Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
98
MAKTABLARDA ZO’RAVONLIK HOLATLARINI OLDINI OLISHNING
DOLZARB PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Roʻzimova Surayyo Rahimovna
Xorazm viloyati Shovot tumani 45-maktab amaliyotchi psixologi
Taxirova Sabohat Rustamovna
Xorazm viloyati Shovot tumani AFCHO‘SM 49-sonli maktab amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya: Maqolada zoʻravonlik muammosi, zo’ravonlik va uning kelib
chiqish hamda uni oldini olish masalalariga e’tibor qaratilgan.
Kalit so’zlar bulling, zo’ravonlik, guruh, jins, yosh, nasl-nasab, irq,
bezorilik, milliy mansublik, bezorilik, ijtimoiy tarmoqlar, xavfli jamoalar.
KIRISH
Bulling (bullying - inglizcha ta’qib, zo’ravonlik) ruhiy va jismoniy
zo’ravonlikning ko’rinishi bo’lib, muntazam ravishda takrorlanib turadigan shaxsga,
jamoa a’zolaridan biriga (ayniqsa, maktab o’quvchisi, talaba, hamkasb) boshqa
shaxs tomonidan (bir guruh shaxslar tomonidan) qasddan zarar yetkazishdir. Bulling
muayyan shaxs tomonidan, bir guruh shaxslar tomonidan, jamoada rahbar
tomonidan, hamkasblar tomonidan uyushtirilishi mumkin. Bulling qurbonga o’ziga
nisbatan zo’ravonlikni to’xtatishiga imkon bermaydigan kuchlar tengsizligini
nazarda tutuvchi harakat. Bulling jins, yosh, nasl-nasab, irq, milliy mansublikdan
qat’i nazar ijtimoiy guruhlarda o’zini namoyon qiladi. Bezorilikning maxsus shakli
sifatida bulling
jamoaviy bezorilik (jamoaviy bulling), jamoaning ayrim guruhlari
tomonidan (mikrosotsium bullingi), maktabda o’qituvchilar yoki o’quvchilar
tomonidan (maktab bullingi, bolalar bullingi), ish beruvchi tomonidan (mobbing),
internet, ijtimoiy tarmoqlar, elektron pochta, SMS orqali bezorilik (kiberbulling),
muayyan ijtimoiy guruhga qabul qilinishda tahqirlash (xeyzing (ingl. hazing –
tahqirlash)) shaklida sodir etilishi mumkin.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
99
2019-yildan boshlab umumiy o‘rta ta’lim maktablarida zo‘ravonlikni oldini
olish maqsadida yangi loyihalar amalga oshiriladi. Bu haqda O‘zbekiston
Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi Matbuot xizmati xabar bermoqda. Jumladan,
“Maktablarda zo‘ravonlikni oldini olish va ijobiy psixologiyani o‘qitish metodikasi”
loyihasi o‘tkazilishi rejaga kiritilgan. Mazkur besh oylik loyihani amalga oshirishda
AQSHlik professor Lori Vulf ishtirok etadi. Professor AQSHda ijobiy psixologiya
sohasi mutaxassisi, bir qator ilmiy nashrlar va professional taqdimotlar muallifi.
Vulf xonim bolalar va o‘qituvchilar o‘rtasida stressni boshqarish, shuningdek,
bolalarda stress holatini aniqlashga ixtisoslashgan ekspert. Lori Vulf AQSHning
turli ta’lim muassasalarida faoliyat yuritgan. Loyiha maktablarda o‘quvchilarning
emotsional holatini aniqlash va ijobiy psixologiya metodini o‘qitish orqali bullingni
oldini olish va unga qarshilikni oshirishga qaratilgan. 2019 yilning iyul oyiga qadar
pozitiv psixologiya metodi Toshkent shahridagi to‘rtta maktabda hamda Nukus,
Buxoro, Samarqand va Namangandagi Xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirish hududiy markazlarida sinovdan o‘tkaziladi. “Asosiy
e’tibor yurtimizdagi maktablarda ruhiy tushkunlikka tushgan bolalarni aniqlash,
shuningdek, o‘qituvchi va psixologlar uchun tashkil etilgan trening va mashg‘ulotlar
orqali stressni yengib o‘tishiga ko‘mak berishga qaratiladi. Shu bilan birga, loyiha
o‘qituvchilarga ham stress va ishdan “sovish” holatlarini oldini olishda yordam
beradi”, deyiladi Xalq ta’limi vazirligi axborotida. Mazkur loyiha doirasida
ishtirokchilar imtihon paytida va hayotlarida stressni yengib o‘tishga qaratilgan
trening, seminar va turli mashg‘ulotlarda ishtirok etadilar. Loyiha muvaffaqiyatli
amalga oshirilsa ijobiy psixologiya metodi Xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash
va ularning malakasini oshirish hududiy markazlarining o‘qituvchilar va
