozanatni saqlashga yordam beradi va
ko‘plab salbiy oqibatlarning oldini olish mumkin.
Hissiyotlarni boshqarish nafaqat individual salomatlik uchun, balki atrofdagi
insonlar bilan munosabatlar uchun ham muhimdir. Hissiy boshqarilmaslikning
oldini olish va hissiy boshqarilishni rivojlantirish insonning ruhiy va jismoniy
salomatligini yaxshilashga, stressni kamaytirishga va umumiy farovonlikni
oshirishga yordam beradi. Hissiy boshqarish, o‘z-o‘zini anglash, sog‘lom muloqot
va turli texnikalar orqali amalga oshirilishi mumkin. Quyida ular keltirib o’tiladi.
Odamlar ko‘pincha stressli vaziyatlarni yoki salbiy holatlarni ko‘rganlarida
salbiy fikrlar uyg‘onadi. Kognitiv qayta ishlash usuli orqali, salbiy fikrlarni ijobiy
va konstruktiv fikrlar bilan almashtirish mumkin.Hissiyotlar va reaktsiyalar
ko‘pincha odamning vaziyatni qanday baholashiga bog‘liq.
Salbiy vaziyatni qayta baholash va uni ijobiy tomondan ko‘rish hissiy
boshqaruvni yaxshilaydi.
Mindfulness (diqqatni hozirgi zamonga jamlash) texnikasi, odamni o‘z
hissiyotlari va fikrlarini hozirgi vaqtda to‘liq anglashga yordam beradi. Bu, stress va
tashvishdan qochishga yordam beradi va odamga o‘z holatini boshqarishda yordam
beradi. Chuqur nafas olish orqali mindfulness mashqlari amalga oshiriladi. Bu nafas
olishning tinchlantiruvchi ta'siri hissiyotlarni boshqarish va stressni kamaytirishga
yordam beradi.
Jismoniy faoliyat, masalan, yugurish, yoga yoki tez-tez sayr qilish,
endorfinlar ishlab chiqarish orqali kayfiyatni yaxshilaydi. Bu ko‘rsatkichlar stressni
kamaytiradi va hissiy holatlarni muvozanatga keltiradi.
Hissiyotlarni ichida ushlab turish ko‘plab salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Shuning uchun, hissiyotlarni sog‘lom va konstruktiv tarzda ifodalash
muhimdir. O‘z his-tuyg‘ularingizni atrofdagi odamlar bilan samimiy ravishda
baham ko‘rish, hissiy boshqarishni rivojlantiradi.
Meditatsiya — bu ongni tinchlantirish va hissiy holatlarni boshqarish uchun
samarali vositadir. Bu jarayon, hissiy stressni kamaytirishga, diqqatni jamlashga va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
140
ruhiy barqarorlikni saqlashga yordam beradi.
O‘z hissiyotlaringizni tushunish, ular bilan ishlashda muhimdir. O‘z-o‘zini
anglash va ichki dunyoingizni tahlil qilish hissiy boshqarishning samarali usulidir.
O‘z hissiyotlarining kuchini bilish va ular bilan qanday ishlashni o‘rganish,
o‘zgarishlarga ochiq bo‘lish, hissiy barqarorlikni saqlashga yordam beradi.
XULOSA
Hissiy boshqarishning samarali usullari hayot sifatini yaxshilash va
psixologik muvozanatni saqlashda muhim ahamiyatga ega. O‘z hissiyotlarini
tushunish, ularni boshqarish, stressni kamaytirish va ruhiy barqarorlikni ta'minlash
uchun turli metodlar mavjud. Ushbu usullarni muntazam ravishda qo‘llash, hissiy
boshqaruvni rivojlantiradi va salbiy oqibatlarning oldini olishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
G'oziyev, F. (2006). Psixologiya: O‘qituvchilar va talabalar uchun qo‘llanma.
Toshkent: Ma'naviyat
2.
James, W. (1884). What is an emotion?
3.
Abdukarimov, T. (2004). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi.
4.
Gross, J. J. (2002). Emotion regulation: Affective, cognitive, and social
consequences. Psychophysiology
5.
Internet materiallari
