Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
239
ANTIBIOTIKLARGA CHIDAMLI BAKTERIYALAR TASNIFI
Sobirova Muqaddas Sobirovna
Odilqulova Shohsanam Jamshid qizi
O’zbekiston Milly universiteti Jizzax filiali Biotexnolgiya kafedrasi
Email:
odilovashohsanam6@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu tezisda antibiotiklarga chidamli bakteriyalarning
shakllanishi, tarqalishi va ularning sog‘liqni saqlash tizimi uchun xavfli oqibatlari
tahlil qilingan. Tadqiqot davomida antibiotiklardan ortiqcha va noto‘g‘ri
foydalanish,
infeksiya
nazorati
sustligi
va
bakteriyalarning
genetik
moslashuvchanligi kabi omillarning chidamli shtammlar paydo bo‘lishiga ta’siri
o‘rganilgan. Shuningdek, MRSA, VRE va ko‘p dorilarga chidamli gram-manfiy
bakteriyalarning tarqalish xususiyatlari va ularni nazorat qilish bo‘yicha ilmiy
yondashuvlar asoslab berilgan. Antibiotiklarga chidamlilikka qarshi samarali
kurashish uchun mavjud dorilardan oqilona foydalanish, infeksiya nazoratini
takomillashtirish va yangi antibiotiklarni yaratish zarurligi ilmiy asosda
yoritilgan.
Kalit so‘zlar
:
Bakteriyalar, antibiotiklar, chidamlilik(rezistentlik),
infeksiya, infeksiya nazorati, MRSA, VRE, bakterial populyatsiyalar, patogenlar,
epidemiologik tadqiqotlar
Kirish
: Antibiotiklarga chidamli bakteriyalar hozirgi zamon tibbiyotida
dolzarb muammolardan biri bo‘lib, ularning tarqalishi infeksion kasalliklarni
davolashni qiyinlashtirmoqda. Shu bilan birga, ushbu bakteriyalar o‘rganilishi
orqali biotexnologiya, farmatsevtika va ekologiya sohalarida yangi imkoniyatlar
paydo bo‘lmoqda. Shu bilan birga, antibiotiklarga chidamli bakteriyalarni
o‘rganish ilm-fan va texnologiyaning turli jabhalarida muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Masalan, farmatsevtika va biotexnologiyada ular yangi dorilar va
alternativ davolash usullarini ishlab chiqishda model sifatida foydalaniladi.
Qishloq xo‘jaligida esa chidamlilikni kamaytirish uchun ekologik xavfsiz
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
240
strategiyalar ishlab chiqilmoqda. Bundan tashqari, atrof-muhit muhofazasi va
sanoatda ham ushbu bakteriyalarning o‘rni oshib bormoqda.
Bakteriyalarning antibiotiklarga moslashishi juda muvaffaqiyatli bo'ldi va
so'nggi o'n yil ichida antibiotiklarga qarshilikning oshishi jiddiy tibbiy
muammolarni keltirib chiqardi. Garchi ko'plab dori-darmonlarga chidamlilik
antibiotiklardan foydalanish hajmini kamaytirish orqali yo'q bo'lib ketishi
mumkinligini ko'rsatsa ham, laboratoriya va epidemiologik tadqiqotlar natijasida
olingan ko'payib borayotgan dalillar bir nechta jarayonlar chidamli
bakteriyalarning uzoq muddatli davom etishiga olib kelishini ko'rsatadi. Qarshilik
xarajatlarini
kamaytiradigan
kompensatsion
evolyutsiya,
xarajatsiz
qarshiliklarning paydo bo'lishi va tanlanmagan va tanlangan qarshiliklar o'rtasidagi
genetik bog'liqlik chidamli bakteriyalarning barqarorlashuvini ta'minlaydi.
Shunday qilib, yangi dori kashfiyotlari bakterial qarshilik rivojlanishiga yetib
borishiga imkon berish uchun chidamli bakteriyalarning paydo bo'lish va tarqalish
tezligini kamaytirish bo'yicha strategiyalarni majburan amalga oshirish
muhimdir.[1]
Antibiotiklarga qarshilikning paydo bo'lishi, birinchi navbatda,
odamlar va hayvonlarda antibiotiklardan ortiqcha va ko'pincha keraksiz
foydalanish bilan bog'liq. Kasalxonalarda va jamiyatda chidamli bakteriyalarning
tarqalishi uchun xavf omillari to'lib-toshgan, gigiena qoidalariga rioya qilmaslik
yoki infektsiyani nazorat qilishning yomon usullari sifatida umumlashtirilishi
mumkin.
