Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
368
ONA TILI DARSLARIDA GRAMMATIK TOPSHIRIQLARNING
O’RNI
Gafurova Elgiza Azizovna
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili
va adabiyoti universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti ta’lim yo‘nalishi.
III bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
ona
tili
darslarida
grammatik
topshiriqlardan foydalanishning o‘ziga xos jihatlari haqida batafsil ma’lumot
beriladi. O‘quvchilarning nutqiy savodxonligini oshirish masalasi dolzarb masala
hisoblanadi, ayniqsa, unda grammatik bilimlarni o‘qitish muammosi dolzarb
sanaladi. O‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutqiga grammatik bilimlarni
singdirishning turli xil metodlardan foydalanish maqolada batafsil bayon etilgan.
Annotatsion: This article provides detailed information on the specifics of
using grammatical tasks in native language lessons. The issue of improving
students‘ verbal literacy is a topical issue, especially the problem of teaching
grammatical knowledge in it. This article describes in detail the use of various
methods of instilling grammatical knowledge in students‘ written and oral speech.
Kalit so‘zlar: grammatik topshiriqlar, nutqiy savodxonlik, nutqiy
savodxonlikni oshirish, grammatik bilimlar, grammatik bilimlarni o‘qitish, yozma
va og‘zaki nutq, metod.
Key words: grammatical tasks, verbal literacy, improving verbal literacy,
grammatical knowledge, teaching grammatical knowledge, written and oral speech,
method.
Hozirgi paytda kundan-kunga o‘quv dasturlari, darsliklari yangilanib
bormoqda. Yangicha qarashlar yangi darslikdagi ma’lumotlar o‘quvchilarga
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
369
berilmoqda. Darsliklarda turli xil muammolar yuzaga kelmoqda. Ona tili ta’limidagi
bunday muammoni hal etishning asosiy yechimi darsliklar masalasini tubdan isloh
qilish, ulardagi ilmiy-nazariy faktlardagi nomutanosibliklarni bartaraf etish,
oddiydan murakkabga tamoyili asosida grammatik qoidalarni bosqichma-bosqich,
uzviyligini ta’minlagan holda o‘quvchi ongiga singdirishdan iboratdir. Ta’limda
o‘rgangan nazariy bilimlarini o‘quvchi amalda qo‘llagandagina ona tili ta’limi o‘z
oldiga qo‘ygan maqsadiga erisha oladi.
Bugungi kunda ona tili ta’limi oldida turgan dolzarb masalalardan biri
darsliklarda grammatik tushunchalarning chalkash holda berilishidir. Darsliklarni
yaratish va ularni ta’lim sohasiga joriy etishda uzviylikning ma’lum darajada uzilib
qolgani yuqoridagi kabi muammolarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Dars va
didaktik materiallar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishning cheklanganligi esa ta’lim
sifatining past bo‘lishiga olib keladigan salbiy jihatlardan biri hisoblanadi. Aynan
keltirib o‘tilgan manbaalarimiz o‘quvchilarning bilish jarayonlarini, nuqt
ko‘nikmalarini,og‘zaki va yozma nutq grammatikasini shakllantirishga yordam
beradi. O‘quvchilarning bilim ko‘nikma malakalarini yanada oshirish uchun
darslarimizda turli xil ko‘rinishdagi metod va usullardan foydalanishimiz
darslarimizni yanada samarali qilishga yordam beradi. Misol uchun:
Audiomatnni
tinglang.
Mashhur Temuriylar tarixi muzeyi-Toshkentning diqqatga sazovor joylari
sirasiga kirib,sayohatchilarning diqqat markazida turadi.
U1996-yilda butun dunyo bo‘ylab taniqli bo‘lgan buyuk sarkarda Amir
Temur tavvaludining 660 yilligi sharafiga ochilgan. Muzeyning uch qavatli yumaloq
binosi gumbaz bilan klassik sharqona uslubda bezatlgan. Binoning ichki qismi
marmar, noyob sur’atlar, betakror naqshlar va oltin suvi bilan bejirim bezatilingan.
Zallar devorida Amir Temurning hayoti,shuningdek o‘sha davrlarning atmosferasini
aks ettiruvchi rasmlar freska tarzida aks etgan. Muzeyning eng betakror qismi –
balandligi 8,5 metr bo‘lgan billur qandil bo‘lib undagi 106ming marjon ko‘zlarni
qamashtiradi.
Muzey eksponatlari tashrif buyuruvchilarga Temuriylar sulolasi davrida
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
370
O‘zbekiston tarixi haqida ma’lumot beradi. Muzey fonida uch mingdan oshiq
eksponatlar mavjud.bu yerda o‘rta asrlarga oid zargarlik buyumlari,mehnat
anjomlari va boshqa buyumlarni ko‘rishingiz mumkun. Musulmonlarning muqaddas
kitobi bo‘lgan Usmonning Qur’on nusxasi markaziy zalda saqlanadi.
Temuriylarning sulolasi tomonidan qurilgan mashxur inshootlarning maketi joy
olgan.
Ushbu matnning topshirig‘i quidagicha:
Audio matnni tinglang.To‘g‘ri
yozilgan so‘zlarni belgilang (ushbu topshiriq o‘quvchilarning ilmiy savodxonligini
shakllantirishga qaratilingan).
