Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
126
“EKOLOGIK TRANSFORMATSIYA JARAYONIDA
BUXGALTERIYANING MAS’ULIYATLI FUNKSIYASI”
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
1-bosqich talabasi
Xamdamova Ra’no Bahodir qizi
Ilmiy Rahbar:
Xursandov Komiljon Maxmatkulovich
iqtisodiyot fanlari nomzodi v. b. dotsent, PhD
Annotatsiya:
Yashil transformatsiya bugungi kunda nafaqat ishlab
chiqarish va iste’mol tizimlariga, balki buxgalteriya amaliyotlariga ham tub
o‘zgarishlar olib kirmoqda. Endilikda buxgalteriya raqamlari nafaqat moliyaviy
natijalarni, balki korxonaning ekologik izlarini ham aks ettirishi kutilmoqda.
Ushbu maqolada yashil transformatsiya sharoitida buxgalteriyaga yuklanayotgan
yangi mas’uliyatlar, ekologik hisob yuritish zarurati, shaffoflik va javobgarlik
tamoyillarining kuchayishi yoritiladi. Shuningdek, ekologik xarajatlar, barqarorlik
hisobotlari va uglerod izlari kabi tushunchalar buxgalteriya kontekstida tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
yashil transformatsiya, ekologik buxgalteriya, uglerod izi,
barqarorlik hisobotlari, ekologik xarajatlar, javobgarlik, shaffoflik
Yaqin o‘tmishda buxgalteriya faqat moliyaviy raqamlar bilan ishlashga
yo‘naltirilgan bo‘lsa, bugungi global ekologik inqiroz va barqaror rivojlanish
tamoyillari ushbu sohaning mazmun va vazifalarini kengaytirmoqda. Yashil
transformatsiya – bu atrof-muhitga nisbatan mas’uliyatli yondashuvni ishlab
chiqarish, boshqaruv va hisobot tizimlariga integratsiyalashdir. Va bu jarayon,
ayniqsa, buxgalteriyadan yangicha yondashuvni talab qilmoqda. Endilikda har bir
raqam orqasida atrof-muhitga ta’sir izlarini ko‘rish, baholash va ularni shaffof
tarzda hisobotlarda aks ettirish davri boshlandi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
127
Moliyaviy natijalar bilan bir qatorda ekologik ko‘rsatkichlar ham
boshqaruv qarorlarining ajralmas qismi bo‘lib bormoqda. Masalan, korxona
chiqargan issiqxona gazlari miqdorini moliyaviy xarajatlar bilan bog‘liq holda
ko‘rsatish yoki qayta tiklanadigan energiyaga o‘tish xarajatlarini uzoq muddatli
foyda bilan solishtirish — bu endilikda buxgalteriyaning yangicha funksiyalaridan
biri bo‘lmoqda.
Buxgalterlar uchun bu yangi mas’uliyat nafaqat hisob yuritish usullarini
yangilashni, balki ekologik ko‘rsatkichlarni o‘lchash va ularga nisbatan
javobgarlik mexanizmlarini shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi. Shu nuqtai
nazardan qaralganda, ekologik buxgalteriya — bu oddiy "chiqim-kirim" tizimidan
ko‘ra murakkabroq, ko‘p qatlamli va strategik yondashuvni talab qiladigan soha
sifatida shakllanmoqda. Ayni damda global korporatsiyalar barqarorlik
hisobotlarini (sustainability reports) tayyorlash orqali ekologik ta’sir
ko‘rsatkichlarini moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda taqdim etishga
o‘tmoqda. Bu esa korxonaning obro‘sini oshirishi, investor ishonchini
mustahkamlashi va eng muhimi, atrof-muhitga nisbatan ijobiy hissa qo‘shishini
kafolatlaydi.
Shu bilan birga, mahalliy korxonalar uchun ham bu yo‘nalish dolzarb bo‘lib
bormoqda, chunki xalqaro bozorlar va standartlar bunday hisobdorlikni talab
qilmoqda. Yashil transformatsiya sharoitida buxgalteriya endi faqat moliyaviy
samaradorlik emas, balki ekologik iz va javobgarlikni ham o‘lchaydigan,
ko‘rsatadigan va boshqaradigan kuchli vositaga aylanmoqda. Buxgalterlar esa
yangi davrda — ekologik ongli va javobgar iqtisodiyot sari o‘tishda bosh rolni
bajarayotgan mutaxassislarga aylanmoqda.
Yashil iqtisodiyot g‘oyasi endilikda siyosiy shior emas, balki moliyaviy
rejalashtirish va strategik boshqaruvning ajralmas qismiga aylangan bir davrga
kiryapmiz. Ilgarigi yillarda buxgalteriya ko‘proq ichki nazorat, moliyaviy foyda va
soliq majburiyatlariga yo‘naltirilgan bo‘lsa, bugun undan kutilayotgan narsa –
korxonaning ekologik javobgarligini ham hujjatlashtirish, unga nom, raqam va izoh
berishdir.Har bir ishlab chiqarish liniyasi, har bir transport vositasi, har bir energiya
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
128
manbasi – buxgalteriya nazaridan raqam, lekin barqaror taraqqiyot kontekstida –
bu yerning, suvning va havoning sifati degani. Shunday bo‘lsa-da, aksar
buxgalterlar hali ham ekologik ko‘rsatkichlarni hisobotlarga kiritish bo‘yicha aniq
metodika, huquqiy asos va amaliy tajribaga ega emas.
