Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
142
O’QUVCHILARDA KONGITIV TERAPIYANI SHAKLLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK VAZIFALARI
Gapparova Shoira Mamarajabovna
Mirzo Uluģbek tumani 279-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
: Kognitiv-harakat terapiyasi (KHT)-bu keng doiradagi
odamlar va muammolar uchun mos bo'lgan suhbatga asoslangan psixoterapiya
turi.
Kalit soʼzlar: bilish, motivlar, korreksion-adaptiv, munosabat
KIRISH
KHT muammoni aniqlash va birgalikda belgilangan maqsadlarga erishishga
qaratilgan. Ushbu terapiya mijozlarga salbiy yoki buzilgan fikrlash uslublarini va
muammoni saqlab qoladigan yoki undan qutilishga xalaqit beradigan xatti-
harakatlarni aniqlashga yordam beradi.KHT ning asosiy maqsadi mijozlar
tomonidan identifikatsiya qilingan fikrlar va ularning ta'sirini kamaytirishdir.
Mijozlar salbiy fikrlarni aniqlash, ularga qarshi turish orqali yangi va
moslashuvchan fikrlash va xatti-harakatlarni o'rganish imkoniyatiga ega bo'lishadi.
Terapiyaning davomiyligi odatda qisqa bo'lib, kitoblarda 5 dan 20
sessiyagacha tavsiya etiladi, bu individual ehtiyojlar va maqsadlarga bog'liq. KHT
ko'pincha boshqa terapevtik yondashuvlar va dori-darmonlar bilan birgalikda
qo'llaniladi.
Shuni ta'kidlash kerakki, KHT hamma uchun mos emas va ba'zi odamlar
uchun boshqa psixoterapevtik yondashuvlar ko'proq foyda keltirishi mumkin.
Shuningdek,KHT da etarlicha malakali mutaxassisni tanlash juda muhim.
Birinchi tip – fikrlash qobiliyati past, lekin ta’limga ijobiy munosabatda bo‘lgan
o‘quvchilar. Bularning ta’limiy ehtiyojlari asosan shaxslararo munosabatlardagi
“konfort hissi”ga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Ikkinchi tip – fikrlash qobliyati yuqori, biroq ta’limga salbiy munosabatdagi
o‘quvchilar. Bularda ta’limiy ehtiyojlar asosan bilishga yo‘naltirilgan, lekin
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
143
egallagan bilimlarni realizatsiyalash ehtiyoji sust namoyon bo‘ladi.
Uchinchi tip – fikrlash qobiliyati sust va ta’limga salbiy munosabat
shakllangan o‘quvchilar. Bularda ta’limiy ehtiyojlarning qondirilish darajasi past
va shunga mufoviq ularni realizatsiyalanish koeeffitsiyenti “nolga” teng.
Shularni hisobga olgan holda, o‘quvchilarning ta’limiy ehtiyojlarini
faollashtirish va ularn qondirish darajasini oshirish uchun ijtimoiy terapiya va
kognitiv terapiya usullaridan foydalanildi.
Ijtimoiy terapiyada o‘quvchilarning motivatsion ehtiyojlar sohasiga ta’sir
etish, ijtimoiy xulq-atvorni shakllantirish imokniyati yaratiladi. Kognitiv
terapiyada esa-o‘quvchilarning kognitiv sohasidagi o‘ziga xos jihatlar
korreksiyalanadi.
Kognitiv terapiya usul sifatida juda ko‘p afzalliklarga ega. Bu ilmiy
yo‘naltirilgan yo‘nalishdir, ya’ni psixologiya va neyrofiziologiyaning so‘nggi
yutuqlari shaklida mustahkam asosga ega. O‘tkaziladigan korreksion tadbirlar
natijalari maxsus testlar bilan tekshirilishi mumkin.
Kognitiv
terapiya
mijozning
fikr-mulohazalari
bilan
ketma-ket
bosqichlardan iborat jiddiy korreksiyalash tuzilmasiga ega. Korreksiyalash
jarayoni doirasida mijoz va psixoterapevt o‘rtasidagi munosabatlar o‘zaro hurmat
asosida quriladi. Ko‘p yillik tadqiqotlarga ko‘ra, kognitiv terapiya asosida mijozlar
avvallari o‘zlari uchun yopiq deb hisoblagan sohalarda ham muvaffaqqiyatga
erishadilar. Bu shuni anglatadiki, korreksion tadbirlar natijasida doimiy
muvaffaqqiyatga erishiladi.
