Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
363
CHIZMACHILIK FANI NIMA? FANNI O'QITISHNING
METODIK KO'RSATMALARI
IBRAGIMOV ABDURAKHIM RASHIDOVICH
Fizika va texnoligik ta'lim fakulteti
Texnologik ta'lim va tasviriy san'at fanlari
kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada chizmachilik fani va uni o'qitish
metodikasining hozirgi kundagi ahamiyati, talabalarda ushbu fanni o'zlashtirishga
ko'maklashuvchi turli pedagogik yondashuvlar, olimlarning fanni o'qitish usullari
haqidagi bir nechta pedagogik tasniflari keltirilgan.
Kalit so'zlar: Kongnitiv, grafika, texnologiya, dinamika, vizual, interfaol,
interaktiv, mexanizm.
Annotatsion: In three articles, several pedagogical classifications of the
science of drawing and methods of teaching it, various pedagogical systems that
help students master this science, and methods of teaching science are given.
Keywords: Cognitive, graphics, technology, dynamics, visual, interactive,
interactive, mechanism.
Аннотация: В трех статьях дано несколько педагогических
классификаций науки рисования и методики ее преподавания, различных
педагогических систем, помогающих учащимся овладеть этой наукой, и
методов преподавания науки.
Ключевые слова: Когнитивная, графика, технология, динамика,
визуальный, интерактивный, интерактивный, механизм.
Hozirgi paytlarda ta'lim muassasalarida "chizmachilik" fanining
mazmuni va roli muhim ahamiyatga ega. Masalan, umum ta'lim muassasalarida
"chizmachilik" fani o'quvchilarda grafik tasvirlarni o'qish va amaliyotda
qo'llashning samarali usullarini shakllantiradi. Bu ularga grafik ma'lumotlarning
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
364
keng dunyosida harakat qilish, grafik madaniyat bilan tanishish, turli xil odamlar
bilan muloqot qilish vositasi sifatida grafik tilni o'zlashtirish imkonini beradi. Kasb-
hunar kollejlarida esa oliy ta'lim muassasalarida ta'limni davom ettirishga, amaliy
faoliyatda ishtirok etishga moslashtiradi. Ularda grafik axborot vositalari to'g'risida
bilimlari shakllanadi, insonning turli xil amaliy faoliyatida, masalan, dizayn,
texnologik va ijodiy faoliyat, badiiy dizayn kabi ko'plab sohalardagi ko'nikmalari
rivojlanadi. Har qanday o'qitish usulida o'qituvchi va talabalarning faoliyati o'zaro
bog'liq bo'lib, u o'quvchilarning bilim, ko'nikma va malakalarini o'zlashtirishga,
o'quv jarayonida talabalarni tarbiyalash va ularning bilim,ko'nikma va malakalarini
rivojlantirishga qaratilgan. Texnika, pedagogika universitet (institut, kollej) larining
talabalari chizmachilik dasturida belgilangan majburiy yakka tartibdagi grafik
vazifalar va tekshirish maqsadida beriladigan ishlami bajarishlari lozim. Grafik
vazifa, ya'ni yakka tartibda bajariladigan ish deganda, o'tilgan mavzu asosida uyda
(darsdan tashqari) mustaqil bajariladigan chizma tushuniladi. Grafik ish ma'lum
format (bichim) da standart qonun- qoidalariga amal qilingan holda bajariladi.
Talabalarda grafik bilimlarni shakllantirish murakkab jarayon
hisoblanib, o'quv jarayoni bilan chambarchas bog'langan. o'quv jarayonida hamma
talabalaming o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, dars o'tish imkoniyati o'quv-
grafik ishlarni bajarishda yakka tartibda yondashishdek yuqori bo'lmaydi. Shuning
uchun o'qituvchi talabalar bilan dars jarayonida foydalana olmagan imkoniyatlami
mustaqil grafik ishlarni chizayotganida amalga oshirishi mumkin. Ko'p yillik
kuzatishlar shuni ko'rsatadiki, talabalar asosan bilim va ko'nikmalarini yakka
tartibdagi o'quv grafik ishlarni bajarish orqali olmoqdalar. Chunki dars jarayonida
beriladigan nazariy bilimlar asosan grafik ishlar orqali amalda mustahkamlanadi.
Pedagogikada o'qitish usullarining bir nechta tasnifi qabul qilingan.
Masalan, mashhur rus pedagogi V. I. Xarlamov o'qitish usullarini besh guruhga
ajratadi:
l.O'qituvchi tomonidan bilimlarni og'zaki taqdim etish va o'quvchilarning
bilim faoliyatini faollashtirish usullari.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
365
2.Ma'ruza, suhbat, materialni og'zaki taqdim etishda tasvirlash va ko'rsatish
usuli;
3.O'rganilayotgan materialni birlashtirish,suhbat, o'quv qo'llanmalari bilan
ishlash, talabalarning yangi materialni tushunish va o'zlashtirish bo'yicha mustaqil
ishlash ko ' nikmalari.
4.Bilimlarni amalda qo'llash, ko'nikma va malakalarni rivojlantirish bo'yicha
amaliy mashgu'lotlar.
5. Talabalarning bilimlari, ko'nikma va malakalarini tekshirish va baholash
usullari, talabalarning ishini kuzatish, og'zaki so'rov, test ishlari, dasturlashtirilgan
nazorat, uy vazifalarini tekshirish va boshqalar.
