Barcha maqolalar

1-24 73 0

Ҳалқали йигириш машинаси параметрларини муқобиллаб ип хоссаларини яхшилаш

Ҳусанхон Бобожанов

Тадқиқот объектлари: «Zinser» ҳалқали йигириш машиналари, пахта толаси ва ундан йигирилган ип намуналари.
Ишнинг мақсади: «Zinser» ҳалкали йигириш машинаси параметрларини назарий ҳамда амалий изланишлар асосида муқобиллаб ип сифатини ошириш.
Тадқиқот услуби: Ип хоссалари замонавий услубиятлар асосида ТТЕСИ қошидаги «CENTEXUZ» сертификатлаш маркази ҳамда «Мурувват текс» ҳорижий корхонасининг «Гурлантекс» шаҳобчасида ўрнатилган замонавий синов ускуналарида лаборатория шароитида тадкик этилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Урчук тезлиги ва пишитилганликнинг ип хоссаларига таъсири ўрганилган. Пишитиш жараёни ип хоссаларига устивор таъсир кўрсатиб, бурамлар сони катталашган сари, амалий бурамлар номиналдан кўпроқ фаркланиши аниқланди. Пишитиш учбурчаги ўлчамларини ўзгартириб, ип структурасини яхшилаш натижасида ип сифатини ошириш мумкинлиги асосланган. Тензометрик синов асбобида ип деформацияси компонентларини юқори аниқликда баҳолашга эришилди. Компакт ипнинг оддий ипга нисбатан нисбий узиш кучи 14 % гача катталиги, тукдорлиги(ЗЗ) 80 % гача камлиги аникланди.
Амалий ахамияти: Серунум халкали йигириш машинасида урчук тезлиги ва пишитилганликнинг ип структураси ва хоссаларига таъсирини ўрганиш асосида оптимал ишчи параметрлар тавсия этилган. Ип сифатини ошириш йўллари амалда асосланганлиги катта амалий аҳамиятга эга.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлик: Диссертация иши натижалари «Мурувват текс» корхонасининг «Гурлан текс» шаҳобчасида 1200 та урчукли машинада жорий этилиб, йилига 43180,35 минг сўм иқтисодий самарадорликка эришилган.
Қўлланиш сохаси: Йигириш корхоналари.

1-24 62 0

Қишлоқ хўжалиги ва мелиорация техникаларини ишлатиш, тиклаш ва таъмирлаш

Бегмат Норов

Тадқиқот объектлари: қишлоқ хўжалик, мелиоратив ва қурилиш машиналари, тракторлар, автомобиллар ва технологик қурилмалар механизмлари таркибида қўлланиладиган сиқилувчан цилиндрик ўралма пружиналар, тиклаш усуллари ва технологик жараёнлари.
Ишнинг мақсади: қишлоқ хўжалик, мелиоратив, қурилиш машиналари, тракторлар ва технологик қурилмаларда қўлланиладиган цилиндрик ўралма пружиналарни ресурсини тиклаш технологиясини модернизациялаш.
Тадқиқот методлари: Назарий тадқиқотлар механика қонуниятлари, пластик деформация, иссиқлик баланси, иссиқлик масса алмашинуви назариялари ва математик анализ усуллари асосида, экспериментал тадқиқотлар лаборатория шароитида ишлаб чиқилган тажрибавий қурилма, лаборатория ва ишлаб чикариш шароитларида замонавий назорат ўлчов асбоблари, жиҳоз, воситалардан фойдаланилган ҳолда ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлиги: қишлоқ хўжалик, қурилиш ва мелиорация машиналари, тракторлар ва технологик курилмаларда қўлланиладиган цилиндрик ўралма пружиналар ресурсини қайта тиклашнинг модернизациялашган усули, курилмаси ва тиклаш жараёни режимларини пружина эластиклигининг камайишини хисобга олган холда аниқлаш боғлиқликлари.
Амалий ахамняти: қишлоқ хўжалик, қурилиш ва мелиорация машиналари, тракторлар ва технологик қурилмаларда қўлланиладиган цилиндрик ўралма пружиналар ресурсини модернизациялангаи тиклаш курилмаси ва технологик жараёни.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Технологик жараёи ва натижалар «Ўзагромашсервис» уюшмасига қарашли «ТошОР» ОАЖ, Тошкент вилояти Юқори Чирчиқ тумани МТП да пружиналар тиклаш жараёиини ташкил қилиш мақсадида ишлаб чиқариш жараёиига ва ТИМИ ўқув жараёнига тадбиқ қилинган. Ишлаб чикариш жараёнига тадбиқ этишда тиклаигаи пружинанинг таннархи 664,73 сўмни ёки янги пружина нархинииг 33 % ни ташкил этади. Кутилаётган йиллик иқтисодий самара 5000 дона пружинани тиклаш учун 6454238 сўмни, капитал қўйилмаларни қоплаш муддати 2 йилни ташкил этади.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: «Узагромашсервис» уюшмаси ихтисослашган таъмирлаш корхоналари ва машина трактор парки устахоналари.

1-38 66 0

Ғўза, унинг асосий зараркунандаси (Helicoverpa armigera hb – ғўза тунлами) ҳолатини прогнозлаш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизимини ишлаб чиқиш

Хуриятхон Абдуллаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дуне микёсида пахтачилик кўпгина мамлакатлар кишлоқ хўжалигининг етакчи тармоғи хисобланади. Ҳар Йили 32 - 33 млн га ерга чигит экилади. Ҳозирги кунда жаҳон бўйича пахта толаси етиштириш 25 млн т.ни ташкил этмокда’. Ҳудудлар иқлимига мое ғўзанинг касаллик ва зараркунандаларга чидамли навларини яратиш билан бирга, унинг асосий зараркунандалари ҳолатини прогнозлаш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизимини ишлаб чиқиш ғўзани касаллик ва зараркунандалар билан зарарланишини олдини олиш хисобига унинг ҳосилдорлигини ошириш имкониятини яратади.
Республикамизда мустақиллик йилларида ғўзани касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш бўйича бир қатор чора-тадбирлар амалга оширилди. Буларнинг натижасида ғўзани асосий зараркунанларига карши курашнинг уйгунлашган усуллари ишлаб чиқилди. Шу билан бирга, ғўза зараркунандаларининг худудлар бўйича таркалиш даражасини прогнозлаш, карши кураш ва назорат килиш борасидаги илмий изланишларга алохида эътибор қаратиш зарур. Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг 2017 - 2021 йилларга мўлжалланган ҳаракатлар стратегиясида «Ўсимликларни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш чораларини ишлаб чикиш ва жорий этиш» бўйича устувор вазифалар белгилаб берилган. Ўсимликларни зараркунанда ва касалликлардан химоя килишда замонавий ахборот технологияларидан фойдаланиш, прогнозлаш ва уларни назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизимини қўллаш қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши амалиётда муҳим аҳамият касб этади.
Дунё миқёсида ушбу муаммоларни хал этишда зарарли организмлар ривожланишидаги ўзгаришларни тақкослаш ва умумлаштириш ҳамда олинган маълумотларни ўзаро солиштириб, натижаларни таҳлил қилиш ҳамда улардан ўсимликларни ҳимоя килишда фойдаланиш, ғўза тунламига қарши биологик кураш усулини кўллаш самарадорлигини оширишнинг назарий асосларини ишлаб чикиш, уларни қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида қўллаш ғўза ўсимлигининг ҳосилини сақлаб қолишда муҳим аҳамиятга эга. Ғўза ва унинг асосий зараркунандалари ривожланиш фазаларини прогнозлашнинг тизимини қўллаб ғўза ва унинг асосий зараркунандаси - ғўза тунлами ривожланиши ва таркалишининг автоматлаштирилган ахборот тизимларини ишлаб чиқишда керак бўладиган маълумотларни саклаш ва қайта ишлашнинг концептуал асосларини ишлаб чиқиш долзарб ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг «Қишлок хўжалик ўсимликларини зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлардан ҳимоя килиш тўғрисида»ги Қонуни, Узбекистон Республикаси Президентининг 2002 йил 30 майдаги ПФ-3080-сон «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот коммуникацией технологияларни жорий этиш тўғрисида»ги Фармони ва Узбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2002 йил 6 июндаги 200-сон «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот коммуникацией технологияларни жорий этиш тўғрисида»ги қарори ҳамда бошқа меъёрий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ғўзанинг ўсиши ва ривожланиши, ғўза тунламининг пайдо бўлиши, ривожланиши, таркалишини прогнозлаштириш ва автоматлаштирилган мониторинг тизимини, унинг асосида ҳимоя тадбирлари режаларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор замонавий ахборот технологияларини қўллаган холда, ғўза ва унинг асосий зараркунандаси - ғўза тунламининг ривожланиши ва тарқалишининг мониторинг тизими ва ушбу тизим асосида биологик курашнинг такомиллашган усули ишлаб чикилган;
ғўзани ривожланиш фазаларини фойдали ҳароратлар йиғиндисига боғлаган холда аниқлаш усуллари ишлаб чиқилган;
ғўза тунламининг ривожланиш муддатларига аниклик киритилиб, улар ривожланишининг фенологик календарлари тузилди, об-хаво шароитидан келиб чиқкан ҳолда ривожланиши, тарқалиши ва зарар келтириш даражалари аниқланган;
қишлоқ хўжалиги экинларини ғўза тунламидан ҳимоя қилиш воситаларига бўлган эҳтиёжни режалаштириш меъёрлари ишлаб чикилган;
фермер хўжаликлари учун «Android» типидаги мобиль телефонларида ишлайдиган зараркунанда ва касалликлар, уларнинг биоэкологик хусусиятлари, зарар келтириши ҳамда уларга карши кураш чораларини ифодаловчи «Ўсимликларни ҳимоя қилиш» маълумот-маслаҳат тизими ва ундан фойдаланиш усуллари ишлаб чикилган.
Хулосалар
Ғўза ва унинг зараркунандаларига қарши такомиллаштирилган биологик кураш олиб бориш усуллари асосида қуйидаги ҳулосаларга келиш мумкин.
1. Ғўза ва унинг асосий зараркунандаси (ғўза тунлами) ривожланиши ва таркалишининг автоматлаштирилган ахборот тизимларини ишлаб чиқишда керак бўладиган маълумотларни саклаш ва кайта ишлашнинг концептуал асослари ишлаб чикилиб, қишлок хўжалиги экинлари зараркунандалари ривожланиши экологик мониторинги, прогнозлаштириш йўллари ҳамда усуллари такомиллаштирилди.
2. Аграр соҳада ахборот технологияларидан фойдаланиш кишлок хўжалиги экинлари, хусусан, ғўза экини ҳосилдорлигини оширишга, уларни етиштириш харажатларини камайтириш, зараркунанда ва касалликлар келтирадиган зарар микдорини қисқартиришга имкон яратиши мумкинлиги асослаб берилди.
3. Ғўзанинг асосий зараркунандаси - кўсак куртининг пуштдорлигини феромон тутқичга тушган капалаклар сонига қараб аниқлашнинг математик модели ишлаб чиқилди ва синовдан ўтказилди. Ушбу модель ёрдамида кўсак курти зичлигини (сонини) аниклаш мумкинлиги асосланди хамда кўсак курти зараркунандасига карши феромон туткичларни ғўза майдонларига оптимал жойлаштириш ва улар сонини аввалдан прогнозлаштириш каби долзарб масалаларни ҳал қилиш имконияти яратилди.
4. Ғўзанинг ривожланиш фазалари ва ғўза тунламининг авлодлари ривожланишини фойдали ҳароратлар йиғиндисиги боғликлигини ўрганиш бўйича тадкикотлар олиб бориш натижасида биологик курашнинг оптимал муддатларини аниклаш ҳамда унинг самарадорлигини ошириш мумкинлиги кўрсатиб берилди.
5. Ғўзанинг асосий зараркунандалари ривожланиши прогнозларини ишлаб чикишда керак бўладиган маълумотлар базасини яратиш, у асосида ишлайдиган автоматлаштирилган прогнозлаштириш тизими ишлаб чиқилди.
6. Изланишлар натижасида Android типидаги мобиль телефонлари учун «Ўсимликларни ҳимоя килиш» маълумот-маслаҳат тизими ишлаб чиқилиб, Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлигида расмий рўйхатдан ўтказилди ва гувоҳнома (№ GDU 04019) олинди. Ишлаб чиқилган дастур ўзида қишлоқ хўжалигида учрайдиган асосий касалликлар ва зараркунандалар тўғрисидаги маълумотларни саклаганлиги айникса талабаларга шу соҳа бўйича ўкитиладиган «Қишлок хўжалик энтомологияси», «Энтомология», «Қишлок хўжалик фитопатологияси», «Ўсимликларни уйғунлашган химоя қилиш» каби фанларни ўрганишда асос бўлади.
7. Ҳозирги кунда фойдали энтомофагларни кўпайтирадиган биологик лабораторияларнинг режаларини ишлаб чиқиш ва уларни чиқариш муддатларини аввалдан аниқлаш усуллари такомиллаштирилди. Бунда ҳар 100 туп ўсимликка тўғри келган ғўза тунлами сонига қараб далаларга трихограмма тарқатишнинг оптимал кийматлари тавсия этилди.
8. Ғўзанинг асосий зараркунандаси - кўсак қуртидан биологик усулда ҳимоя қилишнинг самарали усули ва йўллари аниқланди. Анъанавий усулда бир гектар майдонга ҳар 3-5 кун оралатиб, 3 марта 1граммдан трихограмма таркатиладиган бўлса, биз таклиф этаётган усул бўйича зараркунанда пайдо бўлиш муддати аниқланган кундан бошлаб иқтисодий зарар микдор меъзонини ҳисобга олган холда ҳар 100 туп ғўзадаги унинг ўртача сони (зичлиги)га қараб бир марта трихограмма тарқатилди. Натижада Андижон вилояти Андижон тумани «Аҳмаджўра саҳовати» фермер хўжалигида тажрибаларнинг назорат вариантида рентабеллик 50.06%, анъанавий усулда 60.5% бўлган холда янги усулда 78.0% бўлди.
9. Ўсимликларни химоя қилиш вилоят марказлари мутаҳассислари, туманлардаги фермер хўжаликлари агрономларига ғўзани ривожланиш фазалари ва унинг асосий зараркунандалари (кўсак курти ва кузги тунлам) пайдо бўлиш ва ривожланиш муддатларини аниқлашда EXCEL дастуридан ёрдамида ишлаб чикилган жадвалдан фойдаланишни тавсия этамиз.

