Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
147
PSIXOLOGIYADA XARAKTERNING O’ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Qurbonova Muattar Shavkatjonovna.
Angren shaxar 6-maktab amalyotchi psixologi
ANNOTASIYA: Xarakterning har bir xususiyati shaxs munosabatlari bilan
bog’liqdir. Lekin, shaxs munosabatlari o’z navbatida ijtimoiy munosabatlar bilan
belgilanadi. Kishining xarakteri tug’ma, doimiy va o’zgarmaydigan narsa emas.
Hech bir bola mehnatsevar yoki dangasa, rostgo’y yoki yolg’onchi, qo’rqoq yoki
jasur bo’lib tug’ilmaydi. Har bir odamning xarakteri, temperamenti asosida,
ijtimoiy muhit ta'siri bilan, tarbiya, amaliy faoliyat jarayonida va kishining o’z-
o’zini tarbiyalashi bilan taraqqiy qilib, o’zgarib boradi.
Kalit soʻzlar: xarakter,tamgʻa, fiziologiya,shaxs,faoliyat,xususiyatlar
KIRISH
"Xarakter" so’zi grekcha so’zdan olingan bo’lib " tamg’a, belgi" degan
ma'noni anglatadi. Ijtimoiy turmushda hayot va faoliyat ko’rsatayotgan har qanday
shaxs o’zining individual-psixologik xususiyatlari bilan boshqa insonlardan ajralib
turadi va bu farqlar uning xarakter xislatlarida ifodasini topadi.Xarakter borasidagi
ta'limotlar tarixi uzoq o’tmishga borib tarqaladi. Xususan, Arastu va Aflotun kishi
xarakterini basharasiga qarab aniqlashni taklif qilgan edilar. Ularning
xarakterologiyasi asosi qanchalik sodda bo’lsa, shunchalik g’aroyib faraz yotardi.
Kishining tashqi ko’rinishida qandaydir hayvon bilan o’xshashlik belgisini topish
tavsiya qilinardi, so’ngra esa uning xarakterini ana shu hayvonnning xarakteri bilan
aynan bir xil deb qarash kerak edi.
Xarakterning barcha xususiyatlari bosh miya yarim sharlarida o’zlarining
qat'iy ixtisoslashgan markazlarga ega degan tasdiq yotadi. Bu fazilatlarning
rivojlanish darajasi miyaning tegishli qismlari kattaligiga to’g’ridan-to’g’ri
bog’liqdir. Gallning maslagiga ko’ra, bosh suyaklari miyaning qavariq va chuqurcha
joylariga aniq mos kelganligi uchun ham, uning ruhiy belgilarini aniq aytib berish
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
148
uchun kishining bosh suyagiga bir nazar tashlash yoki shunchaki boshning "Bo’rtik
joylarini" ushlab ko’rish aftidan yetarli bo’lsa kerak.Bu ta'limotda umuman miya
yarim sharining tuzilishi shaxs xususiyatlariga bog’liq bo’ladi, degan to’g’ri
boshlang’ich fikrdan tashqari barchasi nihoyat darajada noto’g’ridir.Organizmning
nasliy xususiyatlari xarakter xususiyatlarining paydo bo’lishidagi shartlardan biridir.
Xarakter xususiyatlari irsiyatning biologik qonuniyatlari bilan emas, balki ijtimoiy
qonuniyatlar bilan belgilanadi (egizaklar). Egizaklar temperament xususiyatlari
jihatdan o’xshasalar ham xarakter xislatlari bir-biridan farq qiladi.
Xarakterning har bir xususiyati shaxs munosabatlari bilan bog’liqdir. Lekin,
shaxs munosabatlari o’z navbatida ijtimoiy munosabatlar bilan belgilanadi.
Kishining xarakteri tug’ma, doimiy va o’zgarmaydigan narsa emas. Hech bir bola
mehnatsevar yoki dangasa, rostgo’y yoki yolg’onchi, qo’rqoq yoki jasur bo’lib
tug’ilmaydi. Har bir odamning xarakteri, temperamenti asosida, ijtimoiy muhit ta'siri
bilan, tarbiya, amaliy faoliyat jarayonida va kishining o’z-o’zini tarbiyalashi bilan
taraqqiy qilib, o’zgarib boradi.
