Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
104
INGILIZ
VA
O’ZBEK
TILLARIDAGI
O’XSHASH
HUSUSIYATLAR
Andijon davlat chet tillari instituti talabasi:
Egamberdiyeva Gulzoda Baxodirjon qizi
E-mail: Tel:
Ilmiy rahbar:
Xamidov Nodirbek Zakirovich
Tel: +998916191484
Annotatsiya: Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi
o‘xshashliklar fonetik, grammatik, leksik, sintaktik va semantik jihatdan tahlil
etiladi. Tillararo umumiyliklar ta’limda samarali metodlar ishlab chiqish, tarjima
jarayonini yengillashtirish hamda til o‘rganuvchilarga qo‘llanma bo‘lishi mumkin.
Maqola kontrastiv tahlil asosida yozilgan bo‘lib, nazariy va amaliy yondashuvni o‘z
ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: ingliz tili, o‘zbek tili, fonetika, grammatika, leksika, sintaksis,
semantika, til o‘rgatish
Аннотация: В данной статье анализируются сходства между
английским и узбекским языками с фонетической, грамматической,
лексической, синтаксической и семантической точек зрения. Языковые общие
черты могут способствовать разработке эффективных методик обучения,
упрощению процесса перевода, а также служить руководством для
изучающих язык. Статья основана на контрастивном анализе и включает в
себя как теоретический, так и практический подход.
Ключевые слова: английский язык, узбекский язык, фонетика,
грамматика, лексика, синтаксис, семантика, обучение языку
Abstract: This article analyzes the similarities between the English and
Uzbek languages from phonetic, grammatical, lexical, syntactic, and semantic
perspectives. These linguistic commonalities can contribute to the development of
effective teaching methods, facilitate the translation process, and serve as a guide
for language learners. The article is based on contrastive analysis and incorporates
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
105
both theoretical and practical approaches.
Keywords: English language, Uzbek language, phonetics, grammar,
vocabulary, syntax, semantics, language learning
Hozirgi globallashuv davrida xorijiy tillarni o‘rganish, ayniqsa ingliz tilini
egallash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Har bir til o‘ziga xos fonetik, leksik,
grammatik va sintaktik xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, ular orasida muayyan
o‘xshashliklar ham mavjud. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi
umumiyliklar, ayniqsa fonetika, morfologiya, sintaksis, semantika va leksika
sohalaridagi o‘xshashliklar tahlil qilinadi. O‘zaro o‘xshashliklarni aniqlash til
o‘rganishni osonlashtirish, tarjima jarayonida xatoliklarni kamaytirish va til
o‘rgatuvchilarga samarali metodik yondashuvlarni ishlab chiqishda yordam beradi.
Fonetika va fonologik o‘xshashliklar
Ingliz va o‘zbek tillari fonetik jihatdan turli til oilalariga mansub bo‘lsa-da
(ingliz tili — german tillari oilasi, o‘zbek tili — turkiy tillar oilasi), ularning talaffuz
tizimida ayrim o‘xshashliklar mavjud.
Unli va undosh tovushlar tizimi:
Ikkala tilda ham unli va undosh tovushlar
mavjud. O‘zbek tilida 6 ta asosiy unli tovush mavjud: a, e, i, o, u, ö (yo‘llik
variantlarda). Ingliz tilida esa 12 dan ortiq unli tovushlar mavjud, ammo /i/, /u/, /a/,
/e/ kabi asosiy tovushlar ikkala tilda ham mavjud. Misol:
O‘zbekcha: “kitob” – /kitob/
Inglizcha: “book” – /bʊk/
Bu yerda /u/ tovushi ikki tilda ham fonetik jihatdan o‘xshash.
So‘z urg‘usi:
Ikkala til ham urg‘u bilan ishlaydi. O‘zbek tilida odatda urg‘u
oxirgi bo‘g‘inga tushadi, ingliz tilida esa urg‘u ko‘pincha birinchi yoki ikkinchi
bo‘g‘inga joylashadi. So‘zning talaffuzi va ma’nosiga qarab urg‘u o‘zgarishi
mumkin.
Misol:
record (noun) – /ˈrekɔːd/
record (verb) – /rɪˈkɔːd/
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
106
O‘zbek tilida ham “yozuv” so‘zining ohangida urg‘u o‘zgarishiga mos
ma’no o‘zgarishi kuzatiladi.
Grammatik (morfologik) o‘xshashliklar
Grammatika har bir tilning asosiy tuzilmasini tashkil etadi. Ingliz va o‘zbek
tillari morfologik jihatdan ba’zi jihatlarda farqlansa-da, umumiyliklar ham mavjud.
So‘z turkumlari:
Ingliz va o‘zbek tillarida quyidagi asosiy so‘z turkumlari
mavjud:
ot (noun)
fe’l (verb)
sifat (adjective)
ravish (adverb)
olmosh (pronoun)
bog‘lovchi (conjunction)
predlog (preposition – ingliz tili uchun)
yuklama (o‘zbek tili uchun)
Bu jihatdan ikki tilda grammatika tizimi muayyan o‘xshashlikka ega, ya’ni
har bir tilda so‘zlar vazifasiga qarab tasniflanadi.