268-271 29 0

Чуқур нейрон тармоқ технологиялари ёрдамида буйрак патологияларини фарқлаш

Нарзулло Маматов, Исломжон Жўраев, Барно Абдуллаева
Мазкур тадқиқот иши буйрак компьютер томография тасвирларидаги патологияларни чукур нейрон тармоклар ёрдамида таснифлаш масаласига бағишланган бўлиб, унда нафакат «нормал/патологик» каби бинар таснифлаш, балки патологиялар ўртасидаги мураккаб дифференциал ташхис масалалари х,ам тахдил қилинган. Шунингдек, ишда патологияларни таснифлаш учун комбинатор ёндашув таклиф этилган бўлиб, бунда дастлаб тўртлик таснифлаш модели орқали умумий ташхис қўйиш, шубҳали холатларда эса иккилик ёки учлик моделлар билан қўшимча текширув ўтказиш клиник амалиёт учуй мақбул бўлиши кўрсатиб бсрилган.
43-49 50 0

Цифровые технологии как ключевые драйверы развития бухгалтерского учета в условиях цифровизации экономики

J Korzovatyx
Статья посвящена исследованию влияния цифровых технологий на развитие бухгалтерского учета. Развитие инструментальной базы, методологических подходов к организации бухгалтерского учета и создания единого информационного пространства для получения достоверной, релевантной информации позволяет повысить качество управления деятельностью экономических субъектов. Цель данной работы заключается в оценке методологических подходов построения бухгалтерского учета под воздействием внедряемых в учетно-контрольный процесс инновационных цифровых технологий. Исследованы механизмы ожидаемой трансформации методологической основы бухгалтерского учета, что является необходимостью для дальнейшего развития бухгалтерского учета. Методология построена на диалектическом методе и историческом анализе экономических явлений.
42-47 88 0

Цифровые преобразования управления персоналом в масложировой отрасли фабрики

Д Азларова
В статье рассматривается развитие цифровой трансформации управления персоналом
на масложировых предприятиях. В статье рассматриваются проблемы и ключевые
аспекты трансформации методов управления персоналом на масложировых предприятиях в условиях перехода к цифровой экономике. Подчеркивается важность цифровых технологий, новых поколений и изменения мировоззрения менеджмента . Дана характеристика ключевых изменений в системах управления персоналом на масложировых предприятиях страны. А также исследуется процесс информационных преобразований, акцентируется
внимание на важности персонала в цифровом развитии масложировых предприятий
25-30 61 0

Цифровая трансформация налогового администрирования в России

Yu Gambeeva, N Kojuxova
В статье рассматриваются основные тенденции развития системы налогового администрирования в условиях цифровой трансформации экономики. Определены основные этапы внедрения цифровых технологий в деятельность налоговых органов России. Проанализированы основные направления цифровой модернизации налогового администрирования. Сделан вывод о влиянии новых бизнес-моделей на коммуникационный процесс между налогоплательщиками и налоговыми органами, требующий применения современных цифровых технологий. Также определены основные возможности и угрозы цифровизации налогового администрирования.
180-185 31 0

Ценностные ориентиры государственных гражданских служащих региона в условиях цифровизации государственного управления: из опыта экспресс-диагностики

I Goryachev
Важным направлением государственной внутренней политики в Российской Федерации стала цифровизация, которая напрямую затрагивает сферу государственного управления. В работу органов государственной исполнительной власти осуществляется активное внедрение современных цифровых, информационно-коммуникационных технологий, призванных вывести их управленческую деятельность на новый уровень. Развитие цифровизации в сфере государственного управления обуславливает трансформацию культуры и ценностных ориентиров государственных гражданских служащих, актуализирует необходимость предоставления государственных услуг, отвечающих как формальным, обязательным требованиям, так и требованиям их потребителей. Результаты проведенного исследования дают основания сформулировать предположение, что в настоящее время не все государственные гражданские служащие полностью разделяют современные профессиональные ценности государственной гражданской службы, а скорее являются «носителями» традиционных бюрократической культуры.
1-43 24 0

Ўтлоқи - ботқоқ тупроқ шароитида ўртапишар шоли навларини ҳосилдорлигига етиштириш агротехникасининг таъсирини ўрганиш (Тошкент вилояти мисолида)