Ko‘plab korxonalarda “yashil hisob” yuritish faqat imidj uchun
qilinayotgan bo‘lishi mumkin. Masalan, uglerod izini kamaytirish bo‘yicha
hisobotlar aksariyat hollarda real ma’lumot emas, balki marketing vositasiga
aylanmoqda. Bu esa ishonch inqiroziga sabab bo‘lishi mumkin. Hisobot shaffof
bo‘lmasa, investor ham, davlat ham, jamoatchilik ham korxona faoliyatini baholay
olmaydi.
Yashil transformatsiyaning real muammolaridan biri shundaki, mavjud
moliyaviy tahlil vositalari ekologik xarajatlarni yetarlicha ifodalay olmaydi.
Masalan, korxona havo ifloslanishini kamaytirish uchun yangi filtrlovchi uskuna
o‘rnatdi. Bu xarajat sifatida yoziladi, biroq uning uzoq muddatli ekologik foydasi
yoki ijtimoiy ta’siri hisobga olinmaydi. Demak, buxgalteriya faqat qisqa muddatli
moliyaviy oqibatlarga emas, balki uzoq muddatli ekologik va ijtimoiy natijalarga
ham yondashishni o‘rganishi kerak.
Ekologik buxgalteriyaga o‘tish
Ekologik buxgalteriyaga o‘tishning yana bir to‘siqlardan biri – ma’lumot
bazalarining yo‘qligi. Ko‘pgina korxonalarda ekologik ko‘rsatkichlar doimiy va
tizimli tarzda o‘lchanmaydi, to‘planmaydi. Buxgalter esa faqat mavjud raqamlar
bilan ishlaydi. Demak, buxgalteriyaning ekologik mas’uliyatini oshirish uchun,
avvalo, ishlab chiqarish darajasida monitoring tizimlari, sensoriya vositalari,
raqamli texnologiyalar joriy qilinishi zarur.
Bunday sharoitda buxgalter o‘z kasbiy roli va qadriyatini qayta ochib
chiqishi lozim. Endilikda u shunchaki hisob yurituvchi emas, balki ekologik faktlar
tarjimoni, javobgarlikning hujjatli asoschisi bo‘lib xizmat qiladi. U ishlab
chiqarishdan tortib, investitsiyagacha bo‘lgan barcha qarorlarning orqasida turib,
“Bu raqam atrof-muhitga qanday ta’sir ko‘rsatdi?” degan savolga javob berishga
qodir bo‘lishi kerak. Muammo faqat buxgalterlar darajasida emas, balki siyosiy va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
129
institutsional muammolar ham mavjud. Masalan, davlat darajasida ekologik
buxgalteriya yuritishni rag‘batlantiruvchi qonunchilik va motivatsiya
mexanizmlari hali to‘liq shakllanmagan. Yashil soliq imtiyozlari, uglerod
kvotalari, ekologik kreditlar kabi mexanizmlar amalda yetarlicha ishlamaydi. Bu
esa yashil transformatsiyani orqaga tortmoqda.
Bugungi dunyo "raqamlar davri" deb atalgan bo‘lsa-da, endilikda biz
"javobgarlikni o‘lchash davri" sari o‘tmoqdamiz. Bu davrda korxonaning jamiyat
oldidagi roli, ijtimoiy va ekologik mas’uliyati shunchaki deklarativ bayonotlar yoki
marketing orqali emas, aniq raqamlar, hisobotlar va baholanadigan ko‘rsatkichlar
bilan o‘lchanadi. Endi “necha so‘m foyda olding?” degan savol bilan bir qatorda,
“necha tonna chiqindini kamaytirding?”, “necha kVt soat toza energiyaga
o‘tding?”, “uglerod izing qanchaga tushdi?” degan savollar ham qo‘yilmoqda.
Bu — iqtisodiy faoliyatning butun mohiyatini qayta ko‘rib chiqish
demakdir. Avval buxgalteriya foyda-zararlar, aktiv-pasivlar orqali moliyaviy
barqarorlikni o‘lchagan bo‘lsa, endilikda u ijtimoiy va ekologik barqarorlikni ham
hisobga olishga majbur. Chunki bugungi investor, davlat va jamoatchilik
korxonaning shunchaki iqtisodiy yutug‘ini emas, balki uning kelajak avlodlar
oldidagi mas’uliyatini ham ko‘rishni xohlaydi.
