Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
91
JIZZAX QO’ZG’OLONI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI
Sirliboeva Marjona Botir qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti Tarix fakulteti talabasi
Abstrakt. Ushbu maqolada podshoning Rossiyani front orqasiga chaqirish
haqidagi farmoni, bu bilan bog’liq 1916 yildagi g’alayonlar va bu g’alayonlarning
eng shiddatlisi Jizzax qo‘zg’oloni haqida ma’lumotlar berilgan. Jizzax qoʻzgʻoloni
Jizzax va uning atrofidagi aholining podsho Rossiyasi mustamlakachiligiga qarshi
milliy ozodlik harakati boʻlib, harakat yetakchilari va unda faol ishtirok
etganlarning nomlari bugungi kungacha mamlakatimizning shonli tarixidan
munosib oʻrin egalladi .
Kalit so‘zlar: 1916 yil 25 iyun, Jizzax viloyati, Jizzax qo‘zg’oloni,
Kuyaboshi, Abdurahmon Jevachi, Nazirxo‘ja Eshon, polkovnik Afanasev, Fozil
Yo’ldosh ugli, Zakomolskiy, deputat A. Kerenskiy.
1916 yil 25 iyunda Rossiya imperatori Nikolay II ning “Imperiyaning rus
boʻlmagan erkak aholisini amaldagi armiya hududida mudofaa inshootlari va harbiy
aloqa yoʻllarini qurish ishlariga, shuningdek, davlat mudofaasi uchun zarur boʻlgan
boshqa ishlarga jalb etish toʻgʻrisida”gi farmoni “Turkiston aholisi uchun” eng
dahshatli narsa edi.
Farmonga koʻra, Turkistonda 19 yoshdan 43 yoshgacha boʻlgan jami 250
ming nafar rus boʻlmagan erkaklar front orqasidagi mehnatga safarbar qilinishi
kerak edi [Oʻzbekistonning yangi tarixi. Birinchi kitob. 416-b.].
Podshohning farmoni haqidagi bu xabar butun Turkiston o‘lkasi bo‘ylab
chaqmoqdek tarqalib, Turkiston mehnatkashlarini qon va qayg’u bilan larzaga soldi.
Chunki ishga faqat kambag’allarning farzandlarini olib borish rejalashtirilgan edi.
Volost gubernatorlari, oqsoqollar va ellikta boshliqlarga mehnat ro'yxatini tuzish
topshirildi. Ular bundan o'z manfaati uchun foydalanishdi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
92
Mahalliy hokimiyat katta pora evaziga boy va amaldorlarning farzandlarini
safarbarlikdan ozod qilgan, kambag’al oilalar farzandlarini esa bu ro‘yxatga
qo‘shgan. Bundan tashqari, mustamlakachilarning ruxsati bilan boylar va amaldorlar
o‘z o‘g’illari o‘rniga boshqa odamlarni ishga olishlari mumkin edi. Bunday
nohaqlik, nohaqlik, firibgarliklar allaqachon ayanchli hayot kechirayotgan nochor
xalq ommasining sabr-toqatini to‘ldirib, boshini ko‘tarishga majbur bo‘lmoqda. Shu
tariqa Turkistonda tarixda Jizzax qo‘zg’oloni nomi bilan mashhur bo‘lgan
umumxalq qo‘zg’oloni bo‘lib o‘tdi.
Jizzax qoʻzgʻoloni Jizzax va uning atrofidagi aholining chor Rossiyasi
mustamlakachiligiga qarshi milliy ozodlik harakati edi. Qoʻzgʻolonning asosiy
markazi Jizzax shahri va viloyati edi. Jizzax xalqi chor hokimiyatining kamsituvchi
mustamlakachilik siyosatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Podshoh farmoniga koʻra,
Jizzax viloyatida 10531 kishi mehnatga safarbar qilinishi kerak edi. Ulardan 655
nafari Jizzax shahridan, 731 nafari Zomin viloyatidan, 2891 nafari Sangzor
viloyatidan, 508 nafari Sintob viloyatidan, 2311 nafari Bagʻdod viloyatidan
[Haydarov X. 34-b.] front orqasida ishlashga yollangani ko'rsatilgan . Ammo
podshoning safarbarlik choralari mehnatkashlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanmadi,
aksincha, xalqning g’azabi, nafrati kuchayib, ommaviy qo‘zg’olonga aylandi. Bu
qo‘zg’olon davrida butun qalbi va vujudini mehnatkash xalq baxtiga bag’ishlagan
haqiqiy qahramonlar yetishib chiqdi. Nazirxo'ja Abdusalomov, Mulla Mahamad
Rahim, Ziyogori Abdullayev , Mamasharif Husanov, M. Oʻrinxoʻjayev, Musabek
Toʻrabekov, Abdulla Ochilov va boshqalar shular jumlasidandir [Shamsutdinov R.,
Karimov Sh. Ubadullayev O. 310-b.].