Чулпаной Кашкабаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё бўйича Хитойда йилига 290,2 млн., Ҳиндистонда 134,2 млн. ва Индонезияда 51 млн. тонна шоли ҳосили етиштирилмокда. Шолининг экин майдони Ҳиндистонда 44600 минг, Хитойда 30503 минг, Индонезияда 11523 минг, Бангладешда 10700 минг, Таиландда 10048 минг гектарни ташкил этади. Бундан ташқари, Вьетнам, Бирма, Филиппин, Бразилия, Покистон, Нигерия каби мамлакатларда 2,0 - 7,7 млн., Камбоджа, Япония, Непал, АҚШ, Мадагаскар, Жанубий Корея мамлакатларида эса 1 млн. гектардан 2 млн. гектаргача майдонларда етиштирилади.1
Дунёда шоли етиштирувчи мамлакатларда юқори ва сифатли шоли ҳосили олишда асосий ва такрорий экин сифатида етиштиришнинг мақбул муддатлари ва меъёрларини ишлаб чиқиш бўйича изланишларга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бунда шолининг муайян тупрок-иқлим шароитлари учун яратилган эрта, ўрта ва кечпишар навларининг ҳосилдорлик имконияларидан келиб чикиб парваришлаш агротехнологияси элементларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эга. Шолини турли экиш муддат ва меъёрларида етиштириш, гуручнинг шишасимонлиги, ялтироқлиги, қобиклилиги ва бутун гуруч чиқиши каби технологик сифат кўрсаткичларини аниқлаш долзарб ҳисобланади.
Республикамизда кейинги йилларда қишлоқ хўжалигида янги экин турларини экиш ва уларни етиштиришнинг ресурстежамкор технологияларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Пахта майдонларининг қисқартирилиши натижасида асосий ва такрорий экин сифатида шоли етиштириш ҳамда ҳар бир минтака учун шоли уруғчилигини йўлга қўйиш, экин майдонларини кенгайтириш ва аҳолини ушбу махсулот билан узлуксиз таъминлаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Янги яратилган шоли навларининг мақбул экиш муддатлари ва меъёрларини ишлаб чиқиш бўйича изланишлар олиб бориш долзабр бўлиб ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси”да «...кишлоқ хўжалигида экин майдонлари ва экинлар тартибини оптималлаштириш, сув ва ресурсларни тежайдиган илгор агротехнологияларни жорий этиш» масаласи мухим стратегик вазифалардан бири килиб белгиланган. Бу борада, шолининг парваришлаш агротехник тадбирлари, жумладан, мақбул экиш муддатлари ва меъёрларини қўллаш сув микдори, уруғ сарфини камайтириш самарадорлиги бўйича илмий тадқиқотлар мухим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “2017 - 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси”, 2017 йил 15 сентябрдаги ПҚ-3281 - сон “2018 йилда қишлоқ хўжалиги экинларини оқилона жойлаштириш чора-тадбирлари ва кишлок хўжалиги махсулотлари етиштиришнинг прогноз хажмлари тўғрисида” ги карори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади: Тошкент вилоятининг ўтлоки-ботқоқ тупроқлари шароитида янги яратилган ўртапишар “Искандар” ва “Илғор” шоли навларини мақбул экиш муддатлари ва меъёрларида уруғларнинг униб чиқиши ва сақланиш даражасини ошириш ҳамда юқори ва сифатли шоли ҳосили олиш агротехник тадбирларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор Тошкент вилоятининг ўтлоки-ботқоқ тупроқлари шароитида истиқболли янги районлаштирилган ўртапишар “Искандар” ва “Илғор” шоли навларининг мақбул экиш муддатлари ва меъёрлари ишлаб чикилган;
экиш муддатлари ва меъёрларининг шоли уруғининг дала унувчанлиги ва кўчат қалинлигига ташқи омилларнинг (об-ҳаво, ёруғлик, иссиқлик) таъсири ўрганилган;
шолининг янги яратилган ўртапишар “Искандар” ва “Илғор” навлари ўсув даврларининг давомийлиги, ҳосилдор поялар ривожланиши, барг сатҳи ўзгариши, фотосинтез соф маҳсулдорлик ва ер устки қурук масса тўплашига экиш муддатлари ва меъёрларининг таъсири аниқланган;
экиш муддатлари ва меъёрларининг шоли ҳосил структураси, ҳосилдорлик ва гуручнинг технологик сифат кўрсаткичларига таъсири аниқланган;
ўртапишар шолининг “Искандар”, “Илгор” навларининг экиш муддатлари ва меъёрлари билан барг сатҳи (r=0,97-0,98) ҳамда гуручнинг шишасимонлиги (r=0,92-0,97) юқори ижобий коррелятив боғлиқлик мавжудлиги аниқланган.
Хулосалар
Тошкент вилоятининг ўтлоқи-ботқок тупроклари шароитида янги районлаштирилган ўртапишар “Искандар” ва “Илгор” шоли навларини экиш муддатлари ва меъёрлари бўйича олиб борилган илмий-тадқиқотлар асосида куйидаги хулосаларга келиш мумкин.
1. Шолининг янги яратилган ўртапишар “Искандар” ва “Илгор” навларида энг мақбул маълумотлар май ойининг II (15-май), III (25-май) ўн кунлигида кузатилиб, экилган шоли уруғлари бошқа муддатларга нисбатан тез, яъни 6-9 кунда униб чиққан бўлса, ушбу кўрсаткичлар 5 июнь муддатида 6-8 кунни, 15 май муддатида 8-10 кунни ва 5 май муддатида 10-12 кунни ташкил этди. Экиш муддатлари бўйича ҳаво ва тупроқ ҳароратининг кўтарилиб бориши экилган шоли уруғининг униб чиқиш даражасига ижобий таъсир этиб, барча навларда ҳам май ойининг III декадаси (25 май) муддатида энг юқори унувчанлик 5 млн дона/га (150 кг) вариантда (150 кг) 52-56 фоиз бўлиб, экишнинг бошқа муддатларига нисбатан 1-2 фоиз юқорилиги билан тавсифланади.
2. “Искандар” шоли навида 1 м2майдондаги униб чикқан кўчат сонининг энг юқори кўрсаткичлари май ойининг III ва II ўн кунлигида кузатилиб, 4 млн.дона/га (120 кг) вариантда 216 ва 225 донани, 5 млн.дона/га (150 кг) вариантда 269 ва 281 донани, 6 млн.дона/га (180 кг) вариантда эса 325 ва 330 донани ташкил этди. “Илгор” шоли навида ҳам 1 м2 майдондаги униб чикқан кўчат сонининг энг макбул кўрсаткичлари Май ойининг III ва II ўн кунлигида кузатилган бўлсада, “Искандар” навита нисбатан 4 млн.дона/га вариантда (120 кг), 3; 4; донага, 5 млн. дона/га (150 кг), вариантда 2; 3; донага, 6 млн.дона/га (180 кг) вариантда эса 4-5 донага кам эканлиги аниқланди.
3. Тадқиқотлар олиб бориш жараёнида олинган маълумотларга кўра назорат вариантида ҳам синалаётган навларда ҳам май ойининг биринчи ўн кунлигида экилган шоли уруғлари мум пишиш фазасида, илдиз кисмларининг қурук масса тўплаши 4 млн.дона/га (120 кг) унувчан уруғ экилган вариантларда 5-6 млн.дона/га (150-180 кг) унувчан уруғ экилган вариантларга нисбатан 0,3-0,5 г/ўсимлик га юкори эканлиги кузатилди.
4. Барг сатҳи тўғрисидаги энг юкори кўрсаткичлар “Илгор” шоли навида кузатилиб, “Искандар” навига нисбатан 25 майда 4 млн.дона/га (120 кг) унувчан уруғ экилган вариантда тупланиш фазасида 0,9 см2/ўсимлик, найчалаш фазасида 29,7 см2/ўсимлик, рўваклаш фазасида 13 см2/ўсимлик, гуллаш фазасида 25 см2/ўсимлик ва мум пишиш фазасида 31,1 см2/ўсимлик юқори бўлсада, ушбу фарқ 5 млн.дона/га унувчан уруғ экилган вариантда ривожланиш фазалари бўйлаб, 0,9; 36,1; 18,8; 27,4 ва 24,2 см2/ўсимлик, 6 млн.дона/га (180 кг) унувчан уруғ экилган вариантда эса 4,1; 45,9; 22,9; 34,4 ва 21,1 см2/ўсимликни ташкил этди. Тадқикотларда ўрганилган барча шоли навларида ҳам энг юкори фотосинтетик соф маҳсулдорлик (3,37-8,25 г/м2 кун) рўваклаш фазасида аниқланди.
5. Шоли ҳосилини белгилашда муҳим бўлган, ҳосил структураларини шаклланиши май ойининг III декасида “Искандар” навини 5 млн.дона/га (150 кг) унувчан уруг экилган вариантда колган барча вариантларга нисбатан юқори бўлди (1 рўвак оғирлиги 3,53 грамм; 1 рўвакдаги дон сони 117 дона: шундан 106 дона тўлиқ, 11 дона пуч; 1000 дона дон огирлиги 33,1 грамм). Маҳсулдор поялар сони экиш муддатлари кечиктирилгани сари 0,7-1,1 фоизга камайганлиги аникланди. Экиш меъёрлари ёки уруғ сарфи маҳсулдор поялар сонига жиддий таъсир этди. Аммо бу таъсир кечки экиш 5-июнь муддатида рўвакнинг огирлиги ва 1000 та дон вазнида 1,2-1,3 гр кам бўлганлиги тажрибаларда аникланди. Уруг экиш муддатининг кечиктирилиши, кўчат калинлигини оширди, поя бўйи эса 8-11см га пасайиб борди. Буни ўсимликларда фотосинтез жараёни, озиқланиш майдони турлича бўлганлиги билан изоҳлаш мумкин.
6. Изланишларда ўрганилаётган ҳар икки “Искандар” ва “Илғор” навида хам энг юкори шоли дони хосили 15-25 май муддатида 5 млн.дона/га (150кг) унувчан уруг экилган вариантда 80,8 ва 73,6 ц/га ни хамда 15 майда ушбу кўрсаткичлар 78,7 ва 78,4 ц/га ни ташкил этди. 2011 Йили шоли гуллаган даврда (июль ойининг III ўн кунлиги ва август ойининг I ўн кунлигида) бошқа йилларга нисбатан ҳаво (36 °C) ҳароратига нисбатан 7-11 °C юқори бўлди. Бу эса шолининг чангланиш жраёнларига салбий таъсирини кўрсатди ва тажрибанинг колган йилларига нисбатан ҳосилдорлик ҳамма навларда 8-10 ц/га паст бўлди.(Искандар навига кўпроқ таъсир кўрсатди)
7. Ўртапишар шолининг “Искандар” ва “Илгор” навларининг донини техник сифат кўрсаткичлари назоратга нисбатан гуруч чикиши 2,6-4,2 фоиз юқори бўлди. Энг паст кўрсаткич 5 июнь муддатида 6 млн.дона/га (180 кг) экилган вариантда 82,0 фоиз, “Искандар” 84,5 фоиз, “Илгор” 83,7 фоиз шишасимонлик даражасини кўрсатди. Ўсимлик ривожланишида қанчалик эрта муддатларда экилиб, ўсув даврини тўлиқ ўтаса, иссиқликдан, ёруғликдан кўп танасига сингдирса, гуручнинг шишасимонлиги шунча юқори бўлишлиги тажрибада аникланди.
8. Сотишдан тушган даромад минг сўм/га ҳисобида макбул экиш муддати ва меъёрларида «Искандар» навида 25 май муддати, 5 млн.дона/га (150 кг) унувчан уруг экилган вариантда 8082100,0 сўм/га, «Илгор» навида 15 май муддати, 5 млн.дона/га (150 кг) унувчан уруг экилган вариантда 7356200,0 сўмни ташкил этиб назоратга нисбатан 1043600,0-905200,0 сўмга юқори бўлди. Шартли соф фойда «Искандар» навида 2626900,0 сўм, «Илгор» навида 2488500,0 сўмни ташкил этиб назоратга нисбатан 1148600,0 - 1010200,0 сўм юқори бўлди. Рентабеллик даражаси «Искандар» навида 48,2 фоизни, «Илгор» навида 45,6 фоизни ташкил этиб, назоратга нисбатан 21,6-19 фоизга юқори бўлди. Энг макбул муддат ва меъёрларда назоратга нисбатан 1,71 -1,59 т/га кўшимча ҳосил олинди. Экиш меъёрлари таҳлил килинганда тавсияга асосан 6 млн/ дона га унувчан шоли уруғи ўрнига 5 млн.дона/га (150 кг) экиб, ҳам юқори ҳосил олиниб, 10 % сара уруг иқтисод килинди. Республикамизнинг ўтлоқи - боткок тупроқлари шароитида ўртапишар «Искандар» ва «Илгор» шоли навларини асосий экинда 5 млн.дона/га (150 кг) унувчан уруг ҳисобида экиб, юкори ҳосил олиш мумкин. Шунда гектаридан 1 кг шоли уруги 3500 сўм бўлганда 105000-103500 сўм/га иқтисод қилинади.
9. Тошкент вилояти ўтлоқи-боткок тупроклари шароитида янги яратилган ўртапишар “Искандар” ва “Илгор” шоли навларининг асосий экинда мақбул экиш муддати май ойининг II ва III (15-25 май) декадасида 5 млн.дона/га (150 кг) унувчан уруг меъёрида экиш тавсия этилади.Тошкент вилоятининг ўтлоки - ботқоқ тупроклари шароитида янги яратилган ўртапишар “Искандар” шоли навини кечки муддат июнь ойининг I декадасида 4-5 млн.дона/га (120-150 кг) унувчан уруг меъёрида экиш тавсия этилади.