Xarakterning taraqqiyoti kishining irodasi, aql-idroki va hissiyotlarining
rivojlanib borishi bilan mustahkam bog’liqdir.Psixologiya fanida xarakterga turlicha
ta'rif berilishiga qaramay, uning asosiy belgilari ta'kidlanganligi bilan bir-biriga
muvofiq tushadi. Masalan, shaxs xulqining tipik usullar bilan bog’liq faoliyat
muomala va munosabatda namoyon bo’luvchi, mujassamlanuvchi uning barqaror
xususiyatlari majmuasi xarakter deyiladi. Shaxsning jamiyatga nisbatan
munosabatlari uning asosiy belgisi hisoblanadi.
Xarakter
deganda mazkur shaxs uchun tipik hisoblangan, faoliyat usullarida
namoyon bo’ladigan, shaxsning turli sharoitlarga munosabati bilan belgilanadigan
individual
psixologik
xususiyatlari
yig’indisi
tushuniladi.
Xarakter
xususiyatlarining namoyon bo’lishi har bir tipik vaziyat, hissiy kechinmalarning
individual o’ziga xos xususiyati shaxs munosabatlariga bog’liq. Xarakterning
intellektual, hissiy va irodaviy xislatlarini ajratish mumkin. Xarakter deganda
shaxsda muhit va tarbiya ta'sirida tarkib topgan va uning irodaviy faoliyatida,
atrofdagi olamga o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarida namoyon bo’ladigan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
149
individual xususiyatlarni tushunamiz. Xarakterning juda ko’p xususiyatlari
odamning ish harakatlarini belgilovchi chuqur va faol moyillik hisoblanadi. Mana
shu moyilliklarda xarakter xislatlarining undovchilik kuchi namoyon bo’ladi. Odam
xarakter xislatlarining ana shunday undovchilik kuchi tufayli ko’pincha ob'ektiv
sharoitlarga zid ish qiladi va mutlaqo maqsadga nomuvofiq harakat usullarini
qo’llaydi.
Shaxs harakatlarining sifati va ularning oqilona usullari insonning irodasi,
hissiyoti, diqqati, aqliy sifatlariga yoki psixik jarayonlarning individual
xususiyatlariga bog’liqdir. Chunonchi, mehnatda ko’zga tashlanadigan tirishqoqlik,
puxtalik mehnatga nisbatan ijobiy munosabatni aks ettirishga emas, balki boshqa
omillarga: diqqatning to’planishiga; harakatlarning maqsadga yo’nalganligiga;
irodaviy zo’r berishga; usullar mahsuldorligiga; aqlning ishtirokiga bog’liq
xisoblanadi. Xarakterning psixologik va fiziologik sabablari haqida faqat taxminiy
fikrlar, xulosalar mavjud. Kishi temperamenti uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu
sababli ham xarakterning fiziologik asosi asab tizimining tipidan iborat.
Xarakter xislatlari shaxsning qiyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib
qoladigan xususiyatlari bo’lganligi tufayli, xarakterning fiziologik asosi ham
individual hayot jarayonida asab tizimining o’zgargan xususiyatlaridan iborat.
hayvon asab faoliyatining tug’ma konstitutsion turi genotip. Lekin hayvon
tug’ilganidan keyin tashqi sharoitlarning g’oyat xilma-xil taassurotlariga duch
keladi va bunga muayyan faoliyat orqali muqarrar javob berishi lozim bo’ladiki,
ko’pincha bu faoliyatlar mustahkamlanib, butun hayoti davomida saqlanib qoladi.
Shu sababli hayvonning batamom tarkib topgan asab faoliyati tipga oid belgilardan
tashqari muhit ta'siri ostida hosil bo’lgan o’zgarishlarning qotishmasi-fenotip
xarakteridir. Dinamik stereotip shaxsdagi mustahkam odat bo’lib qolgan
xususiyatlarning, jumladan, xarakter xislatlarining ham nervfiziologik asosidir.
Xarakterning nerv-fiziologik asosini tushunish uchun I.P.Pavlovning ikkinchi signal
tizimi haqidagi ta'limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal tizimi nutq va
tafakkurning fiziologik asosi bo’lish bilan birga, kishi xulqini ham idora qiladi.