Xalqning ozodlik uchun kurashi o‘z qahramonlarini yaratdi. O‘zbek shoiri
Fozil Yoʻldosh (1872-1955) oʻzining “Jizzax qoʻzgʻoloni” dostonida bu qoʻzgʻolon
sahnasini yorqin ranglarda tasvirlagan . Dostonini yaratishdan oldin, Fozil Yo‘ldosh
qo‘zg’olonning bevosita ishtirokchilari Abdulla Ochilov, Mamasharif bilan shaxsan
uchrashib, suhbatlashdi Husaynov , Shodi Ashirmatov, Mavlon Kenjayev , urdu
Muqimov va boshqalar. Xalq qoʻzgʻoloni qahramonlari, ularning jasorati Toir
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
93
choʻloq , Qurbon timsolida ifodalangan. Dostondagi Og’ajon polvon va
boshqalar[Shamsutdinov ... 310-b.].
Namoyishlar 5 iyul kuni birinchi kichik tartibsizliklar bilan boshlandi. Aholi
farmonni bekor qilishni va roʻyxatni tuzishni toʻxtatishni talab qila boshladi.
Jizzaxliklar boshqa shaharlarning ahvolini bilish uchun Toshkent va Samarqandga
(Jizzaxlik Nazir hoji Toshkentga, Xudoyorqul hoji Bog’dondan Samarqandga) o‘z
vakillarini yubordilar. Nazir hoji Toshkent xalqining qoʻzgʻolonini eshitib, 12-iyul
kuni Jizzaxga qaytadi . Shu kuni eski Jizzax shahrida to‘plangan xalq farmonga
bo‘ysunmay, kurash boshlashga qaror qiladi. Bu haqda tunda shahar aholisi
ogohlantiriladi. Ertasi kuni, 13 iyul kuni erta tongda jizzaxliklar uyg’ondi .
Damin boshchiligidagi bir necha ming kishilik olomon Kulol Mirzayorni
jazolaydi Xudoyor, mehnatga ro'yxatdan o'tgan ellik sardori. Bu yerda
qoʻzgʻolonchilar safi kengayib, Jizzaxni bosqinchilardan ozod qilish, mustaqil baza
tashkil etish rejasi ilgari surildi. Nazir hoji Eshon Jizzax beki deb e’lon qilinadi . Eng
oddiy qurollar - ketmon, kaltak, pichoq, bolg’a bilan qurollangan odamlar
Jizzaxning yangi qismiga boradilar. Bu haqda uyezd boshlig’i polkovnik Rukin
bilib, uning yordamchilari to'polonchilarning oldiga chiqib, ularni aldab,
tinchlantirishga harakat qildilar. Biroq to‘polonchilar unga ishonmay, sheriklari
bilan birga uni jazolab, qurollarini olib ketishdi. Bu orada yetib kelgan polkovnik
Afanasyevning harbiy kuchlari isyonchilarni qaytara olmadi. Toʻqnashuvdan soʻng
qoʻzgʻolonchilar bir necha oʻnlab kishilarni yoʻqotib orqaga chekindi va shaharning
eski qismida gʻalayonga tayyorgarlik boshlandi, atrofdagi qishloqlarga
razvedkachilar yuborildi [Ziyoyev H. 400-431-b.].
13 iyulda qoʻzgʻolonchilar hujum qilib, temir yoʻl ustunlarini, koʻpriklarni
vayron qildilar, telegraf simlarini uzdilar. Ular aloqa vositalarini yo‘q qilib,
hukumatga qo‘shimcha kuchlar yuborishiga to‘sqinlik qilishga uringan, natijada 65
km temir yo‘l vayron qilingan. Lomakino, Kuropatkino, Obruchevo, Rostovsevo
stansiyalari yopildi. Shu kuni Nazir hoji Eshon bir necha kishi bilan Bog’dandagi
Abdurahmonning uyiga keladi va uning uyida bo‘lib o‘tgan yig’ilishda Jizzaxni
Rossiyadan ajratib , mustaqil davlat tuzishga qaror qilinadi. 21- iyul kuni Jizzaxdan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
94
12 chaqirim uzoqlikdagi Kli (xalq orasida kuya boshi) degan joyga yig’ilishga qaror
qilindi . To‘raqul Toʻrabekov Sangzor beki deb eʼlon qilinadi [Abdiyev H.,
Konishev J. 70-72-b.] .