psixologlarini o‘qitish dasturlariga joriy etish rejalashtirilgan. Yanvar oyida Vazirlik
YUNESKO bilan hamkorlikda umumiy o‘rta maktablarda zo‘ravonlikni oldini olish
loyihasini amalga oshirishni boshladi. Loyiha 2019-2020 yillarda amalga oshiriladi
va zo‘ravonlikni oldini olishga bag‘ishlangan o‘quv materillarini O‘zbekiston
sharoitiga va qonunchiligiga moslashtiriladi. Loyihada yevropalik mutaxassislar
ishtirok etishi rejalashtirilgan.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
100
Zo'ravonlik oldini olish bir kunlik tadbirdan ko'proqdir. Zo'ravonlik oldini
olishga qaratilgan mitinglar va yig'ilishlar, qo'rqitishning oldini olish dasturini
boshlashning ajoyib usuli hisoblanadi. Lekin ular maktabni qo'rqitishning oldini
olish uchun yagona narsa emas. Talabalar yig'ilishlar balandligida boshqalarni
yaxshi va ko'proq qabul qilishni istashadi, ammo bu his-tuyg'ular tezda
mustahkamlanadi. Natijada, maktab ma'murlari muammoni turli burchaklar bilan
bartaraf etishga qaratilgan keng ko'lamli, yil bo'yi qo'rqitish oldini olish dasturlarini
ishlab chiqishlari kerak. Undan keyin administratorlar, o'qituvchilar va xodimlarni
boshqarish. Zo'ravonlik oldini olish dasturlari ko'pincha muvaffaqiyatsizlikka
uchraydi, chunki har bir kishi dasturda ishtirok etmaydi. O'qituvchilarni o'qitish
paytida zo'rovonlik haqidagi hikoyalarni baham ko'rish yo'llarini toping.
Keyinchalik, ular ishlaydigan va ishlamayotgan narsalar haqida boshqalarga
boshqalar bilan baham ko'rish uchun vaqt ajratib turing. Esingizda bo'lsa, eng
dahshatli oldini olish dasturlari vaqt o'tishi bilan o'zgarib boradi. Shunday qilib,
o'qituvchilar va xodimlarga eksperimentga moslashuvchanlik berilsin. Va nihoyat,
barcha maktablarga guvoh bo'lganda, zo'rovonlik bilan shug'ullanish uchun
xodimlarni o'qit. Maktabda qo'rqitishning oldini olish borasida ishlaydigan har bir
insonga ta'lim berish demakdir. Maktabda zo'ravonlikka chek qo'yishga qanday
yordam berishi mumkinligi haqida gapirishingiz mumkin. Kalit butun binoning
qo'rqitish oldini olish majburiyatini olgan. Ko'pincha, murabbiylar yoshroq va
himoyasiz o'quvchilarni o'qituvchi yoshlardir. Ular, shuningdek, ijtimoiy jihatdan
kurashadigan talabalar bilan sportchilarni birlashtiradi. Ushbu g'oya, talabalarni
boshqalarni boshqarish uchun mas'uliyat berishdir. Buni qilganingizda, yosh
talabalar boshqalarni sharmanda qilmasliklari mumkinligini bilib olishadi. Va
kattaroq o'quvchilarni etakchilik qilish va yaxshi tanlovga da'vat qilishadi.
Bullingning quyidagi asosiy shakllari mavjud: psixologik shakli - tahdidlar,
masxara qilish, tuhmat qilish, tahqirlash, shaxsning ustidan kulish, e’tibor bermaslik;
jismoniy shakli - tan jarohati yetkazish, zarbalar, kaltaklashlar, zo’ravon harakatlar,
jabrlanuvchining mol-mulkiga zarar yetkazish;
Ochiq yoki ko’rinmas bulling.
Tadqiqotlarga ko’ra dunyo bo’ylab 150
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
101
million nafar 13-15 yoshdagi o’smirlar bullingning guvohi bo’lishadi. Bulling
holatiga tushganlarning uchta asosiy roli mavjud: qurbon; ta’qib qiluvchi; guvoh.
Rollar vaziyatdan vaziyatga va guruhga qarab o’zgarishi mumkin. Bulling
ishtirokchilari ma’lum shaxsiy xulq-atvor xususiyatlariga ega va rollar bilan bog’liq
qator ijtimoiy xavflarga ega. Bulling qurbonlari xavotir, yig’loqilik, jismoniy zaiflik,
o’zini past baholash, o’ziga ishonchi kam, do’stlarining ozligi bilan ajralib turadi,
bunday bolalar kattalar bilan vaqt o’tkazishni afzal ko’rishadi. Sohaga oid
tadqiqotlar, fanlarni o’zlashtirishda qiyinchilik, diqqat yetishmasligi, diabet,
epilepsiya, vazn buzilishi, surunkali kasalliklarga chalingan bolalarning bulling
qurboniga aylanish xavfi mavjudligini ko’rsatadi. Ta’qib qiluvchi agressiv va
tajovuzkor xulqqa ega bo’ladi. Bulling ishtirokchilarining uchinchi guruhi guvohdir.
