Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
132
BADIIY TARJIMA KONSEPSIYASI VA UNING O’ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Kamola Aripova Yusupovna
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
O‘zbek va xorijiy tillar kafedrasi katta o‘qituvchisi
+998 90 981-46-15 e-mail:
Annotatsiya:
Ushbu maqola publitsistik va badiiy matnlarni tarjima
qilishning o‘ziga xos murakkab jihatlarini tahlil qiladi. Publitsistik matnlarning
qat’iy yozilish qolipiga ega emasligi va unda turli uslub elementlarining
qo‘llanilishi tarjima jarayonida moslashuvchanlikni talab etadi. Badiiy matnlar
esa, aksincha, to‘liq stilistik vositalar va ko‘chma ma’noli birliklar asosida
qurilganligi sababli, ularni tarjima qilish alohida mahorat, vaqt va mehnatni talab
etadi. Maqolada badiiy tarjima ko‘pincha tarjimashunoslikning eng murakkab
sohasi sifatida e’tirof etilishining sabablari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Tarjima, publitsistik matnlar, badiiy matnlar, tarjima
uslublari, stilistik vositalar, murakkablik, tarjimon mahorati.
Publitsistik matnlarni tarjima qilishning murakkab jihatlaridan biri shuki,
bunday matnlarning qat’iy bir yozilish qolipi bo‘lmaydi. Garchi publitsistik
matnlarda ko‘p qo‘llanuvchi so‘zlar, ibora va jumlalarni o‘rganish tarjima
jarayonida qo‘l kelsa-da, ko‘p hollarda bunday matnlarda uslub talabiga mos
kelmaydigan jumlalar ham uchraydiki, ularni tarjima qilish uchun tarjima uslublari
o‘rtasida ham almashtirishlar talab etiladi. Publitsistik matnlarda boshqa uslublarga
oid matnlar(rasmiy, ilmiy, badiiy)ning qo‘llanishi kasb talabi tufayli kelib chiqadi,
deb o‘ylaymiz. Biroq tarjimani qiyinlashtiruvchi bunday holatlar publitsistik
usulda har doim ham uchrayvermaydi. Badiiy matnlarda esa jumlalar boshdan oyoq
tasviriy ifodalar, stilistik vositalar asosiga quriladi, ko‘chma ma’noli til birliklari
badiiy matnlarning asosini tashkil qiladi. Ularni tarjima qilish uchun esa, boshqa
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
133
matn turlari tarjimasida qo‘llangan adekvat tarjima usuli yetarli bo‘lmaydi.
Matndagi badiiy unsurlar, ularning konnotativ ma’nolarini tarjimada to‘g‘ri
ifodalab berish uchun tarjimon katta mahorat egasi bo‘lishi, ko‘p vaqt va mehnatni
ayamasligi kerak. Badiiy uslub o‘zining tarjima jarayonini qiyinlashtiruvchi bu
kabi murakkab komponentlari sababli ko‘pincha tarjimashunoslikning eng qiyin
sohasi, deb ta’kidlanadi.
Badiiy uslub deganda, biror voqea-hodisani ekspressiv vositalar, tasviriy
ifodalar orqali tinglovchiga estetik jihatdan ta’sir o‘tkazadigan tarzda yetkazib
beruvchi nutq uslubi tushuniladi. Tilning kommunikativ vazifasini uning estetik
vazifasi bilan uyg‘unlashtirish badiiy uslubning o‘ziga xos jihati sanaladi. Badiiy
uslub, boshqa mutq uslublaridan farqli o‘laroq, tilning ma’lum sohasi, qatlamidagi
birliklar bilan chegaralanmaydi. Juda katta til materialini qamrab olish xususiyatiga
ega bo‘lgan badiiy uslubda umumxalq tilida iste’molda bo‘lgan barcha leksik
birliklar ishlatilaveradi, hatto boshqa vazifaviy uslublar - ilmiy, rasmiy, so‘zlashuv
uslubiga oid komponentlarni ham badiiy uslubda istagancha qo‘llash mumkin.