Sangzor aholisi Jizzax isyonchilarini qo‘llab-quvvatlashga qasamyod qiladi
. Zominda ham shunday tartibsizliklar boshlanib , Qosimhoji dindan qaytgan deb
e'lon qilindi. Abdurahmon Jevachi va Nazir hojilar atrofdagi qishloq va qishloqlarga
rahnamolar jo‘natib, o‘zlari borib, xalqni jangga chaqirdilar. Abdurahmon Jevachi
Buxoro amiriga maktub yozib, yordam so‘radi, lekin xat mirshablar qo‘liga o‘tadi .
Rabot, Bog’dan, Xayrobod , Farish , Sintob , Nurota shaharlariga yuguruvchilar
yuborilib , jangga taklif qilindi. Nihoyat, “ Kuya” da 4000 ga yaqin olomon yig’iladi
Jizzax yaqinidagi Boshi ” .Shahardagi novvoyxonalar tinimsiz ishlamoqda, non
o‘rab qo‘zg’olonchilarga aravalarda olib kelinmoqda.Xalq imkon qadar ketmon,
lom va hatto kichik miltiq bilan qurollangan [O‘zbekistonning yangi tarixi. 412-424-
b.].
Jizzaxda boshlangan qoʻzgʻolon tez orada shahar atrofidagi Bogʻdan, Zomin,
Sangzor, Yangiqoʻrgʻon, Yom, Ravot, Qoratosh, Usmat va boshqa tumanlarga
tarqaldi . Ayniqsa, Abdurahmon boshchiligida imperator hokimiyati zulmiga qarshi
bosh ko‘targan Bog’dan xalqining mardligi. Jevachi , mamlakat tarixida alohida
o'rin tutadi. Uning fikricha, bosqinchi mustamlakachilarga qarshi barcha kuchlar
birlashgan taqdirdagina muvaffaqiyatga erishish mumkin. Shu maqsadda
Abdurahmon Jevachini Qo‘ng’irboyning Yangi qishlog’iga jo‘natishdi Qosimov
oʻgʻli Jevachi, Ziyod, Qulva qishlogʻiga Sariyev, Baxtiboy, Jo‘ynoq Abdurasulov
Ilonchi qishlog’iga, Jo Abdugaprov, Shakarboy Imomboyev Yatok va Zulfikori
qishlog’iga Yo‘ldoshevlar Nurak qishlog’iga safarbar qilindi.
Abdurahmon Jevachi ukasi Bobobekni yubordi Abdujabborov Nazirxo‘ja
bilan uchrashish uchun Jizzax shahriga Abdusalomov Jizzax vohasida koʻtarilgan
barcha qoʻzgʻolonchi kuchlarni birlashtirish maqsadida . yig’ilish o‘tkazdilar. Unda
qoʻzgʻolonga tashkiliy tayyorgarlik koʻrish, Jizzax qoʻzgʻolonini amaliy qoʻllab-
quvvatlash, rus bosqinchi kuchlariga qarshi hamjihatlikda kurashish, Turkiston
mustaqilligini taʼminlash kabi masalalar koʻrib chiqiladi. 13-iyulning ikkinchi
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
95
yarmida Bogʻdonga Jizzaxda qoʻzgʻolon boshlangani haqida xabar keladi [ Abdiyev
H., Konishev J. 70-76-b.].
Abdurahmonning ko‘rsatmalari asosida Jevachi , barcha qishloqlarga
vakillar yuborilib, jizzaxliklarni qo'llab- quvvatlamoqda . Birinchilardan bo'lib,
yangi qishloq aholisi ketmon, bolta, panshaxa , tayoq va kaltaklar bilan qurollanib,
"Biz mehnatga bormaymiz!" “Boylarning bolalari ishga ketsin!”, “Agar askar olish
ro‘yxati to‘xtatilmasa, biz to‘polon qilishda davom etamiz!”, “Oq podshoh
askarlariga qarshi kurashni davom ettiramiz!” hayqiriq va shovqin bilan Mirshab
saroyi tomon yurishdi . Hatto Bogdon sudining boshlig’i Borillaning tahdidi ham
mirshablar , qo'zg’olonni qonga botirish uchun qo'zg’olonchilarni to'xtata olmadilar.
