«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
UDK:
:181.351
XORAZM VILOYATIDAGI MAHALLIY DARAXTLARNING SIZOT
SUVINI TUSHURISHDAGI AHAMIYATI
Sugʻdiyona Erkinaliyeva
Elyorjon qizi
1
Olimboyeva Sevara Sherzod qizi
2
1
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, “Ekologiya va
atrof-muhit muhofazasi” yo’nalishi 4-kurs talabasi
2
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, “Ekologiya va
atrof-muhit muhofazasi” yo’nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Xorazm viloyatidagi mahalliy daraxtlarning sizot
suvining chuqurligiga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mahalliy
daraxt turlari, xususan, tol, jiyda, terak va boshqa daraxtlar sizot suvining sathini
tartibga solishda muhim ekologik rol o‘ynaydi. Daraxtlarning ildiz tizimi orqali suvni
transpirasiyalab chiqarishi tufayli yerosti suvlarining haddan tashqari ko‘tarilishining
oldi olinadi, bu esa sho‘rlanish va yer degradatsiyasi xavfini kamaytiradi.
Аннотация:
В данной статье рассматривается влияние местных древесных
пород в Хорезмской области на глубину залегания грунтовых вод. Исследования
показали, что такие деревья, как ива, джида, тополь и другие, играют важную
экологическую роль в регулировании уровня грунтовых вод. За счёт
транспирации через корневую систему деревья способствуют снижению уровня
грунтовых вод, тем самым уменьшая риск засоления и деградации земель.
Annotation:
This article explores the impact of local tree species in the Khorezm
region on the depth of groundwater. Research indicates that native trees such as willow,
oleaster, and poplar play a significant ecological role in regulating groundwater levels.
Through the transpiration process via their root systems, these trees help lower the
water table, thereby reducing the risks of salinization and land degradation.
Kalit sòzlar:
Xorazm viloyati, mahalliy daraxtlar, sizot suvi, gidrologik
muvozanat, ekologik barqarorlik, yer sho‘rlanishi, transpirasiyaviy jarayon,
melioratsiya.
Ключевые слова:
Хорезмская область, местные деревья, грунтовые воды,
глубина, экологическая устойчивость, транспирация, засоление, мелиорация
262
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Keywords:
Khorezm region, local trees, groundwater, depth, ecological
stability, transpiration, salinization, land reclamation.
Sizot suvini nazorat qilish: Mahalliy daraxtlar, ayniqsa uzun ildizli turlari, yer
osti suvlari darajasini tartibga solishda yordam beradi. Ular ortiqcha sizot suvini
o‘zlashtirib, tuproqdagi namlik muvozanatini saqlab turadi. Bu ayniqsa sho‘rlanishga
moyil bo‘lgan hududlarda muhim.Sizot suvini nazorat qilishdagi mahalliy
daraxtlarning roli (Xorazm viloyati misolida). Xorazm viloyati sug‘oriladigan hudud
bo‘lib, bu yerda sizot suvlari sathi yuqori bo‘lishi katta muammo hisoblanadi. Sizot
suvlari yuqori bo‘lsa, tuproq sho‘rlanadi, hosildorlik pasayadi va ekologik muvozanat
buziladi. Shu sababli, mahalliy daraxtlarning bu muammoni hal etishda tutgan o‘rni
nihoyatda katta. Ildiz tizimi orqali suvni o‘zlashtirish. Mahalliy daraxtlarning chuqur
ildiz tizimi bor. Masalan: Terak (topol): juda chuqur ildiz otadi, sizot suvini o‘zlashtirib,
sathini pasaytiradi. Tut va yong‘oq: o‘rta chuqurlikda ildiz otib, tuproqning pastki
qatlamlaridan namlikni olib, bug‘lanish orqali chiqaradi. Transpiratsiya (suvning barg
orqali bug‘lanishi). Daraxtlar suvni ildiz orqali olib, barg orqali bug‘latadi. Bu jarayon
"transpiratsiya" deyiladi. Ko‘p bargli daraxtlar ko‘p suv bug‘latadi, bu esa sizot
suvining tabiiy ravishda kamayishiga olib keladi. Sug‘orish va yog‘ingarchilik
suvlarining yer ostiga tushishini kamaytiradi. Daraxtlar soyasida bug‘lanish kamayadi,
bu esa ortiqcha suvning yerga shimilib, sizot suvga aylanishini cheklaydi. Shuningdek,
daraxtlar yomg‘ir yoki sug‘orish suvi oqimini sekinlashtirib, yer sathida saqlanishiga
yordam beradi. Tabiiy gidrologik balansni tiklaydi. Daraxtlar orqali suv aylanishi
(bug‘lanish–yomg‘ir–sizot suv aylanishi) muvozanatda bo‘ladi. Bu esa yer osti suvlari
sathining haddan tashqari ko‘tarilishini oldini oladi.
Sho‘rlanishni kamaytirish: Daraxtlar evaporatsiyani (bug‘lanishni) kamaytirish
orqali sizot suvining yuzaga chiqishini oldini oladi. Bu yer sathidagi sho‘r
qatlamlarning shakllanishini kamaytiradi va tuproq unumdorligini saqlaydi.