Xarakterning fiziologik asosi xarakterning mazmunini tashkil qiladigan sifatlari,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
150
chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o’z burchiga sadoqatli bo’lishlarini o’z ichiga
olmaydi va ololmaydi ham, albatta xarakter psixologiyasining mazmuni o’zining
kelib chiqishi jihatidan ijtimoiy hodisadir. Xarakterning mazmunini tashkil qilgan
tomonlarini yoritilishi tufayli, psixologiya ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi.
Xarakter xislatlari kelib chiqishining muhim fiziologik sharoitlaridan biri -
xarakter xususiyatlarining fiziologik hamda psixologik jihatdan ifodalanishi
o’rtasida o’xshashlik bo’yicha taxminiy xulosa chiqarishdir. Ma'lumki, I.P.Pavlov
ilmiy maktabi materiallarida e'tirof etilishicha, laboratoriya sharoitida ovqatlanish
orqali, shuningdek, teriga elektr toki bilan ta'sir qilish tufayli mustahkamlashda
aynan bir hayvonda bir xil shartli qo’zg’ovchiga javoban ikki xil dinamik stereotipni
hosil qilish mumkin. Xarakter stereotiplar va so’lak ajralishidan iborat ijobiy va
tormozlanish shartli reaksiyalari bilan javob qaytaradi. Teriga elektr toki bilan ta'sir
qilish sharoitda esa qo’zg’ovchilarning o’ziga mudofaa harakatlari stereotiplari
reaksiyasi bilan javob beradi. Bu hodisalar negizida yotgan fiziologik mexanizm
ko’chirish mexanizmi deyiladi. Ko’chirish mexanizmining mohiyati shuki, sharoitga
bog’liq tarzda markaziy nerv sistemasida har xil funksional holat paydo bo’ladi,
chunonchi, ovqatlanishning markazlarida kuchli qo’zg’alish yuzaga keladi va bunda
ovqatlanish bilan bog’liq dominanta tug’iladi. Teriga elektr toki bilan ta'sir qilishda
mudofaa bilan bog’liq harakat markazlari kuchli qo’zg’alish tufayli muhofaza
(mudofaa) dominantasi vujudga keladi.
Xarakter xislatlarining dinamik stereotiplarga bog’liq nerv tizimining shartli
reflektor funksional holati shaxsning sharoitiga nisbatan turlicha munosabatiga
bog’liqdir. Masalan, tajribaga nisbatan tekshiriluvchining munosabati o’zgartirilsa,
unda nerv jarayonlarining qo’zg’aluvchanligi, harakatchanligi, to’xtalishi
kuchayadi, demak nerv tizimining funksional holati o’zgaradi. Shunday qilib,
xarakter xislatlarining asosi ko’chish mexanizmi insonlarda hayvonlarnikidan
keskin tafovutlanadi, chunki unda ikkinchi signal tizimi nihoyatda muhim ahamiyat
kasb etadi.
XULOSA
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
151
Shaxsning xarakteri tuzilishi turli xususiyatlarning tasodifiy yig’indisidan
iborat emas, balki o’zaro bir-biriga bog’liq, hatto tobe yaxlit tizimdan tarkib topadi.
Xarakter xislatlarining muayyan qismidan xabardor bo’lishlik notanishlarni tashxis
qilish imkoniyatini yaratadi. Misol uchun, shaxsning shuhratparastligi ma'lum
bo’lsa, uning dili (ko’ngli) qoraligi yuzasidan taxmin qilish mumkin, yoki inson
kamtar, mo’min, yuvosh xususiyatli bo’lsa, albatta u ko’ngilchan ekanligi
ko’nglimizga keladi. Har bir kishi ma'lum yoshdan boshlab o’z xarakteri va uning
sifatlari uchun o’zi javobgardir o’z xarakterini tarbiyalashda kishi avvalo yaxshi
fazilatlarini ko’zda tutmog’i lozim. O’z kamchiliklariga iqror bo’lish kamchiliklarini
yo’qotishga boshlaydi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1.
1Бодалев А. А, Психология о личности. — М.: Изд-во МГУ, 1988.
2.
Гамезо М.В, Домашенко И.А Атлас по психологии М; «Просвещение»
1986г
3.
Davletshin M.G Umumiy psixologiya T-2002 y
4.
Джемс В. Психология.- М., 1991
5.
Леонгард К, Акцентуированные личности. — Киев: Вища школа, 1989.
6. G’oziev E.G’ Umumiy psixologiya 1-2 kitob T-2002 y