14-iyulda Bogdanda boshlangan qoʻzgʻolon butun Forish va Sintob
tumanlarini qamrab oladi. Qoʻzgʻolon markazi Shotolib qishlogʻida boʻlgan .
Hayitboyning yozishicha Haydarovning “ Jizzax tarixidan manzaralar” risolasi ,
Abdurahmonning barcha odamlari va yaqinlari. Bu qoʻzgʻolonda Jevachi faol
qatnashgan [ Shamsutdinov R... 314-315-b.].
14-iyulga o'tar kechasi Abdurahmon boshchiligidagi qo'zg’olonchilar
Jevachi Bogdan mirshablari saroyiga hujum boshladi . Yo‘lda Yangiqishloq
yaqinida sud ijrochisi S.N.Simbirsevni uchratib qolishadi va Jizzax jazo otryadini
chaqirish to‘g’risida maxfiy xat bilan qo‘lga olinib o‘ldirilgan. 15-iyul kuni ertalab
Bogdan mirshablari saroyini egallab olgan qoʻzgʻolonchilar Borillani u yerda topa
olishmadi.
Isyonchilar soni kundan kunga ortib borardi. Abdurahmon Jevachi
Jizzaxdagi isyonchilarga to'g’ridan-to'g’ri va amaliy yordam berishga qaror qiladi.
14-17-iyul kunlari oʻzining ishonchli vakillarini Bogʻdan oʻlkasidagi beliklarga
yuborib, birgalikda harakat qilib Jizzax tomon yurishlarini aytdi . Natijada Forish,
Narvon, Majrum va boshqa viloyatlar vatanparvarlari ham oyoqqa turdi.
Abdurasulovga Ilonchi, Toʻqay, Anamuna, Yomchi qishloqlarining mingboshilari
boshchiligida qurollangan otliq qoʻshinlar bilan 200 nafar mard yigit qoʻshildi .
Abdurahmon Jevachi yetti oʻgʻli bilan Jizzax tomon yurish qilgan
qoʻzgʻolonchilarga boshchilik qildi. Bogdandan qoʻzgʻolonchilar yetib kelguniga
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
96
qadar chor qoʻshinlari Jizzaxdagi qoʻzgʻolonni bostirgan edilar . Shunga qaramay,
Abdurahmon boshchiligidagi vatanparvarlar Jevachi podpolkovnik Afanasyev
boshchiligidagi rus qo‘shinlarini Kili oqimi yaqinida o‘rab oldi . Natijada bosqinchi
kuchlar kuchli olovga dosh berolmay shaharga chekindi. O'sha paytda Ivanov
qo'mondonligi ostida rus qo'shinlariga qo'shimcha yordamchi kuchlar keldi. Bu
vaziyatni
dushmanlar
foydasiga
o'zgartirdi. Qoʻzgʻolon shafqatsizlarcha
bostirildi[www.uz.wikipedia.org. internet sayti].
Dushmanning shafqatsiz ta’qibiga dosh bera olmagan qo‘zg’olonchilar najot
izlab Nurota tog’lari, Samarqand, Buxoro va boshqa joylarga qochib ketishdi.
Jizzaxga yashirincha qochgan Bogdan pristavi Borilla jazo otryadiga boshchilik
qiladi va isyonchilardan shafqatsiz qasos oladi.
Bog’dan qoʻzgʻoloni chor hokimiyati tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi.
Qo'zg’olon ishtirokchilarining aksariyati osilgan, qamoqqa tashlangan, otib
tashlangan va Sibirga surgun qilingan. Qoʻzgʻolon boshligʻi Abdurahim Jevachi
Jizzaxning Qutirbulok tumanida sudlanib, osib o'ldirilgan . Arxiv hujjatlariga ko‘ra,
Abdurahmon Sud jarayonida Jevachi : “Nima uchun xalqni isyonga chaqirding?"
degan savolga shunday javob berdi: “Turkiston Rossiya imperiyasi tomonidan bosib
olingach, xalq shafqatsizlarcha talon-taroj qilindi, islom dini va shariat qonunlari
buzildi, koʻplab masjidlarimiz, tarixiy obidalarimiz vayron qilindi, kitoblarimiz
yoqib yuborildi, ilmli xalqdan qasos olindi.Ular oʻsha xalq vakillarini zindonlarga
tashlab yuborishdi, goʻyo mahalliy xalq mehnatiga chaqiruvi yetmagandek. Oq
podshohning farmoni xalqning sabr-toqatini sindirdi, afsuski , mening fikrim amalga
oshmadi. Abdurahmon siymosi Jevachi Vatan, millat ozodligi, adolati uchun
kurashda yosh avlodga ibrat va namunadir.