Quidagi topshirig‘imizdagi so‘zlarbi audiomatndagi talaffuzi bilan
solishtiring (Ushbu topshirig‘imiz talaffuz va imlo bo‘yicha ko‘nikmalarni
shakllantiradi).
Gumbaz………
Armosfera…….
Anjom…………
Ekspozitsiya……
Klassik…………
Diqqat…………
Quyidagi topshiriqda audiomatndan olingan parchada imloviy, ishoraviy
belgilarning mosini qo‘ying va matnni ifodali o‘qing.
Muzeyning uch qavatli yumaloq binosi gumbaz bilan klassik sharqona
uslubda bezatilgan binoning ichki qismi marmar, noyob sur’atlar, betakror naqshlar
va oltin suvi bilan bejirim bezatilinga zallar devorida Amir Temurning hayoti,
shuningdek o‘sha davrlarning atmosferasini aks ettiruvchi rasmlar freska tarzida aks
Monarx
Monarh
Mashxur
Sayohatchi
Hayot
Xayot
Sayoxatchi
Mashhur
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
371
etgan muzey eksponatlari tashrif buyuruvchilarga Temuriylar sulolasi davrida
O‘zbekiston tarixi haqida ma’lumot beradi.
(Yuqorida keltirilingan topshiriq o‘quvchilar imloviy va ishoraviy
belgilarni to‘g‘ri shakllantirishga qaratilingan topshiriq hisoblanadi).
Quidagi topshiriqda matn tarkibidagi so‘zlarni (o‘z so‘z zaxirangiz va lug‘at
yordamida) boshqa ma’nodoshi bilan almashtirib, matnni qayta tuzishga harakat
qiling.
Muzey ekspozitsiyasida Amir Temur va uning avlodlarining Yevropa
mamlakatlari monarxlari bilan bo‘lgan ko‘plab yozishmalari,buyuk sarkarda
tasvirlangan rasmlar, minatyuralar, mamlakatimizda Temuriylar sulolasi tomonidan
qurilgan mashhur inshootlar maketi joy olgan.
(Yuqorida keltirilingan topshiriqda o‘quvchilarning sinonim qo‘llash
mahorati tekshiriladi).
Demak, o‘qituvchi har bir darsiga ta’limiy yondashishi kerak. Mumkin qadar
o‘qituvchi har bir darsda o‘quvchining yozma va og‘zaki nutqini grammatik
tomonidan ham shakllantirish uchun ularni o‘z ustida ishlashga ko‘maklashishi
lozim. Har bir jarayonda grammatik tushuncha va ulardan foydalanish zaruriyati
singdirilib boriladi. Shuning uchun ham ona tili darsliklarida grammatik bilimlar
mukammal ta’lim sifatida berilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Safarova R. Pedagogika ensiklopediyasi. O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, Davlat ilmiy nashriyoti, - T:, - 2015. 409-bet.
2. Qodirov M., Ne’matov H., Abduraimova M., Sayfullayeva R., Mengliyev
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
372
B. Ona tili. Umumiy orta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. - T.: Cho‘lpon
nomidagi NMIU. 2019. 202-bet.
3. Hamroyev G‘. Ona tili ta’limida o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
lingvodidaktik asoslarini takomillashtirish: Ped. fan. dokt. (DSc) ... dis-ya. –
Toshkent, 2022. – 72-b. 14
4. Usmanova Z.I. Ona tili darsliklari takomillashmoqda. “Экономика и
социум” №4(83), 2021. 14-17-betlar.
5. Юсупова Т. А. To develop students’ knowledge, skills and competencies
in the organizational and technical aspects of essay // ACADEMICIA A n I n t e r n
a t i o n a l M u l t i d i s c i p l i n a r y R e s e a r c h J o u r n a l (Double Blind
Refereed & Peer Reviewed Journal) ISSN: 2249-7137 Vol. 11, Issue 2, February
2021 Impact Factor: SJIF 2021 = 7.492
References:
1. Safarova R. Pedagogika ensiklopediyasi. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi,
Davlat ilmiy nashriyoti, - T:, - 2015. 409-bet.
2. Qodirov M., Ne’matov H., Abduraimova M., Sayfullayeva R., Mengliyev B. Ona
tili. Umumiy orta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. - T.: Cho‘lpon
nomidagi NMIU. 2019. 202-bet.
3. Hamroyev G‘. Ona tili ta’limida o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning
lingvodidaktik asoslarini takomillashtirish: Ped. fan. dokt. (DSc) ... dis-ya. –
Toshkent, 2022. – 72-b. 14
4. Usmanova Z.I. Ona tili darsliklari takomillashmoqda. “Экономика и социум”
№4(83), 2021. 14-17-betlar.
5. Юсупова Т. А. To develop students’ knowledge, skills and competencies in the
organizational and technical aspects of essay // ACADEMICIA A n I n t e r n a t i o
n a l M u l t i d i s c i p l i n a r y R e s e a r c h J o u r n a l (Double Blind Refereed
& Peer Reviewed Journal) ISSN: 2249-7137 Vol. 11, Issue 2, February 2021 Impact
Factor: SJIF 2021 = 7.492