Sho‘rlanishni kamaytirishdagi mahalliy daraxtlarning ahamiyati (Xorazm viloyati
misolida). Xorazm viloyatida tuproq sho‘rlanishi – asosiy agroekologik
muammolardan biridir. Bu holat, asosan, sizot suvlarining yuqoriligi va ulardagi
tuzlarning yer yuzasiga chiqishi bilan bog‘liq. Mahalliy daraxtlar ushbu jarayonni
sekinlashtirish yoki oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Sizot suvini chuqurlashtirish
orqali sho‘rlanishni kamaytiradi. Daraxtlar chuqur ildizlari orqali sizot suvini
o‘zlashtirib, uning sathini pasaytiradi. Sizot suv past bo‘lsa, yer yuzasiga kapillyar
263
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
ko‘tarilish (tuzli suvning yuqoriga chiqishi) kamayadi. Bug‘lanishni kamaytirib,
tuzlarning ko‘tarilishini to‘xtatadi. Tuproq yuzasidan ortiqcha bug‘lanish tuzlarning
yuqoriga ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. Daraxtlar soyasi ostida bug‘lanish kamayadi, bu
esa tuzlarning tuproq yuzasiga chiqishini sekinlashtiradi. Transpiratsiya orqali tuzdan
nisbatan toza suvni aylanma harakatga soladi. Daraxtlar suvni ildiz orqali tortib olib,
barglari orqali bug‘latadi. Bu jarayon orqali tuzlar to‘plangan joyda qoladi, suv esa
aylanmadan chiqadi. Bu tuproqdagi tuz konsentratsiyasini pasaytirishga xizmat
qiladi.Biologik filtr sifatida ishlaydi. Ayrim daraxtlar (masalan, qandim, terak,
saksovul) tuproqdagi zararli ionlarni (natriy, xlor) o‘zida to‘plash xususiyatiga ega. Bu
esa ularning atrofidagi tuproqni nisbatan sog‘lomlashtiradi. Sho‘r joylarda barqaror
o‘suvchi turlar tuproqni yashillashtirishda foydalaniladi. Sho‘rga chidamli daraxtlar
(masalan, zarang, akatsiya) tuproqni “yashil qoplama” bilan yopib, eroziya va
sho‘rlanishni kamaytiradi.
Eroziya va suv oqimini boshqarish: Ildizlar tuproqni mahkamlab, yomg‘ir yoki
sug‘orishdan kelib chiqadigan yuzaki suv oqimini sekinlashtiradi. Bu ham sizot suviga
ortiqcha yuklanishni kamaytiradi. Eroziya va suv oqimini boshqarishda mahalliy
daraxtlarning roli (Xorazm viloyati misolida). Xorazm viloyatida tuproq eroziyasi —
ayniqsa sug‘oriladigan yerlar va yomg‘irli mavsumlarda — katta ekologik va agrar
muammo hisoblanadi. Mahalliy daraxtlar bu muammoni kamaytirishda tabiiy vosita
sifatida muhim rol o‘ynaydi. Ildiz tizimi orqali tuproqni mahkamlash. Daraxtlarning
ildizlari tuproqni zich tutib turadi, shuning uchun yomg‘ir yoki sug‘orish natijasida
yuzaga keladigan suv oqimi tuproqni yuvib ketmaydi. Ayniqsa, terak, tut, akatsiya kabi
daraxtlar kuchli ildiz tizimi bilan ajralib turadi. Yomg‘ir suvining oqimini
sekinlashtiradi. Daraxtlar bargi va shox-shabbasi orqali yomg‘ir suvining to‘g‘ridan-
to‘g‘ri tuproqqa tushishini kamaytiradi. Bu esa tuproq yuzasida suv oqimini
sustlashtirib, eroziyaning oldini oladi. Sug‘orish suvlari ta’sirini kamaytirish. Sug‘orish
jarayonida tuproq yuzasida yuzaga keladigan tez oqimlar daraxtlar orqali bo‘lingan
bo‘lsa, suv teng taqsimlanadi va kuchli oqimlar hosil bo‘lmaydi. Daraxtlar orasidagi
o‘simlik qoplamasi (chim, butalar) ham suvning harakatini cheklaydi.Yel eroziyasining
oldini olish.Daraxtlar shamol tezligini pasaytiradi va shamol orqali tuproq uchib
ketishining oldini oladi.Ayniqsa, barrier daraxtlar yoki shamol to‘siqlari sifatida
ekilgan daraxt qatorlari bu borada samarali.Mikrorelief yaratish orqali suvni ushlab
qoladi. Daraxtlar atrofida mikrobalandliklar (ildizlar, novdalar qoldig‘i) hosil bo‘lib, bu
264
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
yerda suv to‘planadi. Suvning to‘planishi eroziya xavfini kamaytirib, uni asta-sekin
tuproq qatlamlariga shimilishini ta'minlaydi. Ekologik barqarorlikni ta’minlashda
mahalliy daraxtlarning roli (Xorazm viloyati misolida). Xorazm viloyatining ekologik
tizimi o‘ziga xos bo‘lib, suv manbalari, sho‘rlanish, sizot suvi, iqlim o‘zgarishi va
antropogen omillar tufayli barqarorlikka ehtiyoj seziladi. Shu sharoitda mahalliy
daraxtlar ekologik barqarorlikni ta’minlashda asosiy tabiiy omil hisoblanadi. Tuproq
va suv muvozanatini saqlash. Daraxtlar tuproq strukturasini yaxshilaydi, tuproqni
zichlashishdan va eroziyadan himoya qiladi. Ildizlari orqali yer osti suvlarini
muvozanatda ushlab, sizot suvining sathini nazorat qiladi. Iqlimni yumshatish
(mikroiqlim shakllantirish). Daraxtlar soyasi va transpiratsiya jarayoni orqali havo
haroratini pasaytiradi, havodagi namlikni oshiradi. Bu esa yer usti iqlimini
barqarorlashtiradi va issiqlik ta’sirini kamaytiradi. Biologik xilma-xillikni saqlash.
