Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
340
OZIQ - OVQATDAN ZAXARLANISHDA BOTULIZM
KASALLIGINI TUTGAN O'RNI
Aliyeva Mahliyo Murodxo’ja qizi
Begimqulova Sevinch Asqarovna
Soatov Bahrom Baxtiyorovich
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy
universitetining Jizzax Filiali
E.mail:
Sevinchbegimqulova2002@gmail.com
Annotatsiya:
Botulizm kasalligini qo‘zg‘atuvchisi harakatchan, anaerob,
spora hosil qiladigan va tashqi muhitga chidamli
Clostridium botulinum
bakteriyalari hisoblanadi. Bu kasalikni qo‘zg‘atuvchi bakteriyalarni 7 ta serologik
turlari mavjud bo‘lib, ular konservalangan oziq-ovqat mahsulotlarida, juda uzoq
vaqt davomida issiq yoki muzlatgichsiz qoldirilgan oziq-ovqatlar mahsulotlarini
iste’mol qilish orqali va gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik natijasida, insonda
nafas olishda qiyinchiliklar, hira ko‘rish, qo‘llar va oyoqlarda falajlanishiga
hamda o‘tkir yuqumli kasalliklarga olib keladi.
Kalit so’zlar
: toksin, xivchin, anaerob, spora, patogen, vegetativ, semptom
.
Botulizm
- bakteriyalari va ularning toksinlari natijasida yuzaga keladigan
o‘tkir yuqumli kasallik bo‘lib, markaziy nerv sistemasining o‘choqli xarakterga ega
bo‘lgan og‘ir shikastlanishi belgilari bilan namoyon bo‘ladi. Botulizm
qo‘zg‘atuvchilari bakteriya-
Clostridium botulinum
hisoblanadi. U tayoqchasimon
shaklda bo‘lib, 0,6 - 0,9 mkm kattalikka ega. Xivchinlari bilan harakatchan,
anaerob bo‘lib, spora hosil qiladi, tashqi muhitga chidamli. Uning 7 ta serologik
turlari farq qilinadi — A,B,C,D ,E,F va G. Odam uchun A, В va E turlari ayniqsa
patogen hisoblanadi. Botulizm bakteriyasining vegetativ shakllari juda kuchli
zahar – ekzotoksin hosil qiladi[1].
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
341
Botulizm mikrobi faqat anaerob (havosiz) sharoitda rivojlanadi. Shu
sababdan konserva qilingan, tuzlangan, dudlangan mahsulotlar va kolbasaga tushib
qolgan sporalar anaerob sharoitda oʻsib, vegetativ shakl (bakteriyalar)ga aylanadi.
Ular ana shu sharoitda kuchli zahar (ekzotoksin) hosil qiladi. Bu mahsulotni
isteʼmol qilgan odam kasal boʻladi[2].
Botulotoksin qizdirilganda buziladi, 100°C da qaynatilganda toksin
faolligini juda tez yo‘qotadi. Botulizm mikroblari noqulay tashqi muhit sharoitiga
tushganda sporalar hosil qiladi, sporalar tashqi muhitning noqulay sharoitiga juda
chidamli bo‘lib, ular qaynatganda 5 soatgacha, 105°C da esa 2 soatgacha chidaydi,
120°C dagina 20 minutdan keyin halok bo‘ladi. Sporalar quritilganda bir yilgacha
saqlanishi mumkin. Botulizm qo‘zg‘atuvchilari tuproqda yashaydi va u yerdan suv,
sabzavotlar, mevalar va oziq-ovqatlarga tushadi. Sporalar anaerob sharoitida,
masalan, uy sharoitida noto‘g‘ri konservalaganda vegetativ shakllarga aylanadi va
ekzotoksin ishlab chiqaradi. Ekzotoksin odamning ichak shirasi ta’sirida
buzilmaydi[3].
Oziq-ovqat botulizmi odatda uy sharoitida konservalari noto‘g‘ri
saqlanganda sodir bo‘ladi. Kamdan-kam holda, noto‘g‘ri konservalangan
mahsulotlarni do‘konda sotib olinib, iste’mol qilinganida botulizm kasaligiga olib
kelishi mumkin. Oziq-ovqat botulizmining boshqa manbalariga quyidagilar kiradi:
• Alyuminiy folga ichida pishirilgan kartoshka.
• Konservalangan pishloqli soslar.
• Shishaga solingan sarimsoq.
• Konservalangan pomidorlar.
• Sabzi sharbati.
• Oziq-ovqatlar juda uzoq vaqt davomida issiq yoki muzlatgichsiz
qoldirilgan.
Katta yoshdagi bolalar va kattalardagi botulizm belgilari odatda yuz, ko‘z
va tomoq mushaklarida boshlanadi. Davolashsiz alomatlar tananing boshqa
qismlariga tarqalishi mumkin. Belgilar botulizm sporalarini qabul qilgandan keyin
bir necha soatdan bir necha kungacha paydo bo'lishi mumkin. Semptomlarga
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
342
quyidagilar kiradi:
• Ko‘z qovoqlarining tushishi (ptozis).
• Ikki marta yoki hira ko‘rish.
• Quruq og‘iz (kserostomiya).
• Xiralashgan nutq.
• Yutishda qiyinchilik (disfagiya).
• Nafas olishda qiyinchilik.
• Qo'llar yoki oyoqlar falajligi.
• Ko'ngil aynishi va qayt qilish[4].
Xullosa o‘rnida botulizm kasalligini qo‘zg‘atuvchisi harakatchan, anaerob,
spora hosil qiladigan va tashqi muhitga chidamli
Clostridium botulinum
bakteriyalari hisoblanadi. Gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik natijasida, insonda
nafas olishda qiyinchiliklar, hira ko‘rish, qo‘llar va oyoqlarda falajlanishiga olib
keluvchi o‘tkir yuqumli kasallik hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bayjanov A.Q., Musaboyev E.I., Yuqumli kasalliklar epidemiologiya va
parazitologiya Toshkent Davlat ilmiy nashriyoti, 2007. yil.
2.
Isroilov A.M., Qaxxorova M.O’., Yunusov R.M., BOTULIZM
KASALLIGINING AHAMIYATI ISSN: 2835- 3196.
3.
Uzakova G.Z., Shodieva D.A., Dzhumaeva N.S., Bahrieva Z.D., Botulizm
kasalligi tashxisotida PSR diagnostika ahamiyati "Science and Education"
Scientific Journal / Impact Factor 3.848.
4.
Tursunaliyeva V.U., Sulaymonova G.T., Oziq ovqatdan zaharlanishda
botulizm kasalligini tutgan o‘rni va uni zamonaviy davolash usullari.
O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalr va ilmiy tadqiqotlar jurnali 18-son.
