Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
185
PEDOGOGIK-PSIXOLOGIYADA KONSULTATSIYA
MASALALARI
Matanov Shokir Xujamuratovich
Surxondaryo viloyati Qiziriq tumani 9-umumiy o'rta ta'lim maktabi amaliyotchi
psixologi
ANNOTATSIYA : O‘sib kelayotgan yosh, bunyodkor avlod kelajagini har
tomonlama takomillashgan va ijtimoiy taraqqiyot talablariga to‘la-to‘kis javob bera
oluvchi ta’lim tizimining muvaffaqiyatli tatbiqisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Ta’limning muvaffaqiyati esa tashkil etilgan o‘quv faoliyatining har bir o‘quvchi
shaxsiga, uning ijtimoiy taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi bilan belgilanadi.
Kalit so’zlar: faoliyat, psixologik konsultatsiya, kompetensiya, o’zini-o’zi
anglsh, psixologik xizmat
KIRISH
O‘sib kelayotgan yosh, bunyodkor avlod kelajagini har tomonlama
takomillashgan va ijtimoiy taraqqiyot talablariga to‘la-to‘kis javob bera oluvchi
ta’lim tizimining muvaffaqiyatli tatbiqisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ta’limning
muvaffaqiyati esa tashkil etilgan o‘quv faoliyatining har bir o‘quvchi shaxsiga,
uning ijtimoiy taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi bilan belgilanadi. Bu mas’uliyatli
vazifani, ayniqsa, bugungi kunda psixologik xizmatsiz amalga oshirish qiyin.
Qolaversa, bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashda, o‘quv topshiriqlarini
takomillashtirishda, o‘quvchilarni u yoki bu kasbga yo‘naltirishdagi o‘ziga xos
individual psixologik xususiyatlarini va qiziqishlarini aniqlashda, ularning o‘z-
o‘zini anglashlarida, o‘quv jarayoni, o‘quvchilar jamoasi, o‘quvchi-o‘qituvchi
faoliyati bilan bog‘liq barcha muammolarni bartaraf etish yo‘llarini izlashdagi
psixolog olimlarning bugungi yutuqlari haqida etarli dalillar mavjud. Masalan,
I.V.Dubrovina tadqiqotlarida psixologik xizmatni tashkil etishdagi nazariy va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
186
amaliy jihatlarning asoslanishi, L.I.Bojovichning o‘quvchi shaxsi va uning maktab
yoshidagi shakllanish bosqichlarini psixologik tasniflovchi empirik ma’lumotlari,
A.G.Asmolovning o‘quvchi faoliyati va ustanovka uyg‘unligini izohlab beruvchi
tadqiqotlari, D.I.Feldshteynning ontogenezda rivojlanuvchi shaxs ijtimoiy
taraqqiyotining psixologik qonuniyatlarini ochib berishga qaratilgan qator
ilmiytadqiqiy ko‘rsatmalari, E.A.Klimovning o‘quvchini kasbga yo‘naltirishdagi
individual uslubni o‘zida mujassamlashtirgan psixologik ishlanmalari,
V.S.Merlinning o‘quvchi shaxsidagi individual va sotsial tipik xususiyatlar
psixologiyasini izohlab berishga qaratilgan asarlari, E.G‘.G‘ozievning ta’lim
muassasalaridagi psixologik xizmat vazifalarini qayd etishga bag‘ishlangan
ko‘rsatmalari, M.G.Davletshinning O‘zbekistondagi psixologik xizmatning bugungi
holati va vazifalarini talqin qilishga qaratilgan ilmiy-amaliy fikr-mulohazalari,
G‘.B.SHoumarovning Xalq ta’limi tizimida psixologik xizmatning joriy etilishi
bilan bog‘liq yangiliklar, muammolar va echimlarga bag‘ishlangan nazariy-ilmiy va
ijtimoiy-amaliy ahamiyatga molik fikrmulohazalari, Sh.R.Barotovning ta’limda
psixologik xizmat amaliyotiga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqot natijalari
B.R.Qodirovning O‘zbekistondagi iqtidorli va iste’dodli bolalarni tanlash va
tarbiyalashga qaratilgan qator nazariyilmiy va amaliy-uslubiy asarlari shular
jumlasidandir.