1-83 92 0

Умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизимининг қурилмалари

Озода Ибрагимова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда янги технологияларнинг изчил ривожланиши натижасида электромагнит майдон бошқарув тизимининг воситалари ва курилмаларидан фойдаланиш талаби кун сайин ортмокда. Ҳозирги кунга келиб, дунё миқёсида хар Йили ишлаб чиқарилаётган электр энергиясининг 2-3 фоизи (4,7-7,110"кВт соат) оқова ва ичимлик сувини тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш жараёнида сарфланмокда.
Дунёда мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, ичимлик суви, хўжалик, маиший ва саноат суви окова чиқиндиларини қайта ишлаб сифатини ошириш, сувни тозалаш ва зарарсизлантириш технологияларини такомиллаштириш масалалари долзарб муаммога айланди. Ҳозирги вақтда дунёда 35 фоизга якин оқова ва ичимлик сувини тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш зарурати мавжуд. Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, ичимлик суви, маиший ва саноат суви оқова чиқиндиларини кайта ишлаш сифатини ошириш, сувни тозалаш ва зарарсизлантириш техник восита ва технологияларини такомиллаштириш бўйича комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш устувор вазифа ҳисобланади. Сувни тозалаш ва зарарсизлантириш технологияларининг асосий масалаларидан бири сувни зарарсизлантириш, тозалаш ва тузсизлантириш да фойдали иш коэффициенти, самарадорлиги катта ва ишлаш ишончлилиги юкори хамда энергия тежамкор бўлган технологияларни яратиш муҳим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 21 июлдаги 320-сон «Сув хўжалигини бошкаришни ташкил этишни такомиллаштириш тўғрисида» ва 2004 йил 14 апрелдаги 183-сон «Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги карорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизими ёрдамида оқова ва ичимлик сувларини тозалаш, зарарсизлантириш, тузсизлантириш қурилмаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
сувни импульсли электромагнит майдон ёрдамида тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун тиристорли частота ўзгартиргич бошқарув тизимининг конструктив схемалари ва курилмалари яратилган;
илк бор сувни реагентсиз, умумий фазовий электромагнит майдон ёрдамида тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш юмшатиш учун курилмалар яратилган;
импульсли бўйлама электромагнит майдон, импульсли электр майдон, айланувчи электромагнит ва гравитация майдонлари ўзаро таъсирлашувчи умумий фазовий электромагнит майдон ҳосил килиш мумкинлиги назарий асосланган;
илк бор сувни тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун бўйлама ва кўндаланг қўзғатиш чулғамларига эта бўлган умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизими курилмалари ишлаб чиқилган;
сувни тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун импульсли электромагнит майдон уч фазали бошқарув тизими яратилган;
Хулоса
Бажарилган илмий-текшириш натижаларини умумийлаштириб, диссертация ишида илк бор умумий фазовий электромагнит майдон комплекс изланишлар олиб борилган. Саноат, экспериментал ва назарий илмий-текширувлар умумий фазовий электромагнит майдоннинг мўътадил ишлаш имкониятини берувчи бошқарув тизимидаги замонавий электрон курилмаси ишчи ток диапазонида курилманинг тургун ишлашини таъминлайди.
Асосий илмий натижалар, ишга тааллукли хулосалар ва таклифлар куйидагилардан иборат:
1. Куч электромагнит импульсли тизим ва умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизимининг такқослаш натижасига кўра талабга тўлик жавоб берувчи импульсли электромагнит майдон ва вихрли электромагнит майдонларига асосланган бажарувчи элемент бошкарув тизими эканлиги белгиланди.
2. Бажарувчи уйготувчи чулгам соленоидда энергия тебранишининг импулсли электромагнит шаклини ва амплитудасининг ўзгармаслигини таъминловчи тиристорли частота ўзгартиргичли бошкарув тизими сувни тозалаш ва зарарсизлантириш учун ишлаб чикилди.
3. Elcktronics Workbench ва инструментал дастур С ++ Buldcr ёрдамида бажарувчи элемент бошкарув тизими курилмаси тадкиқи натижалари, курилмадаги жараёнларни аниқлаштириш ва визуал текшириш хамда такомиллаштириш имкониятини яратди.
4. Бирлик юза электромагнит майдони курилмасининг вольт - амперли характеристикасидан, 60 А дан 300 А гача ораликда кучланиш мўътадилли бўлиб, умумий фазовий электромагнит майдон ишлаши учун мос келувчи эканлиги аниқланган. Умумий фазовий электромагнит майдондаги кучланиш бу кисмида токнинг берилган қийматига боғлиқ бўлмай, фақатгина уйғотувчи чулғам индуктивлиги ва конструктив хусусиятларига ҳамда мис стерженга боғлиқ эканлиги аниқланди. Умумий фазовий электромагнит майдон мўътадил ишлаши учун лозим бўлган бошкарув кучланиши, токнинг ишлаш диапазони учун аникланди.
5. Бажарувчи элемент уйғотувчи чулгамни кетма - кет ва параллел уланганидаги электромагнит кучни чизиқли магнит тизими учун ҳисоблаш услуби таклиф этилди. Ушбу услубнинг моҳияти оким илашувчанликлар ва токлар нисбати, бажарувчи элемент уйготувчи чулгамининг индуктивлиги ва ўзаро индуктивлиги чизикли тенглама кўринишида ёзилган.
6. Уйғотувчи чулғамни характеристикасини инобатга олиб, миснинг нисбий йўқотишининг минималлаштириш шартини чўлғамдаги импульс кучланишининг аниқ бир шаклидагина таъминлаш мумкинлиги аниқланди. Уйғотувчи чулғам мисдаги энергиянинг нисбий йўколишини минималга келтириш учун электромагнит тизимидаги нолдан фарқли фаол каршиликли ва охирги қийматли индуктивликка эга бўлганида токнинг импулси квадрата ва индуктивликни вақт бўйича ҳосиласининг шакли бўйича ўхшаш бўлиши шарти аникланди.
7. Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув реал тизими учун унинг меъйёрий иш режимини таъминловчи тизимнинг тургунлиги, турғунлик заҳираси ва ўткинчи жараёнлари тадкик этилди. Ўтказилган тадқиқотлар умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими динамик режимда кўйилган барча талабларни қондиради.
8. Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими курилмасининг пухталигини аниклаш учун ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилди, унинг асосида пухталикнинг микдорий таснифларини эксплуатация жараёнида хам аниклаш имконияти пайдо бўлди.
9. Ишлаб чиқилган намуна, Салар станцияси аэрация ССА ГУПТ «Сувсоз» тозалаш иншоотида синовдан ўтказилди. Саноат намунаси колли-индексни амалда 99 фоизгача камайтирди.
10. Яратилган умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими курилмаси, техник синовларига кўра, асосий кўрсаткичлари бўйича мавжуд курилмалардан устун бўлиб, қўлланилишида пухталиги 1,4 баробар, фойдали иш коэффициенти 20 фоизга, сувни зарарсислантириб ишлаб чиқариш хамда ишлаш мухлати 2 баробарга ортди.
Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими тадкиқот натижаларини жорий килишдан олинадиган иктисодий самарадорлик, йилига 67 млн. сўмни ташкил этди.
Шундай килиб, ишда келтирилган янги илмий ҳолатларни назарий умумлаштириш ва амалиётга жорий килиш асосида умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизимини ишлаб чиқиш бўйича халк хўжалиги аҳамиятига эга бўлган йирик муаммо ечилган.

39-41 61 0

Ўзбекистонда архив ҳужжатларини рақамлаштиришда сунъий интеллектнинг аҳамияти

У Юсупов
Мазкур мақолада Узбекистан архив хужжатларини рақамлаштириш жараёнида сунъий интеллект (СИ) технологияларининг роли ва ақамияти тахдил қилинади. Архив хужжатларини электрон шаклга ўтказиш орқали уларнинг сақланиши, кайта ишланиши ва жамоатчиликка очикдиги таъминланади. Мақолада “Ўзархив” агентлиги томонидан жорий этилган ахборот тизимлари ва уларда СИ технологиялари қўлланиши хақида маълумот берилади. Шунингдек, АҚШ, Буюк Британия, Жанубий Корея, Хитой ва Европанинг бошка давлатларидаги илғор тажрибалар ўрганилиб, хуқуқий база, рақамли инфратузилма ва сунъий интеллект қўлланилиши борасида солиштирма тахдиллар келтирилади. Мақолада Узбекистан архив тизими учун амалий таклиф ва тавсиялар хам баён этилган.
12-14 38 0

Тиббиёт муассасалари ходимлари ва беморлари ўртасидаги алоқани автоматлаштириш

Nursultan Sagidullayev
Мазкур мақолада тиббиёт муассасалари ходимлари ва пациентлари ўртасида алокаларни автоматлаштириш усуллари кўриб чиқилади. Интеграллашган коммуникация платформаси таклиф этилиб, унинг асосий афзалликлари ва математик моделлаштириш асослари баён килинади.
1-84 78 0

Сув истеъмолчилари уюшмаларида ирригация ва мелиорация тизимларидан фойдаланишнинг технологик асослари

