Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
334
GAZ KONDENSATI VA UNING KUB QOLDIG’IDAN ORGANIK
ERITUVCHILAR OLISH
Boboyev Dilshod Sayfullo o’g’li.
Toshkent kimyo texnologiya instituti
Annotatsiya:
Mahally gazni qayta ishlash zavodlaridan keltirilgan gaz
kondensati va uning fraksiyalash natijasida olinadigan kub qoldig‘ining fizik-
kimyoviy xossalari o‘rganildi. Ularning tarkibidan organik erituvchilar olish
texnologiyasi tahlil qilindi. Shuningdek, gaz kondensati mahsulotlarining xalq
xo‘jaligidagi ahamiyati va qayta ishlash istiqbollari muhokama etildi.
Kalit so‘zlar:
gaz kondensati, kub qoldig‘i, fraksiyalash, organik
erituvchilar, neft kimyosi.
Kirish.
Gaz kondensati — tabiiy gaz tarkibida uchraydigan suyuq
uglevodorodlar aralashmasi bo‘lib, bosim va harorat o‘zgarishida suyuqlik
shaklida ajralib chiqadi. Ular molekulyar massasi past va o‘rta bo‘lgan
uglevodorodlardan iborat bo‘lib, yuqori sifatli kimyoviy mahsulotlar va yoqilg‘i
olishda muhim xomashyo hisoblanadi. Gaz kondensatining kub qoldig‘i esa,
fraksiyalash jarayonida qaynash harorati yuqori bo‘lgan komponentlarning qoldiq
fraksiyasidir.
Gaz kondensatlarining tarkibi qazib olinadigan joyga qarab farq qiladi. Ular
asosan C5–C10 gacha bo‘lgan to‘yingan va to‘yinmagan uglevodorodlardan iborat.
Tarkibidagi eng muhim fraksiyalar: pentan, heksan, benzol, toluol va ksilen kabi
moddalar hisoblanadi. Bu komponentlar yuqori oktanli benzin va erituvchilar olish
uchun muhim manba hisoblanadi.
Gaz kondensati Kub qoldigʻining fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari. Kub
qoldig‘i tarkibida yuqori molekulali uglevodorodlar (C15 va undan yuqori) mavjud
bo‘lib, qora yoki to‘q jigarrang rangda, qaynash harorati yuqori va zichligi katta
bo‘lgan suyuqlikdir. Tarkibida rezina, lak-bo‘yoq, plastmassa sanoati uchun
foydali komponentlar mavjud.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
335
Ko‘rsatkichlar
Gaz kondensati
Kub qoldig‘i
Zichlik (g/cm³)
0.65–0.70
0.85–0.90
Qaynash oralig‘i (°C)
35–200
250–350
Tarkibidagi
C-
fraksiyalar
C5–C10
C15 va undan yuqori
Tadqiqot metodologiyasi
. Organik erituvchilar olish texnologiyasi
Gaz kondensatidan organik erituvchilar olish jarayoni fraksiyalab
ajratishdan boshlanadi. Dastlab past haroratli fraksiyalar — pentan, heksan, benzol
va toluol ajratiladi. Ushbu moddalar tozalangach, erituvchi sifatida ishlatiladi. Kub
qoldig‘i esa piroliz yoki katalitik qayta ishlash yo‘li bilan yuqori samarali
erituvchilar manbai bo‘lishi mumkin.
Texnologik bosqichlar:
1. Gaz kondensatni dastlabki tozalash va stabilizatsiyalash.
2. Fraksiyalash minorasida ajratish.
3. Kerakli komponentlarni individual distillatsiya orqali ajratish.
4. Organik erituvchilar sifatida ishlatish uchun standartlarga muvofiqlikni
aniqlash.
Gazni qayta ishlash zavodlaridan keltirilgan gaz kondensatinining
namunasi biroz aralashtiriladi Kolbaga 0,1g aniqlikda o’lchangan 100 g mahsulot
quyilib aralashtiriladi. Bir tekis qaynashi uchun kolbaga bir nechta sopol
bo’lakchalari ham solinadi. Qurilma yig‘ilib, shtativga qotirilgach, sovutgichga suv
quyilib, kolba elektroplitkasi bilan ehtiyot bo‘lib qizdiriladi. Isitish shunday tashkil
qilinadiki, sovutgichdan yig‘gich idishga 1 sek. da 2 – 4 tomchi kondensat tushsin.