Zamonga oid fe’l shakllari:
Ingliz tilida zamonlar tizimi ancha murakkab:
oddiy, davomli, mukammal va mukammal davomli zamonlar mavjud. O‘zbek tilida
esa asosan uchta asosiy zamon: hozirgi, o‘tmish va kelasi zamon mavjud. Shunga
qaramay, har ikki tilda zamon ifodalash uchun fe’lning shakllari o‘zgaradi.
Misol:
I am reading a book. – Men kitob o‘qiyapman.
He wrote a letter. – U xat yozdi.
Bu yerda har ikki tilda fe’l shakllari vaqtni bildiradi.
Sintaktik o‘xshashliklar
So‘z tartibi:
Ingliz tilida odatiy so‘z tartibi – Subject + Verb + Object
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
107
(SVO). O‘zbek tilida esa Subject + Object + Verb (SOV). Shunga qaramay, ba’zi
holatlarda ikki til sintaksisda o‘xshashlik ko‘rsatadi.
Misol:
O‘zbekcha: Men kitob o‘qidim.
Inglizcha: I read a book.
So‘zlarning funksional tartibi — subyekt, predikat va obyekt — ikkala tilda
ham mavjud.
Soddalik va aniqlik:
Ikkala til ham, ayniqsa zamonaviy yozma shaklda,
soddalik va aniq ifoda berishga intiladi. Bu xususiyat maktab darsliklaridan tortib
ilmiy adabiyotlargacha kuzatiladi.
Leksik o‘xshashliklar
So‘nggi o‘n yilliklarda ingliz tilidan o‘zbek tiliga ko‘plab so‘zlar o‘zlashdi:
kompyuter, internet, market, biznes, menejer, ofis, mobil va boshqalar. Bu hodisa
ingliz tilining xalqaro mavqeini aks ettiradi.
So‘z yasashdagi o‘xshashliklar:
O‘zbek tilida so‘z yasash asosan
qo‘shimchalar yordamida amalga oshiriladi, ingliz tilida esa qo‘shimchalar (prefix,
suffix) orqali. Masalan:
Teacher (teach + er) – o‘qituvchi
O‘zbekcha: o‘qituvchi (o‘qi + tuvchi)
Bu yerda ikkalasi ham bir amalni bajaruvchi shaxsni bildiradi.
Semantik o‘xshashliklar:
Til o‘rtasidagi semantik o‘xshashliklar ham
muhim ahamiyatga ega. Masalan, ayrim antonimlar, sinonimlar yoki metaforalar
ikkala tilda ham bir-biriga mos keladi.
Misollar:
Yorug‘lik – Light
Qorong‘ulik – Darkness
Hayot – Life
O‘lim – Death
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
108
Bu o‘xshashliklar insoniyat umumiy tajribasidan kelib chiqadi va ko‘plab
tillarda universal semantik birliklar mavjudligini ko‘rsatadi.
Tilshunoslik va ta’limdagi qo‘llanilishi
Ushbu o‘xshashliklar tilshunoslik fanida kontrastiv tahlil metodidan
foydalangan holda chuqur o‘rganiladi. Bu metod tillar orasidagi umumiylik va
tafovutlarni aniqlashga yordam beradi. Ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbek
o‘quvchilari uchun bu o‘xshashliklar o‘quv jarayonini yengillashtiradi.
Yuqorida keltirilgan tahlillardan ko‘rinib turibdiki, ingliz va o‘zbek tillari
orasida fonetik, grammatik, sintaktik, leksik va semantik jihatdan muayyan
o‘xshashliklar mavjud. Bu o‘xshashliklar nafaqat ilmiy izlanishlar uchun, balki
amaliy ta’lim jarayonida ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu umumiyliklardan
samarali foydalanish til o‘rgatishda metodik yondashuvlarni takomillashtirish,
tarjima jarayonini soddalashtirish va ikki tilda erkin muloqot qilish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Crystal, D. (2003).
The Cambridge Encyclopedia of the English Language
.
Cambridge University Press.
2.
Ermatov, A., Tursunov, M. (2010).
Zamonaviy o‘zbek tili
. Toshkent:
O‘qituvchi.
3.
Richards, J.C., & Schmidt, R. (2010).
Longman Dictionary of Language
Teaching and Applied Linguistics
. Pearson Education Limited.
4.
Xudoyberganova, D. (2015).
O‘zbek va ingliz tillari kontrastiv tahlili
.
Toshkent: Fan.
5.
Fromkin, V., Rodman, R., & Hyams, N. (2017).
An Introduction to Language
.
Cengage Learning.
6.
Qosimov, B. (2007).
Tilshunoslikka kirish
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