Рустам Мурадов

Ишнинг долзарблилиги ва зарурияти. Ривожланган мамлакатлар (АҚШ, Япония, Испания, Франция ва бошқалар) тажрибаси ер эгалари орасида сув-ер ресурсларини бошқаришдаги энг самарали орган - нодавлат, нотижорат ва жамоавий ташкилотлар эканлигини кўрсатади. Бундай ташкилотларнинг фаолияти жойлашиши, хўжаликнинг тури ва ўлчамидан қатъий назар сув ресурсларини адолатли тақсимланишига, сувни ноконуний олишнинг олдини олишга, суғориш суви йўқотишларни камайишига, канал, дренаж ва бошқа инфраструктурага техник хизмат кўрсатиш сифатини яхшилашга каратилган.
Ўзбекистонда янгидан ташкил этилган сув истеъмолчилари уюшмаси (СИУ) - давлат ва сув истеъмолчилари ўртасидаги сув ресурсларини бошқарувчи ва асосий бўғин хисобланади. Шунинг учун суғорма деҳқончиликда сув ресурларини тежаш ва уюшма аъзоларни сув сохасидаги фаолиятини мувофиқлаштириш учун СИУ ни замонавий суғориш техника ва технологиялар ҳамда сув-ер ресурсларни бошқариш бўйича усул ва воситалар билан таъминлаш керак.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 19 апрелдаги «Суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-1958-Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 19 мартдаги «Ўзбекистон Республикасида сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартиби тўғрисидаги Низомини тасдиқлаш» тўғрисидаги №82-сон қарори мазкур илмий-тадкиқот ишларни бажаришга хизмат килади. Ушбу вазифалар тезкор сувдан фойдаланиш режаларини ишлаб чиқиш ва қишлоқ хўжалиги экин майдонларини макбуллаштириш усулларини жорий этиш, тупроқнинг намлик динамикасини башорат килиш усуллари асосида агротехник ва мелиоратив тадбирларни қўллаш самарадорлигини ошириш, лазерли текислаш тадбирларини лойихалаштириш ва амалга ошириш технологияларини модернизациялаш оркали сув танқислигини юмшатишга каратилгандир.
Тадқиқотнинг мақсади. Диссертация ишининг максади Ўзбекистонда СИУлар учун суғориш сувлари танқислиги ортиб бораётган шароитда суғориш ва зах қочириш тизимларидан фойдаланишнинг илмий асосланган технологик асосларини ишлаб чикиш.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
турли сув таъминоти шароитида суғориш сувининг маҳсулдорлигини ошириш ва сув-ер ресурсларидан самарали фойдаланишга эришувчи сувни тақсимлаш услуби яратилган;
систематик ётик зовур таъсирида сизот сувлари сатҳи динамикасини башорат килиш бўйича услуб тайёрланган;
илк бор ўсимликнинг илдиз тизимини ривожланиши, тупроқни хайдов катлами ва сизот сувлари сатхи чуқурлигини инобатга олган ҳолда эвапотранспирация микдорини аниқлаш усули ишлаб чиқилган;
илк бора систематик ётик зовур ва қўлланилаётган технологиялар: анъанавий технология (илдиз - хайдов - хайдов ости қатламлар); қатлам-катлам юмшатиш (илдиз - ҳайдов ости катламлар); тупрокда новегетация даврида намликни тўплаш учун ерни чукур юмшатиш (хайдов - ҳайдов ости катламлар) таъсирида тупроқ намлиги ўзгаришини башорат килиш бўйича услуб ишлаб чиқилган;
чўкувчан тупрокларда ер текислаш ишларини лойиҳалаштириш янги усули ва технологияси яратилган.
ХУЛОСАЛАР
Ўтказилган тадқиқотлар ишнинг назарий ва амалий аҳамиятини белгиловчи қуйидаги хулосаларни шакллантиришга имкон беради:
1. Сув танқислиги шароитида сувдан фойдаланиш режаларини тезкор тўғрилаш бўйича иқтисодий-математик модел (2) таклиф этилган. СИУ ва фермер хўжаликлари шароитида экинлар орасида сув тақсимлаш муаммоси таклиф этилаётган модел ёрдамида сув ресурслари танқислиги шароитида кишлок хўжалиги хосили етиштиришда зарарни камайтириш оркали ҳал этилиши мумкин. Бу эса анъанавий сувни тақсимлаш усулига нисбатан даромадни 342400 сўм/гагача (Тошкент вилояти Қуйи-Чирчик тумани «Сайрам суви» СИУси мисолида) ошириш имконини беради.
2. Суғориш суви танқислиги шароитида қишлоқ хўжалиги экин майдонларини макбуллаштириш бўйича иктисодий-математик модел (3) ишлаб чиқилган. Экин майдонларни макбуллаштириш тажрибаси қишлоқ хўжалиги экинлар тури ва навларини деверсификация қилиш кераклигини кўрсатмокда, чунки факатгина тўғри деверсификация ишларини бажариш орқали даромад 454 200 сўм/гага (Сурхондарё вилояти Қумкўрғон туман «Н.Мирзаев» СИУси «Маматкул Жўра ўғли» фермер хўжалиги мисолида) ошириш мумкин.
3. Сув танқислиги даражасини ҳисобга олиб қишлоқ хўжалиги экин майдонлари ва суғориш ҳажмларини мақбуллаштириш бўйича иқтисодий-математик модел (4) ишлаб чикилган. Суғориш суви танқислиги шароитида кишлок хўжалиги экинлари майдонлари ва суғориш ҳажмларини макбуллаштириш усулларини қўллаш қурғоқчилик йилларда қишлоқ хўжалигига зарарларни минималаштиришга имкон берди. Мисол учун, Сурхондарё вилояти Қумқўрғон туман «Н.Мирзаев» СИУсидаги «Саодат» фермер хўжалигидаги даромад назоратга нисбатан 821500 сўм/га юқорирок бўлди.
4. Ҳозирги вақтгача, физик буғланиш билан боғлиқ бўлган намлик оқимиини моделлаштиришда унинг чекланган ораликларда ўзгариши ҳисобга олинмаган. Шунинг учун мазкур ишда ҳажмий намликни сўлиш намлиги билан чегаравий дала намлик сиғими орасидаги ўзгариши инобатга олинди. Ўсимлик ривожланишининг бошланғич даври ҳамда илдиз тизими ривожланишини инобатга олиб, автоморф тупроқларда намлик ўтказиш аналитик хисобларига асосан, муаллиф тескари физикавий масалани ечиш йўли (акад. Ф.Б. Абуталиев услуби бўйича) билан каралаётган СИУ тупроқлариниг физик параметрларини аниқлаган.
5. Илк бор агротехника параметрлари (ҳайдов чуқурлиги), тупроқларни физик хусусиятлари ва илдиз катламини ривожланиши хамда намликни чегараланган (сўлиш намлиги билан чегаравий дала намлик сигими) ораликда ўзгаришини ҳисобга олувчи ер сатхидаги намлик оқими (физик бугланиш)нинг аналитик формула (12)си топилди.
6. Сизот сувлар чукурлигининг максимал ва минимал сизот сувларини ўртача киймати сифатида кабул килувчи П.Я. Полубаринова-Кочина натижаларидан мутлақо фаркланувчи аналитик богланиш (15) муаллиф томонидан таклиф этилмокда.
Ишлаб чиқилган (трансцендент) тенглама (16) сизот сувлар сатҳини исталган вақт оралиғида аниқлашга ёрдам беради ҳамда грунтнинг ғоваклиги, муҳитнинг фильтрация коэффициента, инфильтрациянинг жадаллиги, тупроқ сатҳидаги буғланиш, дреналараро масофа ва критик чуқурликка боғлиқ.
7. Муаллиф СЁЗ фильтрация қаршилиги ва сув сарфининг математик моделларини (17) яратган. СЁЗ фильтрация каршилиги ва сув сарфини ўзгармас деб қабул қилган акад. С.Ф. Аверьянов ишларидан фарқлирок, муаллиф фильтрация каршилигини ўзгарувчанлигини исботлади ва СЁЗ сув сарфини ифодаловчи айниятни олган.
8. Сизот сувлар сатҳи динамикаси формуласига асосланиб, муаллиф томонидан илк бор боғлар, узумзорлар ва кўп йиллик экинлар, яъни бир жинсли муҳит учун (23) моделлар ва дастурлар мажмуаси ишлаб чиқилган. Тадқиқотлар натижаси дренаж ёнида хажмий намлик дреналараро масофасининг ўртасига нисбатан тезрок камайишини кўрсатди.
9. Назарий тадқиқотлар асосида трансчегаравий дарёларни энергетик режимга ўтиши мунособати билан ҳосил бўладиган «сунъий» сув тошқини сувларини аэрация минтакасида ушлаб қолдириш жараёнидаги икки катламли муҳитда (новегетация даври, хайдов ва ҳайдов ости қатламлари) намликни ўзгариш боғланишлари (26 ва 27) олинган.
10. СЁЗ таъсирида қатлам-катлам босқичли юмшатишда, икки катламли муҳит (илдиз ва хайдов ости катламлари)да намлик ўтказиш динамикаси масаланиг сонли ечими (29 ва 30) топилган. Масаланинг ечими сугоришлараро муддатларни узайтирувчи қатлам-қатлам босқичли юмшатиш чукурлиги ва муддатларини мақбуллаштиришга ёрдам беради. Таклиф этилаётган қатлам-катлам босқичли юмшатишда намлик ўтказишни моделлаштириш услуби илгари қўлланилган (Бараев Ф.А. ва Аббасханов М.) усулларига нисбатан намликнинг ўзгаришини аниқрок аниқлашга имкон беради.
11. Уч катламли муҳит (илдиз, хайдов ва хайдов ости катламлар)дан иборат, СЁЗ таъсирида сугорилаётган далада тупрок намлиги динамикасини аниқлашга имкон берувчи моделлар (32, 33, 34) яратилган. Акад. Ф.Б. Абуталиевнинг фильтрация назариясидаги тескари физик масалаларни ечиш услубидан фойдаланиб, қаралаётган уюшма тупроқлариниг физик параметрларини аниклаган.
12. Ер ишлар ҳажмини 12-16%гача (Андижон вилояти Қўрғонтепа тумани «Мухторали Юсупов» СИУсида) камайтириш имкониятини бурувчи чўкувчан грунтларда суғориладиган ерларнинг лазерли текислаш усули такомиллаштирилган. Ишлаб чиқилган ер текислаш услуби чукур юмшатиш ишлари бажарилгач тупроқни бир хилда чўкишига ва турғун текислик ҳосил бўлишига имкон беради.

771-773 72 0

Создание и перспективы внедрения Price-telegram-бота для совершенствования медицинского обслуживания в республике Узбекистан

Madina Gamletova, Nodira Abzalova

В данной статье рассмотрено предложение применения искусственного интеллекта в сфере здравоохранения, в частности, предложена идея разработки Price-telegram-бота для медицинских услуг, обоснованы цель и преимущества данной разработки, предложены этапы создания и пошаговая инструкция использования данного бота.

691-693 96 0

Совершенствования подходов механизма управления персоналом на предприятиях лёгкой промышленности

Madinabonu Saloxiddinova, Dilnoza Uzganbayeva

Статья посвящена анализу и совершенствованию подходов к механизму управления персоналом на предприятиях лёгкой промышленности. В статье рассматриваются основные проблемы, c которыми сталкиваются предприятия данной отрасли в области управления персоналом, такие как эффективность мотивации сотрудников, управление знаниями и навыками, а также создание благоприятной организационной среды. Для решения данныхпроблем предлагаются современные подходы и инструменты, такие как использование технологий управления персоналом, внедрение системы управления знаниями, разработка гибких методов мотивации и обучения персонала. Анализ применения этих подходов на практике позволяет сделать выводы о их эффективности и потенциале для улучшения управления персоналом на предприятиях лёгкой промышленности.