Ayniqsa, bugungi kunda o‘zbekistonlik psixologlar guruhi tomonidan
“O‘zbekiston Respublikasi xalq ta’limi tizimida psixologik xizmat, xalq ta’limi
tizimida ishlaydigan psixologlarning malakasini oshirish va ularning attestatsiyasi
haqidagi Nizom”ning ishlab chiqilishi va uni MMTV tomonidan tasdiqlanishi
O‘zbekistondagi psixologik xizmat tizimining rasmiy tarzda “jonlanishi” va taraqqiy
etib borishi uchun muhim ijtimoiy ahamiyat kasb etadi. Tabiiyki, ushbu “Nizom”
ta’lim muassasalarida tatbiq etilajak psixologik xizmat tizimining asl maqsadi,
mazmuni, mohiyati, ahamiyati, vazifalari va asosiy yo‘nalishlari haqida yetarlicha
tasavvur hosil qilish va shu tasavvur asosida muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatish
uchun o‘ziga xos qo‘llanma va yo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Xuddi ana shu
“yo‘llanma” asosida bugungi kunda Respublikamiz miqyosida talaygina ta’lim
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
187
muassasalarida psixologik xizmat tizimi tashkil etilgan. Darhaqiqat, Respublika xalq
ta’limi tizimida psixologik xizmatning joriy etilishi, dastavval, o‘quvchi shaxsini har
tomonlama tushunib tahlil qilish va rivojlantirish borasida o‘ziga xos yuksak
ijtimoiy ahamiyat kasb etadi.
Zero, hamma rivojlangan davlatlarda va hamma zamonlarda ham inson
omilidan unumli foydalanish muammosi eng dolzarb muammo hisoblangan. Ushbu
muammoni bartaraf etish esa eng birinchi navbatda o‘quvchilar jamoasiga
mazmuniga, mohiyatiga va saviyasiga ko‘p jihatdan bog‘liqdir.
Umumta’lim psixollogik xizmat «Nizomi»ga kiritilgan barcha vazifalarni
ma’lum ma’noda shakllantirishga qaratilgan vazifalar sifatida talqin qilish mumkin.
Chunki, psixologik xizmat jarayonida har bir o‘quvchini o‘zini o‘zi anglashga,
o‘zidan o‘zi unumli foydalanishga, o‘z individual rivojlantirishga, faoliyat
jarayonida sodir etilishi mumkin bo‘lgan tadbirlar ko‘lami muntazam ravishda
amalga oshirilib boriladi. Bularning barchasi esa ayni paytda qaratilgan uslubiy
vositalar sifatida xarakterlanadi. Shunga muvofiq, bugungi kunda maktab
amaliyotchi psixologlari o‘quvchi har bir o‘quvchini o‘zini o‘zi anglashga, o‘zidan
o‘zi unumli foydalanishga, o‘z faoliyatidagi shakllantirishga qaratilgan vazifalar
sifatida talqin qilish mumkin. Chunki, psixologik xizmat jarayonida
1.
Har bir sinfdagi ijtimoiy-psixologik muhitning har bir o‘quvchi
shaxsiga ijobiy ta’sirini tarkib toptirish.
2.
Har bir o‘quvchining o‘quv faoliyatiga nisbatan o‘z-o‘ziga adekvat
baho bera olishini ta’minlash.
3.
Har bir o‘quvchining o‘z-o‘zini bilishi, anglash, idora qilish va o‘z-
o‘zidan ijtimoiy ma’noda muvaffaqiyatli qoniqish hosil qilishi uchun shart-
sharoitlarni hozirlash.
4.
Har qanday o‘quv faoliyati talablarini bajarish jarayonida o‘quvchining
me’yoriyhissiy holat chegarasidan chiqib ketmasligi uchun barcha tadbirlarni
qo‘llash.
5.
O‘quvchining faoliyat talablariga va aksincha, faoliyat talablarining
o‘quvchi shaxsiga moslasha olishlarini ta’minlash.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
188
6.O‘quvchi-o‘quvchi, o‘quvchi-o‘qituvchi, o‘quvchi-jamoa o‘rtasidagi
hamkorlik faoliyati uchun muhim muvaffaqiyatli munosabatlar o‘rnatila borilishini
muntazam nazorat ostiga olish.
