Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
14
O’SMIRLIK YOSHIDAGI BOLALARDA XULQ-ATVOR
BUZULISHINING SABABLARI HAMDA PSIXOLOGIK KORREKSIYASI
Shaismatova Nadira Abduvajitovna
Angren shahar 29-oʻrta taʼlim maktabi amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
:
Oʻz-oʻziga baho berish tizimining rivojlanish
xususiyatlari, ular ong va dunyo qarashining shakllanishini tushuntirish orqali
bolalarni oʻz-oʻzini anglashga, tahlil qilishga va tarbiyalashga oʻrgatish darkor.
Kalit soʻzlar: psixologik, jinsiy balogʻat, ruhiy, yetuklik, oʻsmir yoshlar,
oʻzgarishlar, individual, inqiroz.
KIRISH
Inson umrining oʻsmirlik bosqichida asosan ikkita xarakterli jihati
farqlanadi. Uning bittasi- kattalarga taqlid qilish, ikkinchisi-oʻsmirning oilada va
maktabda eʼtibordan chetda qolishi, shu ikki jihat katta yoshdagi odamlarning
eʼtiboridan tashqari, oʻz oqimida, maqsadga muvofiq tarzda kechadigan boʻlsa,
oqibatda tarbiyasi qiyin deb ataluvchi yoshlar paydo boʻlishiga olib keladi.
Oʻsmirlar asta-sekin oʻzini katta odam deb his qila boshlaydi, lekin koʻp odat
va xususiyatlari bolalarcha boʻlib qoladi. Bu hissiyot kattalik hissi deb ataladi va
oʻsmirlikdagi asosiy psixologik yangilikdir. Bu his oʻsmirlarda oʻziga, atrof
muhitga, odamlarga nisbatan yangi hissiy pozitsiyasi yuzaga keltiradi. U bolalar
xulq-atvorini kattalar xulqi va qadriyatlariga qayta moslashtira boshlaydi. Oʻsmir
oʻz huquq doirasini kengaytiradi, kattalarni esa cheklashni xohlaydi.
Oʻsmir yosh davridagi oʻzgarishlar quyidagi nomlar bilan farqlanadi:
1.
Tarbiyasi qiyin, xotirasi past, diqqatining koʻlami tor, beqaror,
agressiv;
2.
Deviant xulqli bolalar borliq, nizoli oilalarda shakillanadi;
3.
Asotsiallik koʻchaga yoʻnalgan bolalar;
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
15
4.
Delikvent xulqli bola-oilasida mahkum qilgan shaxslar bilan
munosabatlar asosida yuzaga keladi;
5.
Nuqsonli bolalar- jismoniy nuqsonlarga ega.
Anatomo-fiziologik xususiyatlari. Butun endokrin sistemasining, xususan
gipofizning aktivlashishi tufayli oʻsmir organizmida sifat jihatidan oʻzgarishlar yuz
beradi. Bu holat qizlarda 11-13, oʻgʻil bolalarda 13-15 yoshda boʻlib, ikkilamchi
jinsiy belgilar paydo boʻladi, oʻsmirning tashqi koʻrinishi oʻzgaradi, muskullar
massasi va muskul kuchi oʻsadi, bu holat jinsiy yetilishning oxriga borib
jadallashadi. Ichki organlar xususan yurak, baʼzan yurak qon tomir sistemasida
patologik oʻzgarishlar yuz beradi. Tashqi olat, urugʻdon va urugʻ hujayralari, qin
tuxumdon va tuxum hujayralariga bir qadar rivojlanishida jadalliklar yaqqol koʻzga
tashlanadi.
Oʻsmirlar muammosiga eʼtiborni kuchaytirib tarbiyasiga befarq boʻlmaslik
kerak. Oʻsmirlar muammosiga eʼtiborni kuchaytirish zarurligining asosiy sabablari
quyidagilardan iborat:
1)
Fan va texnika rivojlanishi natijasida, madaniyat, sanʼat va adabiyot,
ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitning oʻzgarayotganligi;
2)
Ommaviy axborot koʻlamining kengayishi tufayli oʻsmirlar ongliligi
darajasining koʻtarilganligi;
3)
Oʻgʻil va qizlarning dunyo voqealaridan, tabiat va jamiyat, fan va
texnika rivojlanishi natijasida ijtimoiy qonunlaridan, tarixdan yetarlicha
xabardorligi;
4)
Akseleratsiya ( jismoniy va aqliy kamoloti jadallashagani);
5)
Oʻsmirlar bilan ishlashda gʻoyaviy siyosiy, vatanparvarlik va
millatlararo totuvlik tarbiyasiga alohida yondashish zarurligi;
6)
Oshkoralik, ijtimoiy adolat, demokratiya muammolarining ijtimoiy
hayotga chuqur kirib borayotgani;
7)
Oʻquvchilar uchun mustaqil bilim olish, ijodiy fikr yuritish, oʻzini-oʻzi
boshqarish, anglash, baholash va nazorat qilishga keng imkoniyat yaratilgani.
Bularning barchasi yoshlarning keng imkoniyatlardan foydalanish
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
16
yoʻriqnomasi desak mubolagʻa boʻlmaydi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Oʻsmirlik davri-- Insonni bolalikdan yoshlikka oʻtuvchi, oʻz navbatida
boshqa davrlardan oʻzining nisbatan keskinroq, murakkabroq kechishi bilan
farqlanib turuvchi omildir. Shu bilan birgalikda oʻsmirlik faoliyati natijasi natijasi
haqida bir necha olimlar fikr bildirishgan, xususan:
Biogenetik yoʻnalish vakillari S. Call va Z. Freyd bu inqiroz biologik
shartlanganligi tufayli muqarrardir deb hisoblaydi. Amerikalik antropologlar M.Mid
va R. Benedikt oʻsmirlik inqiroziy ijtimoiy munosabatlarning natijasi deb qarashadi.