267-270 127 0

Роль и значение цифровизации в обеспечении экономической стабильности

Sherzodbek Xoshimov, Dilnoza Uzganbayeva
Эта статья посвящена основным аспектам развития цифровой экономики и выявляет влияние цифровых технологий на экономическое развитие современного общества. В результате принятых в стране мер по цифровизации удалось добиться сегодняшних результатов, которые отражают мировые показатели цифровой экономики. Вместе с этим было предложено ряд мероприятий по усилению цифровизации экономики в стране.
1-44 27 0

Пушталарга ишлов берувчи қурилма параметрларини асослаш

Хуршед Абдулхаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда ҳар Йили қарийб 900 млн. гектар майдонда пахта ва бошқа кишлок хўжалик экинларини стиштиришда юқори ҳосил олиш учун тупроқнинг унумдорлигини сақлаган ҳолда срларга ишлов бсришнинг илгор технологиялари ва замонавий техника воситаларини қўллаш етакчи ўринни эгаллайди. «Қишлок хўжалик экинларини пушталарда стиштириш усули жахон амалиётида кснг тарқалган бўлиб, улар йилига ўртача 120 млн. гектар майдонни ташкил этишини хисобга олсак»1, иш сифати ва унуми юкори ҳамда энсргия-рссурстсжамкор пушталарга ишлов бсрувчи машина ва курилмаларни ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмокда.
Жахонда пушта олинган далаларни экишга тайсрлашнинг рссурстсжамкор технологиялари ва уларни амалга оширадиган техника воситаларининг янги илмий-тсхникавий асосларини ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Бу йўналишда пушталарга ишлов бсрувчи курилманинг конструктив схемасини ишлаб чиқиш ва технологик иш жараснини асослаш, ишчи кисмларнинг тупроқ билан ўзаро таъсирлашиш жараёнларида рссурстсжамкорликни таъминлаш бўйича мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим ахамият касб этмокда.
Рсспубликамиз қишлоқ хўжалиги ишлаб чикаришида меҳнат ва энергия сарфини камайтириш, рссурсларни тсжаш, қишлоқ хўжалик экинларини илғор технологиялар асосида стиштириш ва юқори унумли қишлок хўжалик машиналарини ишлаб чиқиш юзасидан кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан пушталарни экишга тайсрлашда кам энергия сарфлаб, барча технологии жараснларни сифатлибажарилишини таъминлайдиган техника воситаларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор каратилмокда. Ушбу йўналишда пушталарнинг бутун профили бўйича бсгона ўтларни йўқотилиши, ундаги намни сақланишини таъминлайдиган майин катлам ҳосил киладиган техника воситаларини ишлаб чиқиш зарур ҳисобланмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратсгиясида, жумладан «... 2030 йилга кадар ялпи ички маҳсулот ҳажмини икки баробардан зиёд кўпайтириш, ...2017-2020 йилларга мўлжалланган экин майдонларини оптималлаштириш, ср ва сув рссурсларидан оқилона фойдаланиш, замонавий интенсив агротсхнологияларни жорий этиш»2 вазифалари белгилаб бсрилган. Ушбу вазифаларни бажаришда, жумладан пушталарга сифатли ишлов бсрадиган машина ва қурилмаларни техник ва технологик жиҳатдан модернизациялаш ҳисобига техник экинлардан юқори ҳосил олиш ва уларнинг таннархини пасайтириш муҳим масалалардан бири ҳисобланади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2017 йил 7 фсвралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратсгияси тўғрисида»ги Фармони, 2016 йил 23 дскабрдаги ПҚ-2694-сон «2016-2020 йиллар даврида қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2017 йил 7 июлдаги ПҚ-3117-сон «Қишлоқ хўжалигида машинасозлик соҳаси илмий-тсхникавий базасини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари, Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 14 июлдаги 215-сон «2012-2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини янада модернизация қилиш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жиҳозлаш дастури амалга оширилишини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка мсъёрий-хуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пушталарни сифатли юмшатиш ва бсгона ўтларни йўқотиш ҳамда уларнинг юзасида майин катлам ҳосил қилиш учун энергия ва рссурстсжамкор қурилма ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пушталарга тўлик ишлов бсрувчи қурилманинг конструктив схсмаси ишлаб чиқилган ва технологик иш жараёни асосланган;
пушталар ёнбағирларида бетона ўтларни йўқотилиши ва тупрокнинг сифатли юмшатилишини таъминловчи ротацион юмшаткич конструкциям ишлаб чиқилган;
курилманинг исканасимон юмшаткичи билан эгатлар тубига, ротацион юмшаткичи билан пушталарнинг ёнбағирларига ҳамда тишли юмшаткичи билан уларнинг тепасига ишлов бсриш жараёнларини ифодаловчи аналитик боғланишлар асосида уларнинг макбул парамстрлари аниқланган;
пушталар тспасига ишлов бсриш чуқурлигининг барқарорлиги тишли юмшаткич параллелограмм механизмининг тортқилари ҳолатига боғлиқлиги асос ланган.
Хулоса
«Пушталарга ишлов бсрувчи курилма парамстрларини асослаш» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижалари асосида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Утказилган тахдиллар пушталарга ишлов бсришда қўлланиладиган мавжуд машина, курилмалар ва улар ишчи кисмларининг конструктив хусусиятлари асосида пушталарнинг бутун профили бўйича ишлов бсрилишини таъминлайдиган курилманинг конструкциясини ишлаб чиқиш имкониятини бсради.
2. Пушталарнинг эгатлари туби, ёнбагирлари ва тспаларини сифатли юмшатиб, бсгона ўтларни тўлиқ йўқотиш, уларнинг юзасида майин тупроқ қатламини ҳосил қиладиган қурилмани ишлаб чиқиш, бунда эгатларга исканасимон юмшаткичлар билан, снбағирларга ротацион юмшаткичлар билан, тепасига эса тишли юмшаткичлар билан ишлов бсриш иш сифатини ошириш ҳамда сарф-харажатларни камайтириш имконини яратади.
3. Қурилма исканасимон юмшаткичининг тупрокқа кириш бурчагини 25-28°, энини 50-52 мм ва ишчи сиртининг узунлигини 98-101 мм бўлиши кам энергия сарфлаган ҳолда пушталар эгатларига талаб даражасида ишлов бсриш имконини бсради.
4. Ротацион юмшаткич галтакмолаларининг кичик ва катта диамстрлари мос равишда 200-250 мм ва 400-450 мм, планкаларининг сони 12-14 дона, уларнинг эни 30-32 мм хамда унга бсриладиган тик юкланиш 0,50-0,60 кН оралиғида бўлганда галтакмолалар пушталар ёнбагирларига ишлов бсриш технологик жараёнларини сифатли бажарилишини таъминлайди.
5. Исканасимон ва ротацион юмшаткичлар орасидаги бўйлама масофа камида 60 см бўлганда пушталар ёнбагирларини сифатли юмшатилиш имкони яратилади.
6. Назарий ва экспсримснтал тадқиқотлар натижалари бўйича тишли юмшаткич параллелограмм механизмининг бўйлама тортқилари горизонтал ёки унга яқин ҳолатни эгаллаб ишлаганда ва унингмассаси 5,0-7,5 кг ҳамда тишларининг узунлиги 100-120 мм оралиғида бўлганда пушта тепасини белгиланган чукурликда бир текис юмшатишга эришилади.
7. “Yangiyo’l-Agromash” МЧЖ томонидан асосланган парамстрларга эга пушталарни сифатли юмшатиш ва бегона ўтларни йўкотиш ҳамда уларнинг юзасида майин қатлам ҳосил қиладиган курилманинг тажриба нусхаси тайёрланиб, амалиётга жорий этилди.
8. Тадкикотлар натижалари асосида ишлаб чиқилган пушталарга ишлов бсрувчи курилмани қўллаш амалдаги техника воситаларига нисбатан уларга ишлов бсриш учун сарфланадиган харажатларни камайтириш вабир мавсумда қарийб 4,0 млн. сўм иқтисодий самара олиш имконини бсради.

194-198 113 0

Предиктивная аналитика, интеллектуальные системы поддержки принятия решений

Malika Mirzayeva
Искусственный интеллект может анализировать данные о использовании сети, такие как объемы трафика, типы приложений и поведение пользователей, чтобы предсказывать будущие требования к сети и принимать соответствующие меры. Это позволяет операторам сети планировать и масштабировать сеть, чтобы удовлетворить растущие потребности пользователей.
15-19 24

Правовые аспекты развития финансового сектора в условиях цифровизации

A Belousov

В исследовании в фокусе внимания оказались вопросы выработки регуляторных подходов к функционированию финансового сектора в условиях цифровизации. Рассмотрено понятие финансовой технологии. В качестве примеров обозначены внедряемые в настоящее время в финансовом секторе новые цифровые решения. Раскрыты основные проблемы, связанные с реализацией на практике цифровых технологий в деятельности субъектов финансовой системы. Сделан вывод о том, что для успешного дальнейшего развития российского финансового сектора необходимо при непосредственном участии Банка России формирование соответствующего правового поля, которое позволит создать условия для эффективного внедрения субъектами финансового рынка новых цифровых технологий.

1-80 102 0

Пиллалар сифатини назорат қилишга мўлжалланган статистик усулларни ва автоматлаштирилган қурилмаларни ишлаб чиқиш

