Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
3
PEDAGOGLARDAGI ISHDAN QONIQQANLIK DARAJASINI
ANIQLASHDA PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR
Xurramova Nuriya Toirovna
Surxondaryo viloyati Sho'rchi tumani 28- maktab psixologi
ANNOTATSIYA: Pedagog uchun qo‘shimcha, lekin nisbatan turg’un
talablar qatoriga kirishuvchanlik, artistlik, shodon xulq, yaxshi did-farosat va
boshqalarni kiritish mumkin. Bu xususiyatlar eng asosiy o‘rinda turmasada,
ammo o‘qituvchi faoliyati uchun katta yordam beradi. Bosh va ikkilamchi
pedagogik xossalar jamlanib, pedagogning shaxsiyatini aniqlaydi, shu jihatlar
kuchi bilan har bir o‘qituvchi ajoyib va o‘ziga xos shaxs sifatida namoyon bo‘ladi.
Jamiyat tomonidan qo‘yiladigan talablardan eng muhimi o‘qituvchining shaxsi va
uning kasbi bilan bog‘lik xislatlariga qaratilganligidir.
Kalit soʻzlar: Pedagogik maqsad va vazifa,metod, pedagogik faoliyat,
ta’lim-tarbiya
KIRISH
Maqolada o‘qituvchining shaxsiga, kasbiy bilimdonligiga qo‘yiladigan
mezon va talablar, ta’lim samaradorligini ta’minlashda o‘qituvchi va o‘quvchi
hamkorligining o‘rni, pedagogik faoliyatda,shaxslararo munosabatlar jarayonidagi
muloqot ko‘nikmalari, bo‘lajak
o‘qituvchilarda pedagogik mahorat, pedagogik
nazokat kabi sifatlarini tarbiyalash xususida to’xtalindi. Shu boisdan bu mavzu
tadqiqotchilar, tarbiyachilar, pedagoglar va psixologlar uchun muhim ahamiyatga
ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Tadqiqot jarayonida Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, Ta’lim to‘g‘risida
qonun, Sh.Mirziyoev asarlari, mavzuga doir adabiyotlar hamda internet
manbalaridan foydalanildi. Maqolani yozish davomida nazariy-deduktiv xulosa
chiqarish, analiz va sintez, mantiqiylik tamoyillari qo’llanildi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
4
MUHOKAMA
Pedagogik faoliyatning muhim tarkibiy qismlaridan biri bu motivatsiya
hisoblanadi. Pedagogik faoliyatda ham o‘quv faoliyatdagi kabi motivatsion soha
ajratilib ko‘rsatiladi. Bu tashqi va ichki motivlardir. Tashqi motiv sifatida biror-bir
narsaga erishish istagini, ichki motiv sifatida esa o‘z faoliyatining jarayoni va
natijasiga e’tibor berishni misol qilish mumkin. Pedagogik faoliyat pedagogik
vaziyatdagi turli-tuman xatti-harakatlarning umumlashmasidan iborat: perseptiv,
mnemik, kommunikativ, izlanuvchanlik, nazorat qilish, baholash va h.k. Ushbu
turlituman faoliyatlarning jamlanmasi bir qancha psixologo-pedagogik
funksiyalarni belgilab beradi. P.F.Kapterev o‘qituvchiga xos bo‘lgan obyektiv va
subyektiv xususiyatlarni ko‘rsatib o‘tadi. Umumiy ko‘rinishda u quyidagicha aks
etadi:
1.
Kasbiga xos bilimi: ta’lim va tarbiya jarayoni mohiyati bilan uning
maqsad va vazifalarini tushunishi, psixologiya asoslarini, ayniqsa yosh
psixologiyasi va pedagogik psixologiya asoslarini bilishi, etnopsixologik
bilimlarni egallashi, hozirgi zamon pedagogikasi asoslarini bilishi, hozirgi zamon
pedagogikasining metodologik asoslarini egallaganligi, maktab yoshidagi
bolalarning psixologik-pedagogik xususiyatlarini tushunishi, o‘z fanini o‘qitish
metodikasini bilishi, o‘quvchilarga tarbiyaviy ta’sir etishning samaradorligini
bilishi, ota-onalar va jamoatchilik bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarning
mazmunini bilishi.
2.
O‘z kasbiga xos xislatlari: o‘qituvchining kuzatuvchanligi, o‘z
diqqate’tiborini taqsimlay olishi, pedagogik fantaziya (xayol)ning rivojlanishi,
o‘ziga tanqidiy munosabatda bo‘lishi, o‘zini qo‘lga ola bilishi, o‘zini tuta olishi,
pedagogik takt, nutqning emotsional ifodalanishi;
3.