Javobgarlikni o‘lchash deganda, buxgalteriyaga quyidagi yangi vazifalar
yuklanadi:
Uglerod izini hisoblash – ishlab chiqarishdan, tashishdan, xizmat
ko‘rsatishdan hosil bo‘lgan issiqxona gazlarini aniqlash va ularni qisqartirish
choralarini hisobotda ko‘rsatish.
Iqlim risklarini baholash – tabiat ofatlari, qurg‘oqchilik, suv tanqisligi
kabi ekologik omillarning moliyaviy ta’sirini oldindan ko‘ra bilish.
Atrof-muhitga ta’sirni monetar ifodalash – chiqindi, suv sarfi,
havoning ifloslanishi kabi ekologik omillarni iqtisodiy qiymatga aylantirib,
hisobotga kiritish.
Ijtimoiy ta’sirni raqamlashtirish – ishchi kuchining sog‘lig‘i,
xavfsizligi, mahalliy hamjamiyatlar bilan aloqalarning natijalarini baholash.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
130
Bunday hisobotlar endi shunchaki korxona ichki ishlari emas. Ular investor
qarorlariga, davlat siyosatiga va xalqaro bozordagi raqobatbardoshlikka bevosita
ta’sir qilmoqda. Ayniqsa, Yevropa Ittifoqi, AQSh, Yaponiya kabi hududlarda
“yashil chegara solig‘i” (Carbon Border Adjustment Mechanism) kiritilayotgan
sharoitda, korxonaning ekologik iziga qarab unga boj solinadi yoki solinmaydi. Bu
esa hisob-kitobda javobgarlikni o‘lchashning naqadar strategik ahamiyat kasb
etayotganini ko‘rsatadi.
Yashil transformatsiya bizni yangi savolga olib keldi: Kim nimaga
javobgar? Buxgalter bu savolga raqamlar bilan javob beradigan yagona kasb
egasidir. U endi faqat “qancha foyda oldik?” emas, balki “qanday foyda oldik?”
degan savolga ham javob tayyorlashi kerak. Chunki bugun nafaqat daromad, balki
uning ortida qanday iz qolganligi ham muhim.
Yo‘nalish
Mazmuni
Atrof-muhit xarajatlari
Filtrlar, toza texnologiyalar
xarajatlari
Ekologik risklar
Suv tanqisligi, ifloslanish xavfi
Uglevod izi
Issiqxona gazlari chiqarilishini
hisobi
Xulosa va takliflar
1.
Korxonalarda yashil hisobot standartlari joriy etilishi lozim
2.
Buxgalterlar uchun ekologik hisobot yuritish bo‘yicha malaka
oshirish
3.
Davlat
tomonidan
yashil
moliyalashtirish
mexanizmlarini
kuchaytirish
4.
Raqamli kuzatuv tizimlari (sensorlar, ilovalar) orqali doimiy
monitoring
Yashil transformatsiya buxgalteriyani raqamlar orqasidagi haqiqatni
ko‘rsatuvchi javobgarlik mezoniga aylantirmoqda. Endilikda buxgalter — faqat
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
131
foyda emas, balki iz qoldirayotgan raqamlarni ham ifodalaydigan mutaxassis.
Yashil transformatsiya shunchaki atrof-muhitni muhofaza qilish emas — bu
iqtisodiyotni, moliyani va buxgalteriyani tubdan qayta anglash jarayonidir. Bugun
korxonaning muvaffaqiyati nafaqat foyda bilan, balki u qoldirgan ekologik va
ijtimoiy iz bilan ham o‘lchanmoqda. Buxgalteriya esa bu o‘zgarishda markaziy
o‘rinni egallab, javobgarlikni raqamlar orqali ifodalovchi asosiy kuchga
aylanmoqda.
Endi buxgalterlar korxonaning kelajakka qanday iz qoldirayotganini tahlil
qiluvchi, faqat moliyaviy emas, balki axloqiy va ekologik mas’uliyatni ham
o‘lchay oluvchi mutaxassis sifatida yangi rolga ega bo‘lyapti. Ular nafaqat bugungi
barqarorlik, balki ertangi avlodlar oldidagi adolat mezonini shakllantiradilar.
Shunday qilib, yashil transformatsiya buxgalteriyani jamiyat oldida yanada
chuqurroq, mas’uliyatliroq va dolzarbroq kasbga aylantirmoqda. Endi har bir
raqam — bu iz, va har bir iz — bu javobgarlikdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Harvard Business Review – https://hbr.org
2.
Pearson Education (nashriyot sayti) – https://www.pearson.com
3.
IFRS Foundation (2022). IFRS Sustainability Disclosure Standards –
Overview. London.
4.
United Nations (2015). Transforming our World: The 2030 Agenda for
Sustainable Development.
5.
Elkington, J. (1997). Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st
Century Business. Capstone.
6.
ACCA Global (2021). Green Finance: A Guide for Accountants. Association
of Chartered Certified Accountants.
7.
GRI (2023). Global Reporting Initiative Standards – GRI 305: Emissions.
Amsterdam.
8.
KPMG (2022). Survey of Sustainability Reporting. KPMG International.