Kanadalik
tadqiqotchilarning fikriga ko’ra, maktab o’quvchilarining 67% igacha
maktabda bullingga guvoh bo’lgan. Qizig’i shundaki, deyarli barcha bolalar
qurbonga achinish hissi haqida xabar berishadi, ammo qurbonga guvohlarning faqat
yarmi yordam berishga harakat qiladi.
Kiberbulling axborot-raqamli makonda jismoniy yoki ruhiy zo’ravonlikning
turidir.
Bolada quyidagi belgilarga e’tibor berish
lozim: - bola tanasidagi fiziognomik o’zgarishlar;
-
ko’karishlar, yaralar kabi jismoniy belgilar;
-
maktabga borishdan qo’rqish;
-
istamay maktabga borish;
-
doimiy nevrotik, depressiv holatda, asabiy bo’lish;
-
maktabda do’stlarining kamligi;
-
kiyim, shaxsiy buyumlarining tez-tez yo’qolishi;
-
ko’pincha pul so’rash;
-
maktabda o’zlashtirish ko’rsatkichlarining pastligi;
-
maktabdan uyga ketishni so’rab murojaat qilish;
-
maktabdan ruhiy tushkunlik bilan qaytish;
-
ko’pincha kattalar yonida bo’lishga harakat qilish;
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
102
-
uyqusizlik, yaxshi uxlamaslik va qo’rqinchli tushlar ko’rish;
-
bosh og’rig’i yoki boshqa kasalliklardan shikoyat qilish;
-
internetda yoki telefonda gaplashgandan keyin xafagarchilik
alomatlari;
-
sir saqlaydigan bo’lib qolish; - tajovuzkor yoki jahldor bo’lish.
-
hech qanday sababsiz yig’lash;
-
hech qachon biron bir sinfdoshni tilga olmaslik;
-
maktab hayoti haqida juda oz gapirish;
-
hech kim uni tug’ilgan kunga taklif qilmaydi va u hech kimni unga
taklif qilmoqchi emas.
XULOSA
Agar o'quvchilar hurmat bilan munosabatda bo'lishlarini va boshqalarga
hurmat bilan munosabatda bo'lishlarini kutsangiz, unda bularni muntazam ravishda
eslatib turishingiz kerak. Har chorakda o'tkaziladigan yig'ilishlarni, masalan, impuls
nazorati, empati va stereotiplar kabi masalalarni ko'rib chiqing. Ko'proq ma'lumot
olishni istagan bolalar uchun oyiga bir marta kichik guruhlarni maslahatchi sifatida
tavsiya eting.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Nishonova, M. Y., & Kamolova, A. O. (2021). USING CASE STADE
TECHNOLOGY IN LEGAL EDUCATION FOR TEENAGERS. Экономика и
социум, (8), 42-45.
2.
Bannayev, M. S. (2022). O’zbeksitonda psixologik diagnostika va psixologik
korreksion faoliyatni amalga oshirishdagi muammolar va yechimlar. Science and
Education, 3(6), 701–703
3.
Bannayev, M. S. (2021). O‘zbeksitonda maktabgacha ta’lim va umumiy o‘rta
ta’lim muassasalarida psixologik xizmatning tashkil etish imkoniyati va
muammolari. Science and Education, 2(7), 293–297.
4.
Andronnikova O.O. Ontogeneticheskaya kontseptsiya viktimnosti lichnosti:
Diss. ... d-rapsixol. nauk / O.O. Andronnikova. - Novosibirsk, 2018. - 566 s.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 2-son May 2025
103
5.
Antonyan Yu.M. Prestupnostь i pokayanie / Yu.M. Antonyan // ONS, 1991.
№ 6. - S. 43-51.
6.
Antonyan Yu.M. Psixologiya prestupleniya i nakazaniya / Yu.M. Antonyan,
M.I. Yenikeev, V.E. Eminov. - M.: PENATES - PENATЫ, 2000. - 454 s.
7.
Asanova N.K. Jestkoe obraщenie s detьmi: osnovnыe metodologicheskie
voprosы, prakticheskie i pravovыe aspektы. / N.K. Asanova. - M.: VLADOS, 1997.
- 512 s.
8.
Atkinson R.L. Vvedenie v psixologiyu / R.L. Atkinson. - M.: PraymEvroznak,
2003. - 713 s. 15. Baeva I.A. Psixologicheskaya bezopasnostь obrazovatelьnoy
sredы / I. A. Baeva, Ye.N. Volkova, Ye.B. Laktionova. - M.: Ekon-Inform, 2009. -
247 s.