Jizzax qoʻzgʻoloni chor hokimiyati va mahalliy hokimlarni xavotirga soldi.
Qoʻzgʻolonni bostirish uchun Toshkentdan yordam soʻradilar. Toshkentdan
Jizzaxga to‘p va pulemyotlar bilan qurollangan otryad yetib kelgach , qo‘zg’olon
shafqatsizlarcha bostirildi. Harbiylar Jizzaxning eski qismiga o‘t qo‘yib , yer bilan
yakson qildilar, otib tashlab, yoshu qari qochib ketishdi. Shahar aholisi qishloq va
fermalarga qochib ketdi. Askarlar qishloq va qishloqlarga ham hujum qildi. Ko'plab
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
97
dehqonlar va ishchilar osilgan yoki otib o'ldirilgan. Jizzax qoʻzgʻolonida qatnashgan
va qamoqqa tashlanganlarga nisbatan zudlik bilan harbiy dala sudlari tashkil etilib,
tegishli choralar koʻrildi. Masalan, 1916 yil 23 avgustda Zakomolskiy raisligida
Jizzax qoʻzgʻoloni rahbari Nazirxoʻja boshchiligidagi 76 kishiga qarshi yopiq harbiy
sud majlisi boʻlib oʻtdi. Abdusalomov . Sud jarayoni yakunida 32 kishi o‘lim
jazosiga hukm qilindi. 1916-yil 10-sentabrda hukm ijro etildi, Nazirxo‘ja
Abdusalomov, Jaynok Abdurahmonov, Ziyagori Abdullayev, Muhammadrahim
Abdurahimov va boshqalar osildi, koʻplari Sibirga surgun qilindi [Shamsutdinov
R....313-314-b]
.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Jizzax qo’zg’oloni Rossiyadan ajralib
chiqish va mustaqil bo'lish kabi aniq maqsadlar ostida uyushqoqlik bilan amalga
oshirildi. Qoʻzgʻolon arafasida butun mamlakatda boʻlgani kabi Jizzaxda ham zulm
va adolatsizlik cheksiz edi. Aholisi asosan gʻalla yetishtirish bilan shugʻullangan.
Mahalliy aholining yerlari tortib olinib, temir yoʻl va oʻrmon xoʻjaligi bilan
shugʻullanuvchi rus oilalariga berildi, yaylovlar qisqartirildi, oʻrmonlar qattiq
nazoratga olindi, hatto oʻtin ham qoʻyilmas edi, sugʻorish inshootlari ham
maʼmuriyat tasarrufida boʻldi, yer va suv soliqlari tobora koʻpayib bordi. Jizzax
tumani rahbarining hisobotida aytilishicha , “Aholining iqtisodiy ahvoli shu qadar
og’ir ediki, qishdan bahorgacha ular tilanchilik darajasiga tushib qolgan, non u
yoqda tursin, sadaqa bilan kun kechirish qiyin bo‘lgan”. Birinchi jahon urushi
yillarida shunday sharoitda yashovchi aholidan harbiy ehtiyojlar uchun
moʻljallangan katta miqdordagi mahsulotlar Rossiyaga majburan olib kelingan.
Voqealardan so‘ng Turkistondagi vaziyatni o‘rganish uchun vakil
yuboriladi. Jizzaxda ham bo'ladi . Keyinchalik, 1916 yil 13-15 dekabrda Dumaning
yopiq kengashida boʻlib oʻtgan muhokamada (vakil) deputat A.Kerenskiy bu haqda
shunday dedi: “ Jizzax xarobalarini ziyorat qildim, janoblar, men ikki jabhada –
Kavkaz va Gʻarbiy frontda boʻldim, lekin buni hali koʻrganim yoʻq”.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Abdiyev H., Konishev J. Tarix: istilolar va qo‘zg’olonlar. Toshkent. 2016.
2.Haydarov H. Jizzax tarixidan manzaralar. Toshkent. 1992
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
98
3.Ziyoyev H. Turkistonda rus tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. Toshkent.
1998.
4.Shamsutdinov R., Karimov Sh., Hoshimov S., Ubadullayev O. Vatan tarixi. Kitob
Toshkent. 2016.
5.O’zbekistonning yangi tarixi. Birinchi kitob. Turkiston chor Rossiyasi
mustamlakachilik davrida. Toshkent. 2000.