7 O‘quv faoliyati talablarini muvaffaqiyatli bajarilishini ta’minlashga xizmat
qiluvchi o‘quvchi shaxsi faolligi bilan bog‘liq individual uslub imkoniyatlarini
o‘rganish va qaror toptira borish.
XULOSA
Ilmiy-tashkiliy faoliyat yo‘nalishlari quyidagi vazifalarni bajarishni o‘z
ichiga oladi: har kunlik, haftalik, oylik va yillik taqvimiy ish rejasi tuzish, uni
hududiy psixologik xizmat markazi tomonidan tasdiqlatish; psixologik xizmat
xonasini kerakli jihozlar, ko‘rgazmalar va boshqa barcha materiallar bilan to‘ldirish;
Maktabdagi har bir o‘quvchi uchun “Shaxs psixologik kartasi”ni tuzish va shu
ma’lumotlar (ko‘rsatkichlar) asosida tegishli psixologik tadbirlarni belgilash; ota-
onalar, sinf rahbarlari, fan o‘qituvchilrivamaktabrahbarlari bilan bajariladigan ishlar
rejasini tuzish; har bir sinfdagi o‘quvchilar guruhi, alohida referent, rasmiy va
norasmiy guruhlar, liderlar va ayrim “ajralib qolgan” o‘quvchilar bilan individual
ish olib boorish rejasini tuzish; o‘quvchilarni maktabga qabul qilish va kasbga
yo‘llash bilan bog‘liq psixologik ishlar ko‘lamini belgilash; Ilmiy-tadqiqiy
yo‘nalishlari bo‘yicha quyidagi vazifalarning bajarilishi nazorat qilinadi: maktab
amaliyoti uchun zarur psixologik usullarni qo‘llash va olingan ma’lumotlarni qayta
ishlash asosida tegishli ilmiy xulosalar chiqara olish;- psixologik qonuniyatlarni
bilish va shu asosda namoyon bo‘luvchi yosh xususiyatlari, individual xususiyatlar
va o‘quv motivlariga xos jihatlarni muntazam o‘rganib borish, tadqiq qilish, fikr-
mulohazalar yuritish; - o‘quvchi faolligiga, o‘z-o‘zini anglash va rivojlantirish orqali
o‘z-o‘zini himoya qilishga nisbatan ijobiy yoki salbiy ta’sir etuvchi omillarni obdon
o‘rganish, tadqiq qilish va tadbirlarni belgilash; - o‘quv faoliyati samaradorligini
aniqlashga ta’sir etuvchi psixologik omillarni aniqlash va tadqiq qilish
ahamiyatlidir.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
189
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Абдуллаева, Г. А., & Аллаярова, С. Н. (2021). ТАРБИЯ ЖАРАЁНИ
СИФАТИНИ КВАЛИМЕТРИК МОНИТОРИНГ ҚИЛИШ: МУАММО ВА
ЕЧИМЛАР. Современное образование (Узбекистан), (12 (109)), 63-70.
2.
G. A. Abdullayeva (2021). O’QUVCHILARNING MA’NAVIY-AXLOQIY
TARBIYASINI BAHOLASHNING AYRIM MASALALARI. Academic research
in educational sciences, 2 (NUU Conference 1), 300-305.
3.
Isyanova, A., & Usmanova, S. (2015, May). Structural Components of
Creative Potential of University Pedagogical Personnel. In SOCIETY.
INTEGRATION. EDUCATION. Proceedings of the International Scientific
Conference (Vol. 1, pp. 176-185).
4.
Сагатова, Ш. Ф. (2021).
ЭМОЦИОНАЛ ИНТЕЛЛЕКТ
РИВОЖЛАНИШИНИНГ ШАРТ-ШАРОИТЛАРИ. Academic research in
educational sciences, 2(NUU Conference 1), 124-127.
5.
Усманова, Ш. Д. (2019). Шахс ижтимоии фаоллиги ривожланишининг
психологик механизми. Современное образование (Узбекистан), (3 (76)), 27-
31.
6.
Шоира Джумабековна Усманова (2023). ЁШЛАРДА ИЖТИМОИЙ
ФАОЛЛИК ВА ИНТЕЛЛЕКТ ДИНАМИКАСИ: МУАММО ВА ЕЧИМЛАР.
Academic research in educational sciences, 5 (NUU Conference 2), 781-786.