Равшанбек Мирсаатов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ўттиз бешдан ортиқ мамлакатда пилла етиштирилиб, ҳар Йили ўрта ҳисобда 640 минг тонна пилла тайёрланади. Пилла етиштирувчи мамлакатлар орасида Хитой Халқ Республикаси, Хиндистон, Ўзбекистон, Япония ва Корея етакчи мамлакатлар хисобланиб, уларда дунёда етиштирилаётган пилланинг 92% ишлаб чиқилади. Глобаллашув жараёнининг чукурлашуви ва пилла маҳсу-лотлари бозорида ракобатнинг кучайиши шароитида етиштирилаётган пилла хомашёсини сифат кўрсаткичлари асосида кабул килиш ва уларни кайта ишлаш технологияларига юкори сифат кўрсаткичларига эга самарали технологияларни тадбик этиш муҳим вазифалардан бири бўлиб колмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда ипакчилик сохасини самарали ривожлантириш хамда юқори сифат кўрсаткичларига эга ва жахон бозорида рақобатбардош бўлган хом ипак ва ипак махсулотларини ишлаб чиқаришга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада соҳанинг озуқа базасини мустахкам-лаш, ҳосилдорли ва толанинг сифатини ошириш, касаллик ва зараркунан-даларга чидамли махаллий ипак куртлари етказиб бериш ва пиллани кайта ишлаш корхоналарини замонавий талаблар асосида ривожлантириш борасида сезиларли натижаларга эришилди.
Етиштирилаётган пиллалар хосилдорлигини ошириш ва сифат кўрсат-кичларини яхшилаш хамда етилмаган ва нуқсонли пиллалар улушини камайтириш орқали халқ хўжалигига келтириладиган иктисодий самарани янада ошириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: пилланинг биологик хусусиятлари, физик-механик хоссалари ва сифат кўрсаткичларипи ҳисобга олиб, сифат параметрларини аниқлашнинг замонавий усулларини ишлаб чиқиш; автоматлаштириш воситалари ва тез ишловчи курилмаларини яратиш орқали технологик жараёнларни бошкариш; пиллаларни сифат кўрсаткичлари бўйича кабул килиш ва бу жараённи ташкил этиш; пилла етиштириш технологик жараёнларининг ҳар бир босқичида назорат килиш ва сифат кўрсаткичларига таъсир этувчи омилларни илмий асосда мукаммал ўрганиб янги технологияларни ишлаб чиқиш; хом ашёни иқтисод килиш ва иш унумдорлигини ошириш имконини берадиган фан ва техниканинг сўнгги ютуқлари асосида машина ва жихозлар, назорат ва автоматлаштириш воситаларини энергия тежамкор янги авлодини яратиш ва ишлаб чиқариш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 15 ноябрдаги ПҚ-512-сон «Республика пиллачилик тармогини янада ислох килиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2011 йил 28 мартдаги ПҚ-1512-сон «Тўқимачи-лик саноати корхоналарини жадал ривожлантиришни рагбатлантириш бўйича қўшимча чоралар тўғрисида»ги Қарорларида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ипакли пиллалар қобиғини қаттиқлиги бўйича сифат кўрсаткичларини назорат қилишнинг усулларини ишлаб чиқиш ва автоматлаштирилган қурилмаларни яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
қобиғининг қаттиқлиги асосида пиллаларнинг сифат кўрсаткичлари, жумладан, пиллаларнинг ипакчанлиги, ҳажмий каттиқлиги, пиллаларнинг етилганлик даражаси, пилла қобиғининг қалинлиги ва зичлигини аниқлаш-нинг статистик усуллари ишлаб чиқилган;
пиллалар ҳажмини аниқлаш имконини берадиган, мураккаб шаклдаги жисмлар ҳажмини аниклаш курилмаси ишлаб чиқилган;
етилмаган ва катта солиштирма ҳажмли (кар) пиллаларнинг улушини аниқлаш усули ва қурилмаси ишлаб чикилган;
топширилаётган партияларда пиллаларнинг ҳакиқий ипак микдорини, етилганлик даражасини, пилла қобиғининг қалинлиги ва зичлигини пилла қобиғининг каттиқлиги асосида юқорироқ аникликда ҳисоблаш имконини берувчи учта қурилма ишлаб чиқилган;
ипакли пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини аниқлашга мўлжал-ланган, пиллаларнинг солиштирма ҳажмини ўлчайдиган ФТИ-1М асбоби тирик пиллаларнинг (Зкг) ўзгармас массали намуналарини олиш ва ўлчов цилиндридаги пиллалар қатламининг баландлигини автоматик тарзда ўлчаш ҳисобига такомиллаштирилган. Пиллалар ипакчанлигини аниқлашнинг тезкор усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Пиллалар сифатини назорат қилишга мўлжалланган статистик усулларни ва автоматлаштирилган курилмаларни ишлаб чиқиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Ипакчиликда пиллаларнинг бир нечта сифат кўрсаткичларини пилла қобиғининг каттиқлиги бўйича аниқлашнинг статистик усуллари асосланиши ва ишлаб чикилиши хамда бунинг натижасида олинган сигнални математик усуллар ва компьютер дастурлари ёрдамида таҳлил қилиш ва қайта ишлаш асосида пиллаларнинг сифат кўрсаткичлари, жумладан, пиллаларнинг ҳажмий қаттиқлиги, ипакчанлиги, етилганлик даражаси, пилла қобиғининг қалинлиги ва зичлигини аниқлаш мумкинлиги муҳим аҳамият касб этади.
2. Пиллалар ҳажмини аниклаш учун қўлланиладиган, мураккаб шаклдаги жисмлар хажмини аниклаш курилмаси ишлаб чиқилганлиги топширилаётган партияларида пиллалар ипакчанлигини ҳисоблашда ишлатиладиган тузатиш коэффициентини аниклаш имконини беради.
3. Етилмаган ва катта солиштирма ҳажмли пиллаларнинг процент улушини аниклаш усули ва курилмасининг ишлаб чиқилганлиги тирик пиллаларнинг ипакчанлигини юкори даражада аниклашга ҳизмат қилади.
4. Топширилаётган партияларда пиллаларнинг ҳакиқий ипак микдорини, етилганлик даражасини, пилла қобиғининг калинлиги ва зичлигини пилла қобиғининг каттиқлиги асосида юкорироқ аниқликда ҳисоблаш имконини берувчи учта вариант усули, курилмаси ва компьютер дастури ишлаб чиқилганлигини таъкидлаш лозим.
5. Ипакчик соҳасига сезиларли иқтисодий зарар келтирувчи етилмаган пиллаларнинг процент улушини камайтириш учун ўлчов цилиндридаги пиллалар қатлами баландлигини автоматик тарзда ўлчаш имконини берувчи такомиллаштирилган ФТИ-1М асбоби таклиф этилган. ФТИ-1М асбоби билан аникланган тирик пиллалар ипакчанлигининг кесиш усули билан аниқланган қийматига нисбатан ўртача квадратик хатолиги 0,456% ни ташкил этганлигини кўрсатиш мумкин.
6. Таклиф этилган ва тажрибаларда тасдикланган математик ифода топширилаётган партиялардаги тирик пиллалар ипакчанлигини аниклаш учун тузатиш коэффициентини пиллалар хажми бўйича хисоблаш имконини беради.
7. Пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини аниқлашнинг ишлаб чикилган тезкор усули, турли навдаги пиллалар ипакчанлигини ўлчаш аниқлигини оширишни ва тезкорликни таъминлайди.
8. Топширилаётган пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини аниқлашда ишлатиладиган ФТИ-1М асбоби учун тирик пиллаларнинг оптимал массаси 3 кг эканлиги аниқланди. Компьютер дастурида пиллалар ипакчанлигини уларнинг таркибидаги кар ва мускардин пиллаларнинг процент улушини этиборга олган холда хисоблаш мумкинлигини таъкидлаш керак.
9. ФТИ-1М асбобида кобиғининг қаттиклиги бўйича пиллаларнинг ипакчанлигини аниқлашнинг янги усули ва уни амалга ошириш дастури ишлаб чиқилган. Бунда ипакчанликни ўлчаш аниқлигини ортишига тирик пиллалар кобиғининг қалинлигини хисобга олиш натижасида эришилганлигини кўрсатиш мумкин.
10. ФТИ-1М асбоби ёрдамида тирик пиллаларнинг хажмий қаттиқлик коэффицентини аниклаш таклиф килинганлиги, тирик ва шунингдек, курук пиллаларнинг техник-иқтисодий кўрсаткичларини аниқлаш имконини яратади.
Н.Турли режимдаги тебратишларни пиллаларнинг зичлашиш даражасига ва сифатига таъсири тажрибаларда тадкик этилди. Аниқланган тебратиш амплитудаси, частотаси ва вақти курилма цилиндридаги пиллаларни оптималроқ бир хилда жойлашишини таъминлаш имконини беради.
12. Намликни пиллаларни кесиш оркали ипакчанлигини аниқлашга, тузатиш коэффициентини аниклашга, хамда пиллаларни кабул килиш жараёнига таъсирини таткик килиш оркали пиллалар сифат кўрсаткичларини аниқроқ баҳолаш мумкинлиги кўрсатилган.
13. Пилла намуналарида кар пиллалар процент улушининг ортиши билан ФТИ-1М асбоби кўрсатишининг кўп томонига ортиши тажрибаларда аниқланди. Қабул пунктларида катта хажмли пиллаларнининг процент улушини аниклашнинг тезкор усули ва шу асосда пиллаларнинг хақикий ипакчанлигини аниклаш учун тузатиш формуласи таклиф этилгани мухим ахамият касб этади.
14. Пиллаларни солиштирма ҳажми бўйича саралиш қурилмасини пилла уруғчилик заводларида аперсе пиллаларда персе пиллаларни ажратишда қўллаш мумкинлиги асосланди ва тавсия этилди. Бу қурилма пилла кабул пунктларида қўл меҳнатини алмаштириш оркали саралаш жараёнини 4 марта тезлаштиради ва кар пиллаларни олдиндан ажратиш хисобига пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини ФТИ-1М асбобида ўлчаш аниқлигини ошириш имконини яратади.
15. Тирик пиллаларни кесиш усулида, ФТИ-1М асбобида ва таклиф этилган янги тезкор усулда ипакчанлигини аниклаш натижаларини таққослаш асосида, охирги икки усулда аниқланган ипакчанликнинг киймати кесиш усулида аникланган қийматга якин эканлиги ва тирик пиллалар ипакчанлигини аниқлашнинг аболют ўртача квадратик хатолиги бирдан кичиклигини (J < 1) таъкидлаш лозим.

1-71 97 0

Пахта мойларини тозалашда қўлланиладиган янги композицион ишқорий кўмир ва гил адсорбентларини ишлаб чиқиш