Badiiy uslubni bu jihatdan barcha nutq uslublarini qamrab olgan, ulardan keng
foydalana oladigan erkin uslub, deyishimiz ham mumkin. Yana shunisi e’tiborliki,
adabiy tilda shevaga oid so‘zlar(dialektizmlar), jargon va argolar, varvarizmlardan
foydalanish mumkin emas, biroq badiiy uslubda bunday birliklarni o‘rinli tarzda
qo‘llash mumkin.
Badiiy matnlarda so‘z tanlash, ma’lum doiradagi leksik birliklarni
ishlatishga qat’iy talablar qo‘yilmaydi. Shuningdek, badiiy uslubda tuzilgan
matnning lug‘at tarkibi, unda qo‘llangan gaplarning sintaktik shakllari ham turlicha
bo‘lishi mumkin. Nutq uslubining boshqa turlari, asosan, ijtimoiy hayotning biror
sohasiga ixtisoslashib qolgan bo‘ladi, o‘ziga belgilangan vazifadan chetga
chiqolmaydi. Shuning uchun badiiy uslubdan tashqari, qolgan barcha uslublarni
“vazifaviy” deb ta’riflash ham to‘g‘ri bo‘ladi . Badiiy uslub esa, inson hayotining
hamma vaziyatlarini matnda aks ettirish xususiyatiga ega. Shuning uchun badiiy
uslubda qolgan barcha uslublarning elementlari aks etaveradi.
Badiiy asarni yaratish jarayonida ijodkor o‘z qahramonlarining xarakter
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
134
xususiyatlarini ochib berishda tilning barcha imkoniyatlarini ishga solishi, leksik-
sintaktik, frazeologik vositalardan keng ko‘lamda foydalanishi mumkin. Matnning
kitobxonga estetik ta’sir darajasini oshirish uchun turli stilistik vositalar, tasviriy
ifodalarni qo‘llash, jonli, obrazli manzara tasvirini yaratishga intilish badiiy
uslubga xos komponentlardan sanaladi.
Badiiy uslubda tilning mavjud imkoniyatlaridan foydalanish haqida aytib
o‘tdik. Bu uslubning yana bir xususiyati shuki, yozuvchi yoki shoir o‘zi
yaratayotgan asarning badiiylik darajasi, estetik ta’sir kuchini oshirish uchun tilda
avvaldan mavjud bo‘lmagan yangi birliklarni, so‘z va iboralarni ijod qilishlari ham
mumkin. Bu holat ham badiiy uslubning keng qamrovli ekani, tilning
imkoniyatlaridan erkin foydalanish, leksik-stilistik jihatdan boy bo‘lgan matnlarni
yaratish uchun qulay ekanligini isbotlaydi. Badiiy uslubda farqlanuvchi yagona
jihat - bu uslubda yaratilgan matnlarning janrlarga ko‘ra farqlanishidir. Qaysi
janrdagi asarni yaratayotganiga qarab ijodkor voqelikni idrok etishdagi
yondashuvini belgilaydi, ifoda tilini tanlab, muallif sifatida o‘zining shaxsiy
uslubini qay darajada matnga singdirish kerakligi haqida qaror qiladi.
Badiiy uslubni o‘rganish jarayonida badiiy adabiyot va uning turlari haqida
ham to‘xtalib o‘tishga majburmiz. I. Sultonov o‘zining “Adabiyot nazariyasi”
asarida adabiyot tushunchasiga, badiiy matnlarga ta’rif berib, ularni turlarga
ajratadi
1
. Adabiyotshunoslikka oid manbalarda badiiy matnning lirik, epik va
dramatik turlari farqlanadi. Adabiyotga oid manbalarni tasniflashda eng katta
guruh adabiy tur hisoblansa, bu turning ichki bo‘limlari adabiy shakl deb ataladi.