Bakteriyalarning
antibiotiklarga chidamliligini
oshirish
yangi
antibiotiklarni ishlab chiqishning sekin sur'ati bilan kuchaygan.[2]
Metitsillinga
chidamli Staphylococcus aureus (MRSA), vankomitsinga chidamli enterokokklar
(VRE) va ko'p chidamli gram-manfiy bakteriyalar asosan odamdan odamga
bevosita yoki bilvosita aloqa qilish orqali tarqaladi. MRSA uchun mustaqil xavf
omillari orasida keng spektrli antibiotiklardan foydalanish, dekubital yaralar va
protezlar mavjudligi, VRE uchun esa uzoq vaqt kasalxonaga yotqizish va
glikopeptidlar yoki keng spektrli antibiotiklar bilan davolash kiradi. Chidamli
gram-manfiy bakteriyalarning tarqalishi uchun xavf omillari siydikni
kateterizatsiya qilish, antibiotiklardan ortiqcha foydalanish va namlagichlar va
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
241
nebulizerlarning ifloslanishini o'z ichiga oladi.
Penitsillinga chidamli
pnevmokokklar (PRP) va dori-darmonlarga chidamli va ko'p dori-darmonlarga
chidamli sil (MDRTb) tarqalishi havo orqali yuqishi bilan bog'liq. PRP
tarqalishining xavf omillari orasida virusli respiratorli infektsiyalar uchun ortiqcha
to'ldirish, traxeostomiyalar va penitsillinlarni haddan tashqari ko'p ishlatish kiradi;
MDRTb uchun ular yomon muvofiqlik, immuniteti zaif bemorlarning
yaqinlashishi, kechiktirilgan tashxis yoki davolash, yomon yoki etarli darajada
ventilyatsiya va izolyatsiya vositalarini o'z ichiga oladi. Ko'pgina bakteriyalarning
genomik xaritasidagi so'nggi o'zgarishlar va kombinatorik kimyodagi yutuqlar
antibiotiklar rivojlanishining yangi davrini boshlashni va'da qilmoqda. Garchi bu
bizning chidamli bakteriyalarga yo'qolgan erning bir qismini qaytarib olishimizga
olib kelishi mumkin bo'lsa-da, antibiotiklardan oqilona foydalanish va infektsiyani
nazorat qilishning qat'iy amaliyoti orqali antibiotiklarga chidamlilik tarqalishini
minimallashtirish zarurati saqlanib qoladi.[3]
Xulosa:
Antibiotiklarga chidamli bakteriyalar inson salomatligi uchun
jiddiy xavf tug‘dirayotgan muhim global muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu
muammo asosan antibiotiklardan ortiqcha va noto‘g‘ri foydalanish, infeksiya
nazoratining yetarli darajada olib borilmasligi hamda bakteriyalarning genetik
moslashuvchanligi
natijasida
yanada
kuchaymoqda.
Tadqiqotlar
shuni
ko‘rsatadiki, chidamli bakteriyalar uzoq muddat saqlanib qolishi va tarqalishi turli
ekologik hamda epidemiologik omillarga bog‘liq.MRSA, VRE va ko‘p dorilarga
chidamli gram-manfiy bakteriyalarning keng tarqalishi, kasalxonalar va jamoat
joylarida infeksiyalarning oldini olish choralarini yanada kuchaytirishni talab
qiladi. Chidamli shtammlarning rivojlanishini sekinlashtirish uchun yangi
antibiotiklarni ishlab chiqish zarur bo‘lsa-da, mavjud dorilarni oqilona qo‘llash va
gigiena qoidalariga qat’iy rioya qilish ham muhim ahamiyat kasb etadi.Zamonaviy
biotexnologik yutuqlar, jumladan, bakteriyalarning genomik xaritalarini o‘rganish
va yangi kombinatorik kimyo usullarining rivojlanishi, antibiotiklarga chidamlilik
muammosiga qarshi samarali echimlarni taklif qilishi mumkin. Biroq, bu
muammoni hal qilish uchun kompleks yondashuv talab etiladi: dori vositalaridan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
242
to‘g‘ri foydalanish, infeksiya nazoratini takomillashtirish va aholining
xabardorligini oshirish orqali antibiotiklarga chidamli bakteriyalar tarqalishini
kamaytirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Cited by (329)Sublethal Antibiotic Treatment Leads to Multidrug Resistance via
Radical-Induced Mutagenesis 2010, Molecular Cell
2.
Show abstract Environmental pollution by antibiotics and by antibiotic resistance
determinants2009,
3.
Environmental Pollution
Swann Report of the Joint Committee on the use of
antibiotics in animal husbandry and veterinary medicine. London: HMSO, 1969
4.
Consumption of antimicrobial agents and occurrence of antimicrobial resistance
in bacteria from food animals, food and humans in Denmark. Danish Integrated
Antimicrobial Resistance Monitoring and Research Programme (DANMAP) 1997
Feb (No. 1)
5.
Haley WH. Incidence and nature of endemic and epidemic nos-ocomial
infections. In: Bennett JV, Brachman PS, editors. Hospital infections. 2nd ed.
Boston: Little Brown, 1986