Дилноза Салиханова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда бугунги кунда аҳолини озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда ва озик-овкатга бўлган мақбул даражадаги эҳтиёжини кондиришда озиқ-овқат саноати муҳим аҳамият касб этади. Шунинг учун маҳаллий озиқ-овқат ва хомашё ишлаб чиқаришни барқарор ривожлантириш, бозорга хавфсиз ва сифатли озиқ-овкат маҳсулотларини истеъмол меъёрларида ўрнатилган ассортиментда етказиш асосий вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Мустақилликка эришгандан кейин юртимизда юқори технологияларга асосланган озиқ-овқат саноати шаклланиб, бугунги кунда иқтисодиётимизнинг етакчи тармоқларидан бирига айланиб бормоқда. Озиқ-овкат хавфсизлигини таъминлаш, ички бозорни сифатли озиқ-овкат маҳсулотлари билан тўлдириш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, янги қувватларни ишга туширишга алохида эътибор қаратилиб, импорт ўрнини босувчи махсулотлар тайёрлаш ўзлаштирилмокда. Ишлаб чикаришни модернизация ва диверсификация килишни рағбатлантириш ҳамда қўллаб-қувватлаш бўйича амалга оширилган чора-тадбирлар озиқ-овқат товарлари ишлаб чиқаришнинг ўсишини таъминламокда.
Жаҳон миқёсида сифатли озиқ овқат маҳсулотларини ишлаб чикиш, жумладан пахта мойини каолин ва бентонит адсорбентлари ёрдамида тозалаш, уларни фаоллаштириш ва модификация қилишнинг янги усулларини ишлаб чикишга алоҳида эътибор каратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда юқори сифатли адсорбцион хусусиятли янги адсорбентлар олиш технологиясини яратиш муҳим вазифалардан бири хисобланади. Адсорбцион хусусиятлари паст бўлган кўмир, каолин ва бентонитларни фаоллаштириш технологиясини ишлаб чиқишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: каолин хом ашёсини термик фаоллантиришнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш; танлаб олинган бентонитлар ва кўмирларнинг фаоллаштириш ва модификациялаш жараёнида уларнинг таркиби ва ҳоссалари ўзгаришини аниқлаш; қийин тозаланадиган пахта мойларини тозалаш учун фаоллаштирилган гил ва ишқорий кўмир адсорбентларининг самарали композицияларини яратиш ва мойини оқлаш жараёнини самарадорлигини ошириш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чикаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга доир кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий ҳомашё асосида янги ишкорий кўмир ва гилли адсорбентлар яратиш ҳамда уларни қўллаш оркали прессланган ва экстракцияланган пахта мойларини тозалаш технологиясини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
паст кул микдорига эга бўлган 2БПК маркали Ангрен кўмирини дастлабки №зСОз эритмаси билан тўйинтириб, сўнгра хавосиз шароитда пиролиз усулида термик ишлов бериш орқали самарали ишкорий кўмир адсорбента олишнинг шарт-шароитлари ишлаб чиқилган;
каолинли адсорбентларни фаоллантиришни ЎЮЧ-ли нурлантириш орқали амалга ошириш, анъанавий (конвектив) киздириш усулига қараганда жараённи 2,5-3,0 баробар тезлаштириши ва ғоваклигини 1,2-1,4 баробар ошириши аниқланган;
юқори микдорда кальцийга бой «Жаҳон» кони бентонитини хлорид кислотаси билан фаоллантирилганда анъанавий сульфат кислотасини қўллашга нисбатан олинган адсорбентнинг пахта мойини оқлаш кўрсаткичи 1,1-1,3 баробар ошиши аниқланган;
юқори микдорда кальцийга бой «Жаҳон» кони бентонитини хлорид кислотаси билан фаоллантирилганда анъанавий сульфат кислотасини қўллашга нисбатан олинган адсорбентнинг пахта мойини оқлаш кўрсаткичи 1,1-1,3 баробар ошиши аниқланган;
илк бор пахта мойини ишқорий рафинациялашда анъанавий қиммат NaOH эритмаси ўрнига, арзон Са(ОН)2Ни сувли эритмасини қўллаш оркали нейтрал мой совунланишини ва ишкорий реагент сарфини камайиши исботланган;
илк бор экстракцияланган пахта мойини канцероген 3,4-бензо[а]пирен ва углеводород қолдиқлардан ишлаб чикилган ишкорий кўмир адсорбента ёрдамида тозалаши аникланган;
ишқорий кўмир ва гил адсорбентларнинг пахта мойи таркибидаги зарарли ва канцероген моддаларни танлаб ютиш хусусиятлари аникланиб, улар асосида янги самарали композициялар ишлаб чикиш технологияси яратилган;
пахта мойини икки боскичда гилмояли ва ишқорий кўмир адсорбентларни рециркуляцион оқимда қўллаш оркали тозалаш ва оқлаш технологияси ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Ўзбекистонда мавжуд бўлган ҳом-ашё ресурсларини ва уларнинг минералогик ва кимёвий таркибларини таҳлили асосида ўсимлик мойларини тозалаш ва оқлашга мўлжалланган адсорбентларнинг саноат микёсида ишлаб чиқариш учун яроқли бўлган кўмир ва гил (каолин, бентонит ва палигорсит) минералларнинг истиқболли конлари танлаб олинди.
2. Юқори даражада ғовакли ишқорий кўмир адсорбентлар олиш учун 2БПК маркали Ангрен кўмирини пиролизига кадар уни ИазСОз нинг 10% ли сувли эритмаси билан шимдириш таклиф қилинган.
3. Ишқорий кўмирли адсорбентнинг ишқорий ишқорли ҳоссаларини ошириш учун уни 10% ли NaOH эритмаси билан шимдирилиб, сўнгра куритиш ва талаб этилган гранулометрии таркибга кадар майдалаш тавсия этилади.
4. Таркибида юкори даражада (умумий массасининг 3% дан кўп) СаО бўлган «Жахон» бентонитини кислотали фаоллаштиришда кўп микдорда гипс хосил бўлишининг олдини олиш мақсадида анъанавий сульфат кислота ўрнига хлорид кислотанинг 10% ли эритмасидан фойдаланиш тавсия этилади.
5. Султон-Увайс каолинини анъанавий конвектив термик киздиришни ўрнига, 2450 МГц частотали ЎЮЧ-нурланиш ҳисобига унинг сорбцион фаоллиги 1,2-1,4 маротаба ошишига ва термик фаоллантириш вақтини 2-3 марта қисқариши аниқланган (каолиннинг дастлаки намлигига боғлик ҳолда).
6. Тўқ рангли пахта мойларини ишкорий рафинациялашнинг самарали усули ишлаб чиқилиб, унда тан нархи юкори бўлган каустик сода (NaOH) ўрнига нейтрал ёғнинг совунланишини камайтириб, мойнинг чиқиш микдори 1,2 марта оширадиган арзон охакли сувга алмаштириш тавсия этилади.
7.Экстракцион пахта мойидан махаллий ишкорий кўмир адсорбента ёрдамида канцероген 3,4-бензопирен ва углеводород колдиқларини ажратиб олишнинг макбул шарт-шароитлари ишлаб чикилган.
8. Прессланган ва экстракцияланган пахта мойларини тозалаш учун мўлжалланган ишкорий кўмир, каолинитли ва бентонитли адсорбентларни олиш технологияси ишлаб чикилган.
9. Ишлаб чикилган ишқорийкўмир ва гил адсорбентларининг танлаб сорбциялаш хусусиятлари аниқланиб, улар асосида кийин оқланадиган пахта мойларини тозалаш учун самарали композициялар яратилган.
Ю.Мой ва адсорбент аралашмасининг термодиференциаллаш рециркуляция оқимида пахта мойларини адсорбцион тозалаш ва оклашнинг икки босқичли технологияси ишлаб чикилган.
Н.«Жахон» бентонит адсорбентини «Беруний Ёг-гар» АЖ да пахта мойларини тозалаш ва оклашда ишлаб чикаришга жорий этишдан олинган иқтисодий самара йилига 169,4 млн. сўмни ташкил этди.

30-35 28 0

Панели мониторинга финансового состояния предприятий россии как бизнес-комплексов – новый инструмент многоуровневого управления

E Gureeva, K Gureev
Традиционные инструменты экономического анализа, в том числе и финансового, в условиях цифровой экономики получают значительный рычаг в своем развитии. Экспериментальные панели финансового мониторинга предприятий России как бизнес-комплексов, разрабатываемых с использованием BI-систем, как первый практический опыт выявил ряд проблем научного и практического характера. Панели мониторинга финансового состояния классифицированы по различным признакам. Определены потенциальные потребители и возможности использования ими нового цифрового инструмента. Выявлены проблемы, требующие методической проработки. Обоснованы затраты и необходимость экономической и финансовой поддержки нового направления в области развития цифровых инструментов.
155-158 82 0

Оптимизация и улучшение производительности алгоритма шифрования Blowfish

Dustmurod Jo‘murodov
Статья представляет всестороннее исследование методов оптимизации и повышения производительности алгоритма шифрования Blowfish. Применение стратегий оптимизации, таких как оптимизация S-box, алгоритмическая оптимизация и оптимизация таблицы ключей, демонстрируется в контексте повышения безопасности и эффективности S-box, что улучшает общую безопасность алгоритма. Эмпирические оценки и анализ безопасности подтверждают эффективность этих методов в повышении эффективности и надежности Blowfish для современных криптографических приложений.
1-28 55 0

Олтинни сорбцион танлаб эритиш чиқитларидан металлполимер композиция олишнинг самарали технологиясини ишлаб чиқиш

Сулейман Худояров

Тадқиқот объектлари: олтин сақловчи рудалардан олтинни сорбцион танлаб эритишда хосил бўладиган металлполимер композиция. Қатронни регенерацияга тайёрлаш бўғинида ажратиб олинган чиқиндилар (ёғоч тилими ва қумлар).
Ишнинг мақсади: олтин ишлаб чиқариш саноати шароитида қўшимча флотация усули билан сорбцион танлаб эритиш чиқиндиларидан металлполимер композиция олишнинг самарали технологиясиии ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари: ишда флотацион жараёнлар ва регенерацияга тайёрлаш бўғинида ажратиб олинган чиқиндиларни тадқиқот қилишда физико-механик, кимёвий ва физика-кимёвий усуллар қўлланилди. Сорбцион танлаб эритиш жараёнининг барча қайта ишлаш бўлимларида металлполимер композициянинг технологик йўқолишларини хисоблаш учун компьютер программа қўлланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Олиб борилган тадқиқотлар натижасида, олтинни сорбцион танлаб эритишда ферро- ва феррицианидлар хосил бўлиш кимёвий реакциялари ўрганилган. Ҳосил бўлган ферро- ва феррицианидларнинг анионалмашучи катроннинг сигими ва флотацион ҳусусиятларига салбий таъсир этиши аниқланди. Металларни ферро- ва феррицианид эритмаларидаги кучланиш қатори аниқланди ва олтинни сорбцион танлаб эришнинг Пурбэ диаграммаси тузилди. Қатронни регенерацияга тайёрлаш бўғинида ажратиб олинган ёгоч тилими ва қумлардан металлполимер композициясининг функционал синфини ажратиб олиш учун флотация усули қўлланилди. Олтинни сорбцион танлаб эритиш чиқитларидан металлполимер композиция олишнинг самарали технологияси ишлаб чикилди.
Амалий ахам пяти: ишлаб чикилган металлполимер композиция олиш технологияси, ишлаб чиқариш чиқитлари билан анионалмашувчи катрон йўқолишини камайишига имкон беради. Бунинг натижасида ишлаб чикариладиган маҳсулотнинг тан нархи камаяди ва олтин сақловчи рудаларни сорбцион танлаб эритиш жараёнининг самараси ошади.
Татбиқ қилиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: Технологиями Тошкент давлат техника университетининг «Фойдали қазилмаларни бойитиш» тажрибахонаси базасида, йириклаштирилган лаборатория шароитида синовдан ўтқазганда металлполимер композицияни ёғоч тилимидан ажратиб олиш даражаси 94,3%, кумлардан эса 96,22% ни ташкил этди. Анионалмашув қатроннинг йўқолиши 6,5 дан 1,29% гача камайди. Бир суткада 600 т рудани қайта ишлайдиган олтин ажратиб олиш заводи шароитида металлполимер композиция олиш технологиясини татбик этишда, кутилаётган йиллик иқитисодий самарадорлик 80,0 млн. сўмдан ортиқ маблағни ташкил этади.
Қўллаиилиш сохаси: Кон-металлургия саноати.

137-144 88 0

Олий таълимда олиб борилаётган бугунги ислоҳотларнинг самарадорлик кўрсаткичлари

Olim To'raqulov

Мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар натижаси ўлароқ сўнгги йилларда таълим тизимининг барча босқичларини замонавий талаблар асосида ташкил этиш бўйича амалий ишлар ҳал қилувчи босқичга кирди.