Inson ba’zida voqeilikka hech qanday aloqasi bo‘lmagan stereotiplar va
e’tiqodlarga bo‘ysunadigan muayyan xatti-harakatlar namunalariga rioya qilishga
intiladi. Shu sababli u azob chekadi, noto‘g‘ri qarorlar qabul qiladi, mojarolarga
kiradi va o‘zini baxtli his qilmaydi. U bilan qanday kurashish kerak? Ehtimol,
kognitiv terapiya yordam berishi mumkin.
Kognitiv terapiyaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, psixoterapevt
mijozga qanday qilib to‘g‘ri fikrlashni o‘rgatmaydi, balki u bilan birgalikda odatiy
fikrlash turi unga yordam beradimi yoki to‘sqinlik qiladimi yoki yo‘qligini
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
144
aniqlashga harakat qiladi. Bu jarayonda mijoz psixoterapiyada faol ishtirok etishi,
uy vazifasini bajarishi va bu jarayonga mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lishi
ijobiy samara beradi.Psixolog Natalya Garanyan kognitiv psixoterapiya usuli
haqida shunday deydi: -
«Erkinroq his qilish, o‘zimizni va atrofimizdagi dunyo voqealarini ochiqroq
idrok qila boshlash uchun biz idrok va fikrlashning individual stereotiplari buni
amalga oshirishga qanday xalaqit berishini tushunishimiz va ulardan xalos
bo‘lishimiz kerak»
Har birimiz o‘zimizni, uning atrofidagi odamlarni va dunyoni o‘ziga xos
individual tarzda idrok qilamiz. Biz shunchaki rang yoki tovushga munosabat
bildirmaymiz, biz eshitgan so‘zlarning ma’nosini avtomatik ravishda qayd
etmaymiz, balki faqat biz uchun muhim bo‘lgan narsani faol ravishda tanlaymiz.
Kognitiv psixoterapevtlarning fikriga ko‘ra, insonning ma’lumotni qanday
qabul qilishini va "qayta ishlashini", dunyoga o‘z nuqtai nazarini qanday
shakllantirishini tushunib, nima uchun u muayyan psixologik muammolarga duch
kelganini aniqlash mumkin. Va fikrlash tarzini o‘zgartirish orqali bu muammolarni
hal qilish mumkin.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda kognitiv psixoterapiyaning maqsadi
haqida quyidagi xulosalarni shakllantirish mumkin:
•
shaxsdagi ruhiy buzilish belgilarini kamaytirish yoki to‘liq bartaraf
etish;
•
mijozning psixologik-ijtimoiy muammolarini hal qilish (bu ruhiy
buzilish oqibati yoki undan oldin bo‘lishi mumkin);
•
korreksion tadbirlar tugatgandan keyin qaytalanish ehtimolini
kamaytirish;
•
psixopatologiyaning rivojlanishiga turtki bo‘lgan sabablarni bartaraf
etish: noto‘g‘ri e’tiqodlarni o‘zgartirish, kognitiv xatolarni tuzatish, disfunksional
xatti-harakatlarni o‘zgartirish.
Kognitiv psixoterapiyaning asosiy vazifalari esa korreksion tadbirlar
jarayonida fikrlarning hissiyotlar va xatti-harakatlarga ta’sirini amalga oshirish,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
145
qo‘llab-quvvatlaydigan va rad etadigan salbiy avtomatik fikrlar va dalillarni
o‘rganish, salbiy avtomatik fikrlarni aniqlash va ularni kuzatishni o‘rganish,
noto‘g‘ri bilimlarni yanada oqilona fikrlar bilan almashtirish, kognitiv xatolarning
paydo bo‘lishi uchun qulay zamin yaratadigan noto‘g‘ri e’tiqodlarni kashf qilish va
o‘zgartirish.
Kognitiv-xulq-atvorli
psixoterapiyasida
quyidagi
usullardan
keng
foydalaniladi:
•
salbiy fikrlar bilan kurashish (“bu befoyda”, “bundan hech qanday
yaxshilik bo‘lmaydi”, “baxtli bo‘lishga loyiq emas”);
•
muammoni idrok etish uchun muqobil strategiyalarni izlash;
•
o‘tmishdagi travmatik tajribani qayta ko‘rib chiqish yoki yashash, bu
hozirgi kunga ta’sir qiladi va mijozga haqiqatni yetarli darajada baholashni
qiyinlashtiradi.
