Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
116
TEMURIYLAR DAVRIDA ILM-FAN HAMDA UNING BUGUNGI
KUNDAGI AHAMIYATI
Norov Odiljon Murodulloyevich
Osiyo xalqaro universiteti
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi magistranti
Annotatsiya. Mazkur maqolada Temuriylar davrida ilm-fan sohasida yuz
bergan yuksalish, uning asosiy vakillari, fanning tarmoqlari bo‘yicha erishilgan
yutuqlar hamda ushbu tarixiy davr merosining bugungi kun uchun qanday ilmiy,
ma’naviy va madaniy ahamiyatga ega ekani tahlil qilinadi. Maqola tarixiy tahlil,
madaniyatlararo uzviylik va zamonaviy strategik fikrlash nuqtai nazaridan
yondashilgan.
Kalit so‘zlar: Temuriylar davri, ilm-fan, tarixiy meros, madaniy yuksalish,
Ulug‘bek, zamonaviy ahamiyat.
KIRISH
O‘zbek xalqi tarixida Temuriylar davri o‘ziga xos yuksak ilmiy va madaniy
uyg‘onish bosqichi sifatida ajralib turadi. Buyuk Sohibqiron Amir Temur tomonidan
asos solingan Temuriylar saltanati nafaqat siyosiy va harbiy kuchga, balki ilm-fan
va madaniyatning rivojiga keng yo‘l ochgan davr bo‘lib tarixga muhrlangan.
Ayniqsa, Ulug‘bek kabi yirik mutafakkirlar, olimlar, shoirlar va me’morlarning
faoliyati tufayli bu davr Markaziy Osiyoda ilmiy fikr, astronomiya, matematika,
tarix, falsafa va adabiyot sohalarida yuksalish davri sifatida baholanadi.
Bugungi kunda ilmiy va ma’naviy taraqqiyot yo‘lida Temuriylar davri
merosidan ilhomlanish, ularning qadriyatlari va ilmiy an’analarini qayta tiklash
dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
ASOSIY QISM
Temuriylar davrida ilm-fan taraqqiyoti avvalo Amir Temurning o‘zi
tomonidan ilm va olimlarga nisbatan ko‘rsatilgan e’tibor, ularning himoyasi va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
117
qo‘llab-quvvatlanishi bilan bevosita bog‘liq edi. Amir Temur o‘zining
"Tuzuklari"da ilm egalariga g‘amxo‘rlik qilish zarurligini bir necha bor ta’kidlagan.
Uning bevosita tashabbusi bilan Samarqand, Buxoro, Hirot, Toshkent va boshqa
shaharlarda madrasa, kutubxona, observatoriya va boshqa ilmiy muassasalar tashkil
etilgan.
Bu davrda ilm-fanning barcha sohalarida, ayniqsa, astronomiya, matematika,
tarixshunoslik, tilshunoslik, adabiyot, falsafa va tabiiy fanlarda jadal rivojlanish
kuzatildi. Ilm-fan rivoji nafaqat musulmon sharqida, balki Yevropa va Osiyo
olimlari tomonidan ham e’tirof etilgan [1].
Temuriylar davrida eng yorqin shaxs — bu albatta Mirzo Ulug‘bekdir. U
nafaqat hukmdor, balki astronom, matematik va ilm homiysi sifatida butun Sharq
sivilizatsiyasida o‘z o‘rniga ega. Ulug‘bek tomonidan tashkil etilgan Samarqand
rasadxonasi o‘z davrining eng ilg‘or ilmiy markazlaridan biri bo‘lib, bu yerda Al-
Koshiy, Qazizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid kabi mashhur olimlar faoliyat
yuritgan.
Ulug‘bekning "Ziji jadidi Ko‘ragoniy" nomli astronomik asari keyinchalik
Yevropa olimlari tomonidan ham asosiy manba sifatida o‘rganilgan. Bu esa
Temuriylar davrida yaratigan ilmiy merosning global miqyosda ahamiyatga ega
bo‘lganini ko‘rsatadi.