Sovutgichga ko‘p suv quyilmasligi lozim. Chunki bunda trubka ichida havo
tarkibidagi namlik kondensatsiyalanishi mumkin. Tekshiralayotgan mahsulot
tarkibidagi yengil fraksiyalar kolbada bug‘lanib, zichliklar farqi hisobiga qatlamga
ajraladi va sovutgichda kondensatsiyalanib yig‘gichga tushadi. Harorat ma’lum
miqdorga yetgandan so’ng yig’gichga moddaning tushishi to’xtaydi va bu birinchi
fraksiyaning to’liq ajralib bo’lganligini ko’rsatadi.
Quyidagi jadvalllarda gazokondensatning kub qoldig’idan olingan 70-85ºC
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
336
dagi fraksiyaning tarkibi keltirilgan.
70-85ºC dagi fraksiyaning tarkibi
Massa ulushi %
1-jadval
Cn \
Группы
Параф
ины
Изопара
фины
Арома
тика
Нафт
ены
Олеф
ины
Сум
ма
C3
0.01542
5
0
0
0
0
0.01
5
C4
0.63315
9
0.131925
0
0
0
0.76
5
C5
4.26019
2.76592
0
0.5261
48
0
7.55
2
C6
11.1338
10.7743
2.57099
10.143
3
0
34.6
22
C7
9.40125
11.6727
5.85235
13.820
8
0
40.7
47
C8
2.64748
5.60987
1.79369
2.2304
6
0.4492
2
12.7
31
C9
0.57652
6
1.48587
0.35626
1
0.2307
65
0.1102
9
2.76
0
C10
0.13630
1
0.273205
0.01020
11
0
0
0.42
0
C11
0.03450
36
0.0160648
0
0
0
0.05
1
C12
0.01016
38
0
0
0
0
0.01
0
Сум
ма
28.849
32.730
10.583
26.951
0.560
99.6
73
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
337
Mol ulushi %
2-jadval
Cn \
Группы
Параф
ины
Изопара
фины
Арома
тика
Нафт
ены
Олеф
ины
Сум
ма
C3
0.00724
379
0
0
0
0
0.00
7
C4
0.39180
5
0.081636
7
0
0
0
0.47
3
C5
3.27246
2.12463
0
0.3928
67
0
5.79
0
C6
10.2154
9.88528
2.13637
9.0883
8
0
31.3
25
C7
10.03
12.4533
5.73592
14.447
8
0
42.6
67
C8
3.2197
6.82237
2.02574
2.6648
2
0.5363
41
15.2
69
C9
0.78725
2.02896
0.45590
6
0.3101
48
0.1482
29
3.73
0
C10
0.20646
5
0.413843
0.01457
7
0
0
0.63
5
C11
0.05742
24
0.026735
8
0
0
0
0.08
4
C12
0.01843
22
0
0
0
0
0.01
8
Сум
ма
28.206
33.837
10.369
26.904
0.685
100.
000
Fraksiyalarning oktan soni
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
338
3-jadval
Компонент
Исследовательский метод
Моторный метод
Парафины
5.639
12.166
Изопарафины
22.076
24.332
Ароматика
12.588
9.957
Нафтены
20.936
14.706
Олефины
0.500
0.280
Оксигенаты
0.000
0.000
Сумма
61.738
61.441
Xulosa.
O‘tkazilgan tajribalar va olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki gaz
kondensatining jub qoldig‘idan organik erituvchilar tayyorlash uchun xom-ashyo
sifatida foydalanish mumkin va ularni sanoatning quyidagi sohalarida qo‘llash
mumkin.
-Bo‘yoq va lak sanoatida;
- Farmatsevtika sanoatida;
-Kauchuk vapolimer ishlab chiqarishda;
-Yengil sanoatda(tozolovchi vositalar sifatida)
Demak, Gaz kondensati va uning kub qoldig‘i — organik erituvchilar
olishda muhim xomashyo hisoblanadi. Fraksiyalash va qayta ishlash
texnologiyalarini takomillashtirish orqali mahalliy xomashyolardan yuqori sifatli
kimyoviy mahsulotlar olish mumkin. Bu esa sanoatning turli tarmoqlarida import
o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini yaratadi.
Foydalanilagn adabiyotlar:
1. Toirov A.A., “Neft va gaz kimyosi”, Toshkent, 2021.
2. Karimov B.S., “Organik erituvchilar texnologiyasi”, Farg‘ona, 2020.
3. GOST 10136-2020 — Suyuq uglevodorodlar uchun sifat standartlari.
4. Mannonov Sh.A., Alimov A.A. Obtaining and studying the properties of a oil
extraction solvent from light fractions of gas condensate// Uzbek chemical journal.
2004. V.5. p.29-32.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
339
5. Alimov A.A. On the chemical use of natural gas and gas condensates// Uzbek
Chemical Journal. 2003. 1. p.87-94.