Ta’lim sifatini oshirishda o‘qitish jarayoniga sintezlashgan yondashuvning
muhimligi nuqtai nazaridan, o‘quvchilarda ta’limiy ehtiyojlarni faollashtirish
uchun gumanistik, shaxsga yo‘naltirilgan hamda individual-differensial
yondashuvni yo‘lga qo‘ish lozim. Bundan: Gumanistik yondashuv - bolaning
shaxsiyatini doimiy qadriyat sifatida ko'rib chiqish imkonini beradi.
Shaxsga yo'naltirilgan yondashuv-o'qituvchiga har bir bolaning shaxsiy
sifatlarini, uning xususiyatlari, imkoniyatlari va ehtiyojlarini hisobga olish
imkonini beradi, pedagogik ta'sirni amalga oshirishda o'ziga xoslik va betakrorlik
saqlanib qoladi;
Individual differensial yondashuv o‘quvchilarning individual xususiyatlarini
o'rganishning yaxlitligi bilan belgilanadi, har bir o‘quvchi uchun bevosita va uzoq
faoliyat maqsadlarini amalga oshirish uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratishga
qaratilganligi bilan ajralib turadi.
Mazkur yondashuvlarni ta’limga tadbiq etishni ijtimoiy va kognitiv tarapiya
elementlarini qo‘llash orqali optimallashtirish muhimdir. Bunda:
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
146
-
O‘quvchilarning o‘ziga berradigan bahosini adekvatlashtirish orqali
“ijtimoiy Men”ni shakllantirish va ta’lim bilan bog‘liq affilyativ (tengdoshlar bilan
munosabat, hamkorlikdagi faoliyat) ehtiyojlarni me’yorlashtirishga;
-
Ta’limga nisbatan “baholovchi emotsional” munosabatni hissiy soha
psixokorreksiyasi orqali adekvatlashtirish va ijtimoiy rollar, munosabatlarni
modellashtirish asosida konstruktiv muloqot kompetensiyasini rivojlantirishga;
-
O‘quvchida kognitiv-motivasion sohaga korreksion ta’sir etish orqali
adekvat “o‘quvchi pozisiyasini” tarkib toptirish va shaxsning o‘ziga nisbatan
munosabatin ijtimoiy dadillik va intellektual xislarni rivojlanishiga ustuvorlik
berish orqali shakllantirishga e’tibor qaratiladi.
XULOSA
Xulosa qiladigan bo`lsak, bo’lajak o’qituvchilarni o‘quvchilarning
akademik o‘zlashtirish darajasidagi psixologik xususiyatlarni rivojlantirishga
erishishga tayyorlash orqali ta’lim sifatini oshirish imkoniyati yaratiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi psixologiyasi. – Toshkent,
1998. – 94 b.
2.Двoрyaшинa М.Д., Пeхлeцкий И.Д. Ocнoвнie мaтeмaтичecкиe прoцeдурi
пcихoдиaгнocтичecкoгo иccлeдoвaниya. //Пcихoдиaгнocтичecкиe мeтoдi (в
кoмплeкcнoм лoнгитyuднoм иccлeдoвaнии cтудeнтoв). Л.: ЛГУ, 1976. – C. 35-
51.
3. Диaгнocтикa кoммуникaтивнoй coциaлнoй кoмпeтeнтнocти (КCК) /
Фeтиcкин Н.П., Кoзлoв В.В., Мaнуйлoв Г.М. Coциaлнo-пcихoлoгичecкaya
диaгнocтикa рaзвитиya личнocти и мaлiх групп. – М., 2002. – C.138-149.
4.
Джурaев. Р.Х. Шкoлнaya пcихoлoгичecкaya cлужбa. – М., 1991.
5.
Дубрoвинa И.В // Кaгaнeр A.Г., Aлипa И.В. Пcихoлoгиya и
пcихoтeрaпиya в Рoccии, 2000: cпрaвoчнoe издaниe. – М.: Имaтoн, 2000. – C.
29-34.