Xarakter asentuatsiyasi- K. Leonhard tomonidan kiritilgan tushuncha
boʻlib, xarakter baʼzi sifatlarning yorqin ifodalanganligining namunasidir. Xarakter
aksentuatsiyasini bilish oʻsmirlarga individual yondashish, kasbga yoʻnaltirish
kabilarda zarurdir. Oʻz-oʻzini baholash- shaxsning boshqalar bilan taqqoslash va
refleksiya natijasida oʻz-oʻzini baholash murakkab va oʻzgaruvchan boʻlib, shaxs
strukturasida katta oʻrin tutadi.
Venalik psixolog Z. Freyd va uning shogirdlari oʻsmirlik davrini baholashda
insonga azaldan berigan qandaydir ilk mayl nishonasi sifatida vujudga keladigan oʻz
mavqeyini belgilashga ongsiz intilishni eng muhim asos deb hisoblaydilar. Bu
intilish goʻyoki hudbinlik, boshqa kishilarni mensimaslik, paydo boʻlishga, atrof
muhit bilan kelisha olmaslikka, hatto nizolarga olib kelar, ongsizlik ehtiyojlari
mayllari shaxsning faolligini belgilar emish. Rus psixologlari Z. Freyd nazariyasini
mutlaqo asossiz hisoblab, oʻsmirda imkoniyat bilan talabchanlik oʻrtasidagi
kelishmovchilik, oʻzini koʻrsatishga moyillik va oʻz ichki dunyosiga qiziqishning
namoyon boʻlishi bilan xarakterlanishini asoslab berdilar. Amerikalik K. Kulon
oʻsmirlik davri haqidagi biogenetik nazariyani qattiq tanqid qilib, oʻsmirlik davri
ijtimoiy-axloqiy kategoriyadir, degsnilgari suradi. Uning fikricha oʻsmirlik davrida
uchta asosiy ijtimoiy-axloqiy kategoriya mavjud boʻlib, ular:
1.
Emansipatsiya ( kattalar ta’siridan qutilish);
2.
Mustaqillikka erishish;
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
17
3.
Hayotiy yoʻli va kasb- hunar tanlashda jiddiy munosabatda boʻlish
zarur ijtimoiy-axloqiy normalarni oʻzlashtirshdan iboratdir.
Bola yuqoridagi muammolarga eʼtibor bermas ekan, oʻsmirlik davri qancha
boʻlishidan qatʼiy nazar, u bolaligicha qolaveradi. Oʻsmir oʻzini nazorat qilmas ekan
bu borada trio yoʻldan adashishi muqarrar boʻlib qoladi.
Xulq-atvor — bu odamlarning psixologik jarayonlarini kuzatishimiz
mumkin bo’lgan aniq shaklda ko’rsatadigan harakatlar. Xulq-atvor odamlarning
atrof-muhit bilan o’zaro munosabatlarini aks ettiradi va ularning ichki dunyosining
tashqi ko’rinishidir. Xulq-atvorni o’rganish orqali psixologlar odamlarning hissiy
holatini, fikrlash jarayonlarini va motivlarini tushunishga harakat qiladilar.Xulq-
atvorni o’rganish uchun kuzatish, tajribalar, anketalar va klinik baholash kabi usullar
qo’llaniladi. Xulq-atvorni o’rganish odamlarning ijtimoiy o’zaro munosabatlarini,
muammolarni hal qilish qobiliyatini, o’rganish jarayonlarini va shaxs xususiyatlarini
tushunishda muhim rol o’ynaydi.
XULOSA
Psixologik jarayonlar va xulq-atvorni o’rganish inson ongining tubiga
sayohatdir. Psixologiya bu jarayonlar va xulq-atvorni ilmiy usullar bilan tekshiradi,
bu bizga odamlarning fikrlari, his-tuyg’ulari, motivatsiyasi va qarorlarini
tushunishga imkon beradi. Bu tushuncha bizga insonning xulq-atvori, ruhiy
salomatligi va farovonligini individual va jamiyat darajasida tushunish va
yaxshilashga yordam beradi. Psixologik jarayonlar va xulq-atvorni o’rganish
psixologlarga shaxslar hayotida ijobiy o’zgarishlar yaratish, ruhiy kasalliklarni
davolash, munosabatlarni mustahkamlash va hayot sifatini yaxshilashning samarali
usullarini taqdim etadi. Binobarin, psixologik jarayonlar va xulq-atvorni o‘rganish
inson ongi va xulq-atvorini tushunish va takomillashtirishning muhim vositasi
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Davletshin M.G. va boshqalar. Yosh davrlari va pedagogik texnologiya. T.
2004.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
18
2.
Yartsev D.V. Zamonaviy oʻsmirlarni ijtimoiylashtirishning xususiyatlari,
1999- yil.
3.
Gipheneiv Yu. B. Bola bilan suhbat. Qanday?-3- tuzatilgan va toʻldirilgan-X
drayveri :.Chero, 2002.
4.
Jumanazarov Yo. Youth and pedagogical psychology. Methodical complex
Namangan 2009. 72-80-153-160.b
5.
Маклаков А.Г. Общая психология. Учебник для вузов. С. Пб. 2008. – 283
с.