Mahalliy daraxtlar qushlar, hasharotlar, kichik hayvonlar uchun yashash muhiti
yaratadi. O‘ziga xos o‘simlik va hayvonot turlari uchun ekotizim poydevorini tashkil
qiladi. Sho‘rlanish va changlanishga qarshi tabiiy to‘siq. Sho‘rlangan yerlar atrofiga
ekilgan daraxtlar tuz ko‘chishini va chang ko‘tarilishini kamaytiradi. Bu holat
sog‘lomlashtirilgan yerlarning uzoq muddat saqlanishiga xizmat qiladi. Uglerod
miqdorini kamaytirish. Daraxtlar karbonat angidridni yutib, kislorod ajratadi. Bu global
iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda ham foydali. Mahalliy yashil maydonlar CO₂
balansini mahalliy darajada barqarorlashtiradi.Mahalliy daraxtlar – bu ekologik
muvozanatni saqlash, tabiiy resurslardan barqaror foydalanish va kelajak avlod uchun
sog‘lom atrof-muhit yaratishning muhim qismidir.
Xulosa.
Xorazm viloyatida sizot suvining yuqori bo‘lishi natijasida tuproq
sho‘rlanishi, eroziya, ekinlar hosildorligining pasayishi kabi muammolar yuzaga
keladi. Mahalliy daraxtlar bu muammolarni kamaytirishda tabiiy va samarali vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Ular chuqur ildizlari orqali sizot suvini o‘zlashtirib, uning sathini
pasaytiradi, tuproqdagi namlik va tuz muvozanatini saqlaydi. Daraxtlarning soyasi,
transpiratsiya jarayoni va biologik filtr vazifasi orqali sho‘rlanish kamayadi, tuproq
strukturasini yaxshilaydi, eroziya va changlanishga qarshi tabiiy to‘siq yaratadi.
Shuningdek, mahalliy daraxtlar ekologik barqarorlikni ta’minlab, iqlimni yumshatadi,
biologik xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlaydi va atrof-muhitni sog‘lomlashtiradi. Xulosa
qilib aytganda, Xorazm viloyatida mahalliy daraxtlarni ko‘paytirish va ulardan oqilona
265
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
foydalanish sizot suvini chuqurlashtirish, sho‘rlanishni kamaytirish hamda ekologik
muvozanatni tiklashda muhim ahamiyatga ega.
Foydangan adabiyotlar
1. Xorazm viloyati ekologiyasi. (2018). Xorazm viloyatining suv resurslari va
ekologik holati. Tashkent: O‘zbekiston fanlar akademiyasi.
2. Abduqahhorov, B., & Tursunov, A. (2017). Sho‘rlanish va suv resurslarini
boshqarish. Toshkent: O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi institutining nashriyoti.
3. Tuzov, M. (2016). Daraxtlar va o‘simliklarning tuproqni saqlashdagi roli.
Tashkent: O‘zbekiston ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasi.
4. Shodmonov, R. (2019). Xorazm viloyatidagi tuproq-sho‘rlanish muammolari
va ularning yechimlari. Xorazm qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot markazi, Urganch.
5. Xusniddinov, I. (2020). Sug‘oriladigan yerlarda eroziya va sho‘rlanishni
kamaytirish usullari. Qishloq xo‘jaligi va ekologiya jurnali, 45(3), 78-84.
6. Alimov, S. (2018). Ekologik barqarorlik va tabiiy resurslardan samarali
foydalanish. Tashkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
7. Shukurov, N., & Jumaev, A. (2015). Xorazmning o‘simlik dunyosi va
ekologik muammolar. Urganch: Xorazm davlat universiteti nashriyoti
8.
Маткаримов, Н. Б. (2022). Экологическая оценка влияния факторов
структуры почв на биометрические параметры местных деревьев на территории
Хорезмской области Узбекистана.
Universum: химия и биология
, (5-1 (95)), 31-36.
266