Shaxsiy pedagogik uddaburonligi: dars mashg‘ulotlari uchun zarur
materiallarni tanlay bilishi, o‘quvchilarning bilish faoliyatini boshqara olishi,
ta’lim va tarbiya jarayonida o‘quvchilarning bilimi o‘sishini istiqbolli ravishda
rejalashtira olishi, pedagogik vazifalarni shakllantirish va tarbiyaviy ishlarni
rejalashtira olish, bolalar jamoasiga rahbarlik qilishda o‘z faoliyatini
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
5
rejalashtirishni bilishi, o‘quv maqsadlarini rejalashtira olishi; o‘zining ta’lim-
tarbiya ishlariga tayyorlanish tizimini rejalashtira olishi.
4.
Tashkilotchilik malakalari: bolalar jamoasini uyushtira bilishi, turli
sharoitlarda bolalar jamoasini boshqara olishi, bolalarni nimalar bilandir qiziqtirib,
ularni faollashtira olishi, amaliy masalalarni hal etishda o‘zining bilim va
tajribalarini ustalik bilan tez qo’llay olishi.
5.
Kommunikativ malakalari: bolalarni o‘ziga jalb etishni bilishi;
bolalar va ota-onalar bilan maqsadga muvofiq pedagogik munosabatlarni tiklashni
bilishi, bolalarning jamoalararo va jamoa ichidagi o‘zaro munosabatlarini tartibga
solishni bilishi, bolalar va ota-onalar bilan tashqaridan aloqa bog’lashni bilishi.
6.
Gnostik malakalari: bolalarning asab psixik taraqqiyoti darajasini
aniqlay bilishi, o‘zining tajribasi va pedagogik faoliyati natijalarini tanqidiy tahlil
qila olishi, boshqa o‘qituvchilarning tajribalarni o‘rganib, undan (nazariy va
amaliy tomondan) to‘g‘ri xulosa chiqara olishi, psixologik-pedagogik
adabiyotlardan foydalanishni bilishi, o‘quvchilarni to‘g‘ri tushunib, ularninig
xulq-atvori sabablarini tushuntirishni bilishi.
7.
Ijodiy xislatlari: pedagogik mahoratini takomillashtirishga intilishi,
o‘quvchilarni tarbiyalash dasturini ishlab chiqish va uni amalga oshira olish
qobiliyati, o‘zini o‘quvchi o‘rniga qo‘yib, bo‘lib o‘tgan hodisalarga uning nazari
bilan qaray olishi; avvalgi voqealar, hodisalar va tarbiyalanuvchi shaxsiga
yangicha qaray olish qobiliyati, o‘zining o‘quvchiga pedagogik ta’siri natijalarini
oldindan ko‘ra bilishga intilishi.
Shunday qilib, ko‘rsatib o‘tilgan modelning asosiy tuzilishi tariqasida
quyidagilar keltiriladi: shaxsning jamoatchilik va kasbiy yo‘nalishi; pedagogik
mahorat va qobiliyati; xarakterining psixologik xususiyatlari; bilish faoliyati;
o‘qituvchi shaxsining bolalarni kasbga tayyorlash ishlari darajasidagi umumiy
taraqqiyoti. Professiogramma yoshlarga o‘zlarining kelgusida o‘qituvchilik
kasbini to‘g‘ri va ongli ravishda tanlab olishlariga yordam beradi.
Professiogrammani kasbga xos ravishda o‘qitishni tashkil qilishda ta’limning
samaradorligi va uning muvaffaqiyati qanday bilim va ko‘nikmalarga, ayniqsa,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
6
shaxsning qanday qobiliyati va shaxsiy xislatlariga bog‘liq ekanligini albatta
ko‘rsatish zarurdir. Pedagogik faoliyat tezligi va muvaffaqiyati asosida
N.V.Kuzmina o‘qituvchilarni uch guruhga boladi:
1.
Kasbiy malakalarni tez o‘zlashtiradi, o‘z faoliyatida tezda
muvaffaqiyatga erishadi, dars qoldirmaydi.
2.
Kasbiy sifatlarni sekin o‘zlashtiradi, ba’zan dars qoldiradi, ammo
pedagogik xususiyatlarni sekin-asta bo‘lsa-da o‘zlashtirib oladi.
3.
Ko‘p yillik faoliyati davomida ham o‘qituvchilik qobiliyatini
egallamaydi.
N.V.Kuzmina pedagogik faoliyatga murakkab dinamik sistema sifatida
qaraydi. A.I.Sherbakov ishlarida esa pedagogik ta’lim muammolari ko‘zga
tashlanadi. O‘qituvchi shaxsi yo‘nalganligining shakllanishi masalasida to‘xtalar
ekan, muallif o‘qituvchilarni tayyorlash va o‘qitish jarayonida e’tiborga olish zarur
bo‘lgan vaziyatlar xususida o‘z tavsiyalarini beradi. Ayniqsa, olim bo‘lajak
o‘qituvchi xulq-atvor xususiyatlarining shakllanishiga asosiy e’tiborni qaratadi.