Pedagogik texnologiya tushunchasining shakllanishi va rivojlanishi tarixida
turli qarashlar mavjud bo'lgan: u texnik vositalar haqidagi ta'limot deb hamda
o'qitish jarayonini loyihalashtirilgan holda izchil va muntazam tashkil etish deb
talqin qilingan. Hozir pedagogik texnologiyalarning bir qancha ta'riflari mavjud.
V.P. Bespalko pedagogik texnologiyani amaliyotga tatbiq qilinadigan muayyan
pedagogik tizim loyihasi sifatida belgilaydi. U pedagogik tizim texnologiyalar ishlab
chiqish uchun asos bo'ladi, deb hisoblaydi. Bunda asosiy diqqat o'quv-pedagogik
jarayonni oldindan loyiqalashga qaratiladi, didaktik vazifa va o'qitish
texnologiyalari tushunchasidan foydalaniladi. Shu tariqa V.P. Bespalko o'quv
jarayonini loyihalash g'oyasini ilgari suradi.
Ta'limning tizimliligi va ketma - ketlik prinsipi, o'quv mashg'ulotlarining
ma'lum bir chastotasini belgilashni o'z ichiga oladi. Bu esa o'z navbatida boshqa
didaktik prinsipni, fanni o'rganish ketma-ketligini amalga oshirishga imkon beradi.
Chizmachilik fani boshqa fanlar (matematika, geometriya,mehnat ta'limi, tasviriy
san'at) tizimida chizma elementlarini ko'rsatish, uning tarqalish sohasini ochish
(mashinalar, mexanizmlar ishlab chiqarish va h.k) orqali amalga oshiriladi.
Bilimlarni izchil ifoda etish-bu materialni qismlarga bo'lib o'rganish, undagi asosiy
fikrlarni ajratib ko'rsatish va o'rganilayotgan faktlarni tahlil qilish va umumlashtirish
bilan tanishtirib, umumiy g'oyani aniq ko'rsatish. Chizmachilikni o'qitishda eng
muhim omillaridan biri sifatida ong va faollik printsipi o'qituvchini o'quvchilarda
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
366
grafik bilimlarni ongli ravishda o'zlashtirishni, ularning mohiyatini o'rganish
qobiliyatini shakllantirishga yo'naltiradi. Ilg'or o'qituvchilar darslarni talabalar
o'rganilayotgan
materialni
faol
idrok
etadigan,
tahlil
qiladigan
va
umumlashtiradigan tarzda tashkil etishga intilishadi. Talabalarga ushbu darsda
shakllangan bilim, ko'nikma va malakalarni mustahkamlashga hissa qo'shadigan
o'rganilayotgan mavzuga mos keladigan turli xil muammolarni hal qilish taklif
qilinishi kerak. Talabalar tomonidan materialni yaxshiroq o'zlashtirishni
ta'minlaydigan vizualizatsiya, interfaol va interaktiv metodlardan, shuningdek,
jadvallar, plakatlar, dinamik qo'llanmalar, elektron doskalar yordamida amalga
oshiriladi.
Chizmachilikni o'qitish metodikasi quyidagi asosiy muammolarni o'rganadi:
1. Chizishni o'rganishning aniq maqsadlarini, uning o'quv predmeti sifatida
kognitiv va tarbiyaviy ahamiyatini aniqlash (nima uchun o'rgatish kerak?)
2. Ta'limning mazmuni va tuzilishini aniqlash (nimani o'rgatish kerak?)
3. Talabalarning bilim, ko'nikma va malakalarni mustahkam egallashini
ta'minlaydigan eng oqilona o'qitish usullari, vositalari va shakllarini ishlab chiqish
(qanday o'qitish kerak?)
4. Talabalar tomonidan bilimlarni o'zlashtirish jarayonini o'rganish.
(talabalar materialni qanday o'zlashtiradilar?) (1-sxema).
Fanning nazariy asoslaridagi masalalarini ko'rib chiqadi; fanning mazmuni
va tuzilishini aniqlaydi; o'qitish usullari va tashkiliy shakllarini ishlab chiqadi;
o'qitish usullarini tanlaydi, tahlil qiladi va o'rganadi; o'qitish vositalari. Dastur
mavzularini o'rganish; grafik ishning mazmuni va bajarish ketma-ketligini (tartibini)
tushunish va amaliyotda qo'llash, tushunchalarni shakllantirish; ko'rgazmali
qurollardan foydalana olish; grafik va amaliy ishlarning mazmunini ko'rib chiqish;
ADABIYOTLAR
1. Rahmonov I. "Chizmalarni chizish va o'qish", Toshkent, O'qituvchi, 1992-y.
Abdurahmonov A."Chizmachilikdan grafik ishlar tizimi" Cho'lpon nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2005
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
367
3. Sayidaxmedov N.S. A.Ochilov. "Yangi pedagogik texnologiya mohiyati va
zamonaviy loyixasi'-Toshkent: RTM, 1999.
4. Ro'ziyev E.I. A.O.Ashirboyev "Muhandislik grafikasini o'qitish metodikasi" Fan
va texnoogiyä, toshkent-2010y
5. Беженарь Ю.П."! мени П.М. Машерова 20
