Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
215
TAZOD SAN'ATINING LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI
Niyozmatov Elnur Husin oʻgʻli
Urganch innovatsion universiteti
oʻzbek va xorijiy filologiya kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqola tazod san’atining lingvopoetik xususiyatlarini
har tomonlama o‘rganishga bag‘ishlangan. Adabiy matnda qarama-qarshiliklar
orqali ifoda topgan ma’no, estetik ta’sir, badiiy obrazlarning kuchayishi va
muallifning ideyasini ta’sirchan yetkazish vositasi sifatida tazod san’ati muhim rol
o‘ynaydi. Maqolada tazodning semantik, stilistik va funksional jihatlari tahlil
qilinadi, shuningdek, turli adabiy janrlarda tazod vositasining ishlatilish
xususiyatlari lingvopoetik tahlil asosida yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
tazod, lingvopoetika, qarama-qarshilik, stilistika, badiiy
ifoda, adabiy san’at, poetik struktura.
KIRISH
Adabiyotda estetik ifoda vositalarining eng ta’sirchanlaridan biri bu – tazod
(kontrast) san’atidir. Tazod – ikki qarama-qarshi hodisa, sifat, obraz, g‘oya yoki
holatni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish orqali ularning har birini yanada
yorqinroq, ta’sirchanroq ko‘rsatish metodidir. Bu san’at vositasi qadimiy badiiy
tafakkur shakllari, xalq og‘zaki ijodi namunalaridan tortib zamonaviy
adabiyotgacha keng qo‘llanilib kelinmoqda.
Tazod san’atini tahlil qilishda lingvopoetika – ya’ni til vositalarining
badiiy-estetik imkoniyatlarini tahlil qiluvchi yondashuv – muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Til unsurlarining qanday semantik, stilistik, ritmik struktura orqali
badiiy kuchga ega bo‘lishi tazod san’atining lingvopoetik tabiatini ochib beradi.
ASOSIY QISM
Tazod – ikki yoki undan ortiq qarama-qarshi tushunchalar, obrazlar yoki
vaziyatlarni bir-biriga qarshi qo‘yish orqali ularning o‘zaro farqini ochib beruvchi
badiiy usuldir. U orqali muallif:
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
216
ijtimoiy nohaqlikni ochib berishi,
axloqiy tanlov vaziyatini ifodalashi,
estetik go‘zallik va xunuklikni qiyoslashi,
insoniy hissiyotlar (sevinch va g‘am, muhabbat va nafrat, umid va
iztirob) ni ta’sirli ko‘rsatishi mumkin.
Masalan, Mashrabda:
“Men bu dunyo ne ko‘rgulikni ko‘rdum,
Baxtli ko‘nglim ne g‘amlikni ko‘rdum” misralari orqali baxt va g‘am,
yorug‘lik va zulmat tazodlari vositasida shoirning ichki kechinmasi berilgan.
Lingvopoetik tahlilda tazodning yuzaga chiqish vositalari quyidagi
darajalarda tahlil qilinadi:
a) Leksik-semantik darajada
Bu darajada so‘zlar ma’no jihatdan qarama-qarshi qo‘yiladi: “yaxshi –
yomon”, “nur – zulmat”, “hayot – o‘lim”, “toza – iflos”. Bu turdagi tazodlar
konnotativ (ya’ni baholi) ma’nolar bilan ham boyitiladi.
Misol:
“Odamzod baxt izlab yurib, baxtsizliqqa duch keladi.”
b) Sintaktik darajada
Qarama-qarshilik gap tuzilmasida aks etadi:
“U keldi, men ketdim.”
Bu oddiy sintaktik kontrast bo‘lib, birinchi va ikkinchi qismdagi sub’yekt
va predikatlar bir-biriga zid holatda joylashtirilgan.
c) Pragmatik darajada
Tazod orqali matnning muallifiy niyati, o‘quvchida uyg‘otmoqchi bo‘lgan
hissiy-ruhiy holati yasaladi. Bu, ayniqsa, poetik nutqda muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi. Misol uchun, tanbeh, kinoya, shubha, istehzo kabi niyatlar tazod orqali
berilishi mumkin.