Pedagog doimo psixologik jihatdan o‘z ustida ishlashi kerak. Uni
muntazam ravishda psixologiya fanining turli yo‘nalishlaridagi eng yangi yutuqlar
bilan tanishib borishi darkor, ular tarbiya va ta’lim bilan bevosita va bilvosita
bog‘liqdir. Bu ta’lim psixologiyasi, tarbiya psixologiyasi, yosh davrlari
psixologiyasi, differensial psixologiya, ijtimoiy psixologiya, shaxs psixologiyasi
shuningdek, psixologiya va boshqa fanlar chegarasidagi tibbiyot, patopsixologiya,
psixofiziologiya va psixoterapiya. Pedagogning kasbiy faoliyati davomida juda
zarur jiddiy jihat - bu o‘zo‘zini boshqarishdir, ya’ni o‘z psixik holati va xulq-
atvorini boshqara olish qobiliyati, murakkab pedagogik holatlarda muqobil
harakatlana olishidir. O‘z-o‘zini boshqarishning psixologik asoslari bilish
jarayonini o‘z ichiga oladi: Sezgi, idrok, diqqat, xayol, tafakkur, xotira, nutq
shuningdek shaxs xislatlari - xulq atvori, emotsional holati, vaziyatga munosabati.
XULOSA
Hozirgi zamon maktabi muallimlik shaxsi va kasbiy faoliyati uchun zarur
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
7
bo‘lgan sifat va fazilatlarni egallagan, yangicha fikrlaydigan, ijtimoiy faol
pedagoglarni talab qilmoqda. Ana shunday qator muammolarni oqilona hal
qilishning eng muhim omillaridan biri o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi
jarayonini maqsadga muvofiq tashkil etishdir. Shunga binoan mamlakatimiz
ta’limi sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning ustuvor yo‘nalishlaridan biri
ham kadrlar tayyorlash sifatini jahon talablari darajasiga yetkazishdir.
O‘qituvchining shaxsiy va kasbiy tayyorgarlik darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa,
o‘quvchilar bilan ta’lim va tarbiyaviy munosabatlarni yaxshi yo‘lga qo‘ya oladi.
O‘qituvchining shaxsiy namunasi va obro‘-e’tibori ta’lim-tarbiya jarayonida
bolada qat’iy nuqtayi nazarning shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi. O‘qituvchi eng
avvalo o‘quv-tarbiya jarayonida o‘quvchilar faolligini oshirishni esdan
chiqarmasligi, yuzaga kelgan muammolarni mustaqil yechishga o‘rgatishi,
o‘quvchi tashabbuskorligi va ijodkorligi asosida o‘zining kimligini namoyish
etishiga yordamlashishi zarur. Buning uchun o‘qituvchi shaxsiy hamda kasbiy
sifat va fazilatlarni to‘liq egallagan bo‘lishi lozim, bunday o‘qituvchilar
o‘quvchilar bilan ko‘proq do‘stona muloqotda bo‘ladilar, o‘zaro fikr almashadilar,
mavzuga doir muammoni tahlil qiladilar va bir qarorga keladilar. O‘qituvchi bu
o‘rinda butun e’tiborini mavzu mohiyatini o‘quvchilarga singdirishga qaratib,
o‘quvchilar e’tiborini kechinmalarini va o‘zlashtirish imkoniyatlarini alohida
e’tiborga oladi. O‘qituvchi shaxsiga xos bo‘lgan bilimdonlik, ijodkorlik,
mustaqillik hamda pedagogik faoliyati uchun mas’uliyat va javobgarlikni chuqur
his etish o‘quvtarbiya jarayoni samaradorligini ta’minlashning eng muhim
omillaridir. Talabalarda kasbni egallashning shakllanishi ularda majburiyat va
javobgarlik hissining tarkib topishi bilan bog‘liqdir. Ularda ana shunday sifat va
kechinmalar to‘la shakllangan bo‘lsa, bilimlarni egallash yoki kasbiy kamoloti
uchun hech narsa to‘siq bo‘la olmaydi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
8
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ta’lim to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. – T.:
O‘zbekiston, 2020.
2.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. –
T.:O‘zbekiston, 2017.
3.
Davletshin M.G. va boshqalar. «Yosh davrlar va pedagogik psixologiya».
— Т.: TDPU. 2009.
4.
Karimova V.M., Sunnatova R.I., Tojibayeva R.N. Mustaqil fikrlash. — Т.:
Sharq.
2000.