Temuriylar davrining o‘ziga xos jihati shundaki, ilm-fan va adabiyot o‘zaro
chambarchas bog‘liq holda rivojlandi. Shoir va adiblar, xususan, Lutfiy, Alisher
Navoiy, Jomiy kabi allomalar o‘z asarlarida ilm, ma’rifat, insoniylik va
donishmandlik g‘oyalarini targ‘ib etganlar. Ayniqsa, Navoiy o‘zining "Mahbub ul-
qulub", "Xazoyin ul-maoniy" va "Mezon ul-avzon" asarlarida ilmning inson
hayotidagi o‘rnini chuqur tahlil etgan.
Ilm-fan vakillari til, din, madaniyat, tasavvuf, adabiyot va falsafa kabi
yo‘nalishlarda faoliyat yuritib, bugungi ilmiy tafakkurga poydevor qo‘yganlar.
Temuriylar davri ilm-fan merosini bugungi kunda ikki asosiy yo‘nalishda
baholash mumkin: ilmiy-ma’rifiy ilhom manbai sifatida va zamonaviy taraqqiyot
strategiyasining ideologik tayanchi sifatida [2].
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
118
Birinchidan, bu davrda shakllangan ilmiy an’analar bugungi zamonaviy
akademik muassasalarda, universitetlarda, fanlar akademiyasi tizimida davom
etmoqda. Ikkinchidan, bu tarixiy tajriba yosh avlodni intellektual salohiyatga da’vat
etuvchi kuchli ruhiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ilmga sadoqat, ustoz-shogird
an’anasi, ilm uchun fidoyilik — bu Temuriylar davri merosining hozirgi kun bilan
uzviy bog‘liqligini anglatadi.
Ayni paytda davlat siyosatida tarixiy merosga tayanish, Ulug‘bek nomidagi
ilmiy markazlar, ilm-fan sohasidagi grantlar, yoshlarni fundamental fanlarga jalb
qilish, ilmga qiziqishni rag‘batlantirish – bularning barchasi Temuriylar zamonidan
uzviylikni ifodalaydi.
Temuriylar davrida ilm-fan taraqqiyotining yana bir muhim jihati bu – davlat
siyosatining ilm-fanga yo‘naltirilganligi bo‘lib, bu holat o‘z davri uchun noyob
madaniy-falsafiy hodisa sifatida e’tirof etiladi. Amir Temur va uning avlodlari
davlat barpo etishda harbiy kuch va iqtisodiy qudrat bilan bir qatorda, ilm-ma’rifatni
asosiy ustunliklardan biri sifatida ko‘rganlar. Aynan shuning natijasida Temuriylar
davrida “olimlar jamiyatning ustuni”, “ilm – davlatni barqaror tutuvchi qudratli
kuch” degan qarashlar davlat siyosatining ideologik asosi sifatida qaralgan [3].
Temuriylar siyosiy-harbiy kuchni saqlab qolish uchun ilmli kadrlar
tayyorlash, madrasa va kutubxonalarni ko‘paytirish, bilimdon kadrlarga ijtimoiy
imtiyozlar berish amaliyotini joriy etganlar. Bu siyosat o‘z natijasini bergan: Hirot,
Samarqand, Shahrisabz, Buxoro, Marv, Balx singari shaharlarda ilmiy va madaniy
markazlar faoliyat yuritgan, har bir hududda o‘ziga xos fan tarmoqlari rivojlangan.
XULOSA VA MUNOZARA
Temuriylar davri nafaqat Sharq sivilizatsiyasida, balki butun jahon tarixida
ilm-fan taraqqiyoti nuqtai nazaridan alohida o‘rin egallaydi. Bu davrning yirik
allomalari, ilmiy maktablari, tajribalari va ma’naviy qadriyatlari bugungi kun uchun
ham dolzarbdir. Bu tarixiy boylik biz uchun faqat faxr manbai emas, balki strategik
yo‘l-yo‘riq, ilmiy islohotlar uchun ilhom manbaidir. Temuriylar davri bizni ilmni
qadrlash, uni rivojlantirish va uni hayotga tatbiq etish madaniyatiga da’vat etadi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
119
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Shoniyozov, K. (2000). Temuriylar davri va ularning ilm-fanga qo‘shgan
hissasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
2.
Niyozmetov, A. (2011). Temuriylar davrida ilm-fan va madaniyat. Toshkent:
Fan.
3.
Rasulov, N. (2020). Mirzo Ulug‘bek: ilmiy merosi va zamonaviylik.
Samarqand: Ilm Ziyo.