Tazod san’ati estetik jihatdan quyidagi funksiyalarni bajaradi:
Kuchaytirish (intensifikatsiya): Bir obrazni ikkinchisi fonida yorqinroq
ko‘rsatadi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
217
Konflikt yaratish: Dramatik keskinlik hosil qiladi, syujet dinamikasini
oshiradi.
Simvolik yuk: Tazodlar orqali ma’naviy qatlamlar, axloqiy dilemmalar
chuqurroq ifodalanadi.
Ritmik-garmonik uyg‘unlik: Poeziyada tazodlar ohang va ritm orqali
uyg‘unlashtiriladi.
Masalan, Alisher Navoiyning:
“Yuzingga
tik
qaragachman,
ko‘nglim
ravshan
bo‘ldi,
Yuz o‘girsang, dunyo ko‘zlarimda qorong‘i.”
bayti orqali yor va hijron tazodi muqarrarlikda ifodalanadi.
O‘zbek adabiyoti tarixida tazod san’ati Bobur, Mashrab, Ogahiy, Muqimiy,
Cho‘lpon, Oybek, Erkin Vohidov kabi adiblar ijodida turlicha shakl va ma’no
yuklamalar bilan rivojlanib kelgan.
Cho‘lponning quyidagi misrasini olaylik:
“Ko‘zda yosh, yurakda o‘t bilan yashayman…”
Bu yerda tazodli obraz – nam va olov – inson ruhiy holatidagi ziddiyatni
berishga xizmat qilmoqda.
Tazod san’ati, o‘zining tabiati bilan, faqatgina so‘zlar yoki obrazlar
o‘rtasida emas, balki mazmunlar, nuqtai nazarlar, qarashlar va dunyoqarashlar
o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar orqali ham badiiy kuch hosil qiladi. Aynan shu jihat
tazodni faqat stilistik vosita emas, balki ideologik va gnoseologik kategoriya
sifatida ham ko‘rib chiqish zaruratini tug‘diradi. Ya’ni, tazod ko‘pincha shunchaki
ifoda emas, balki muallifning dunyoni idrok etish shaklidir.
Adabiy matnda tazod san’ati orqali beriladigan fikrlar ko‘pincha dualizmga
asoslanadi. Bu esa ikki o‘ta ziddiy, lekin o‘zaro bog‘langan kuchlar – masalan,
yaxshilik va yomonlik, hayot va o‘lim, go‘zallik va xunuklik, muhabbat va nafrat
o‘rtasidagi murakkab munosabatlar orqali insoniyat borligini anglashga yordam
beradi. Shu ma’noda tazod – bu insoniyat tafakkurining aks sadosidir. U har bir
obraz ortida turli xil nuqtai nazarni ko‘rsatadi, va bu vosita orqali muallif
o‘quvchini murakkab fikr almashuviga, bahsli estetik va axloqiy holatlarga olib
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
218
kiradi.
XULOSA VA MUNOZARA
Tazod san’ati – bu faqatgina badiiy usul emas, balki fikrni keskinroq,
yorqinroq, chuqurroq anglatishga xizmat qiluvchi ko‘p qatlamli lingvopoetik
vositadir. U orqali muallifning estetik pozitsiyasi, ruhiy kechinmalari, ijtimoiy fikri
va falsafiy qarashlari ifodalanadi. Lingvopoetik tahlil esa ushbu san’at vositasining
til darajasida qanday tarzda ishlashini, qanday semantik ziddiyatlar asosida
tuzilishini chuqur yoritishga yordam beradi.
Tazod – bu so‘zlardagi kurash, ammo bu kurash orqali san’atdagi
uyg‘unlik, haqiqat, go‘zallik yaratiladi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Qayumov, M. (2012). Adabiyot nazariyasi. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2.
G‘aniyeva, N. (2008). Badiiy matn lingvopoetikasi. Toshkent: Fan.
3.
Abdullayeva, G. (2017). Adabiy tahlil va badiiy tafakkur. Toshkent:
Ma’naviyat.
4.
Lotman, Yu. M. (2014). Struktura xudojestvennogo teksta. Moskva:
Iskusstvo.