Adabiy shakllar ham o‘z navbatida adabiy janrlar, ular esa ichki janr turlariga
ajraladi. Misol tariqasida roman janrini oladigan bo‘lsak, u epik turga mansub
bo‘lib, yirik ijodiy ish shakllariga kiradi. Ayni paytda, roman janrining ichki turlari
sifatida tarixiy, harbiy, zamonaviy, ijtimoiy-falsafiy, sarguzasht va fantastik
romanlar ajratiladi. Ushbu roman turlaridan tarixiy-inqilobiy asar hisoblanmish
“Kecha va kunduz” romani o‘zbek xalqining yaqin o‘tmishi, bu davrdagi ijtimoiy-
siyosiy muhit, xalqimiz taqdiridan hikoya qiladi.
1
И. Султонов. Адабиёт назарияси, Тошкент. : «Шарқ», 2006.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
135
Ronald Karter hamda Uolter Nash badiiy unsurlarning tilda aks etishi,
badiiylik haqida ushbu qarashlarni yoqlab chiqdilar:
1)
har qanday badiiy matnda uning badiiyligini aniqlashga yordam
beruvchi unsurlar bo‘ladi;
2)
bunday
badiiy
unsur
va
belgilarda
konnotativ
ma’no
mujassamlashgani uchun ularni aniqlash oson kechmaydi. Matnning badiiyligini
aks ettiruvchi belgilarni topishda ularning qo‘shimcha konnotativ ma’nolari,
stilistik bo‘yoqdorlik xususiyatlarini batafsil ko‘rib chiqish kerak bo‘ladi;
3)
badiiy matn tili bir qancha til sathlarini o‘z ichiga oladi. Shu tufayli
uni o‘rganish jarayonida ham bir nechta til sathining komponentlari bilan ishlashga
to‘g‘ri keladi;
4)
matnning badiiylik bo‘yog‘ini hosil qilish uchun leksik-semantik,
stilistik vositalarning o‘zi yetarli bo‘lmaydi, balki voqelikning bir nechta til
sathlarida qo‘llanib, o‘zaro uyg‘unlik hosil qilishi badiiy matnning yaralishiga asos
bo‘ladi;
badiiy uslubning asosiy belgilari deb sanalgan xususiyatlarni faqat badiiy
matnlarda uchratish mumkin, deyish noto‘g‘ri. Badiiylik unsurlari, oz miqdorda
bo‘lsa-da, boshqa turdagi matnlar tarkibida ham kuzatiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aripova K.Yu., The expression of national and cultural units in the English
translation of Сho'lpon's novel “Night and day”(Based on Christopher Fort's
Translation) The Use of Lexical-Stylistic Devices, Metaphor // Oriental
Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences.Toshkent,
(E)ISSN: 2181-1784 5(2), Feb., 2025 - B.190-202
2.
Aripova K.Yu. Concept- Fundamental notions of cognitive linguistics//So‘z
san’ati xalqaro jurnali. – 2020. – T. 2. – №. 2. - B.68-73
3.
Aripova K.Yu. The distinctive features of translation of the novel “Day and
Night”// So‘z san’ati xalqaro jurnali. – 2021. – T. 4. – №. 1. - B.179-183.
4.
Aripova K.Yu. Linguistic units representing national color//Journal of
advanced scientific research. November, 2023 - B.11-14
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
136
5.
Baker, Mona.
In Other Words: A Coursebook on Translation
. Routledge,
1992.
6.
Hatim, Basil, and Ian Mason.
Discourse and the Translator
. Longman, 1990.
7.
Leech, Geoffrey N., and Michael H. Short.
Style in Fiction: A Linguistic
Introduction to English Fictional Prose
. Longman, 1981.
8.
Nida, Eugene A., and Charles R. Taber.
The Theory and Practice of
Translation
. E.J. Brill, 1969.
9.
Vinay, Jean-Paul, and Jean Darbelnet. Comparative Stylistics of French and
English: A Methodology for Translation. Translated by Juan C. Sager and M.J.
Hamel, John Benjamins Publishing Company, 1995.
