«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
UDK:
574.34
XORAZM VILOYATI ALLYUVIAL TUPROQLARI SHAROITIDA
COLLEMBOLA (PODURA MINUTA)
NING BIOEKOLOGIK
XUSUSIYATLARI.
T.S.Atajanov, Xorazm Ma’mun akademiyasi tayanch doktoranti.
M.B.Doschanova, Xorazm Ma’mun akademiyasi katta ilmiy xodimi.
Annotatsiya:
Xorazm viloyati allyuvial tuiproqlari sharoitida g’oza agrosenozida
Podura minuta
ning turli xil mexanik tarkibli tuproqlarda uchrashi, bioxilma-xillikka
ta’siri hamda bioekologik xususiyatlari to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: Podura minuta
, prujinka, furcula, hidrofobik, detritivor, qorin
oyoqlar, ventral tube.
Аннотация:
Приведены данные о распространении
Podura minuta
в почвах
разного механического состава, его влиянии на биоразнообразие и
биоэкологических свойствах в хлопковых агроценозах на аллювиальных почвах
Хорезмской области.
Ключевые слова:
Podura minuta
, пружина, вилочка, гидрофобный,
детритоядный, брюшные ноги, брюшная трубка.
Abstract:
The article presents data on the distribution of
Podura minuta
in soils
of different mechanical composition, its impact on biodiversity and bioecological
properties in cotton agrocenoses on alluvial soils of the Khorezm region.
Keywords:
Podura minuta
, spring, fork, hydrophobic, detritivorous, abdominal
legs, abdominal tube.
Collembolalarning ushbu turi g’o’za agrosenozida tirli xil tuproqdagi turlarining
bioekologik xususiyatlarini o'rganishda, ularning atrof-muhitga qanday
moslashganligini, ekologik rolini va ahamiyatini o’rganishda, shuningdek ularning
iqlim o'zgarishiga, qishloq xo'jaligiga yoki ekologik muvozanatga qanday ta'sir
ko'rsatishini tahlil qilishda foydali hisoblanadi.
Podura minuta
ning tanasi qisqa va ixcham, ko‘pincha 1-2 mm uzunlikda bo‘ladi.
Tana ko‘pincha uzun bo‘lib, uchli yoki elips shaklida bo‘ladi, tana segmentlariga
bo‘lingan, lekin ular aniq ko‘rinmaydi, chunki bir-biriga birlashgan bo‘ladi.
Podura
278
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
minuta
ko‘pincha oqish, sarg‘ish yoki to‘q-ko‘k ranglarda bo‘lishi mumkin. Ranglanish
sezilarli emas va bu turga moslashuvni ta'minlaydi. Antenna mo‘ylovlarining
odatda
uzun, bo‘g‘imli va harakatlanish uchun sezgir bo‘ladi. Ularning uzunligi tananing
yarmigacha yetishi mumkin va bu prujinkalarning sezgirligini oshiradi.
Podura minuta
ko’zlari ko‘plab prujinkalar kabi oddiy ko‘zlardan iborat bo‘ladi, ya'ni ko‘rish
qobiliyati yaxshi emas. Ko‘zlar yuzaning old tomonida, ular faqat umumiy ko‘rish
imkoniyatlarini beradi.Furcula (“sakrovchi organ” yoki "yopsi organ") prujinka
turlarining tipik belgisidir. Bu organ tana ostida joylashgan va zarurat tug‘ilganda, u
o‘zini tezda yuqoriga tashlash va harakat qilish imkonini beradi
.
Qorin oyoqlari (ventral
tube), Qorin tube yoki collophore deb atalib suvda va tuproqda yashovchi prujinkalar
uchun muhim morfologik element hisoblanadi. U qorin oldida joylashgan va bu organ
turli muhitlarga moslashishga yordam beradi. Podura minuta ko‘plab prujinkalar kabi
tuproq sathida va boshqa nam muhitlarda tez harakatlanadi. Furcula yordamida
yuqoriga sakraydi, bu tur himoya va tezlikka yordam beradi. Tananing pastki yuzasi
hidrofobik (suvni itaruvchi) bo‘lib, bu uning nam muhitlarda yashashiga yordam
beradi. Podura minuta asosan tuproq va o‘simlik qoldiqlari bilan boy bo‘lgan nam
muhitlarda yashaydi. U tuproq yuzasida, o‘simliklarning ildizlarida, suvi yaxshi
ushlangan o‘simlik qoldiqlari va nam qumda uchraydi. Shuningdek, u ba’zan suv
yuzasida ham uchraydi, bu esa uning hidrofobik (suvni itaruvchi) tanasi bilan bog‘liq
bo‘lib, u namlikda yashashga yaxshi moslashganligini ko‘rsatadi. Podura minuta
detritivor (o‘simlik va hayvon qoldiqlari bilan oziqlanuvchi) sifatida tanilgan. U asosan
mikroskopik o‘simliklar, bakteriyalar, mushaklar va mikroskopik zamburug‘lar bilan
oziqlanadi. Tuproqdagi organik moddalar va o‘simlik qoldiqlarini parchalaydi, bu
orqali tabiiy organik moddalar aylanishida muhim rol o‘ynaydi.
Podura minuta
ko‘payishi xizmatkash usulda amalga oshadi, ya’ni tuxum qo‘yish orqali ko‘payadi.
Ko‘payish davri odatda bahor va yoz oylariga to‘g‘ri keladi, chunki bu davrda namlik
va o‘sish uchun qulay sharoitlar mavjud bo’ladi. Tuxumlar o‘zining qorong‘i va nam
muhitlarda yashashga moslashgan bo‘lib, ular kuchli qobiq bilan himoyalangan va
yangi avlodning rivojlanishi uchun o‘z vaqtida chiqadi.
Podura minuta Ventral tube
(qorin tube) orqali o‘zini nam muhitlarda ushlab turadi, bu ularning yuza tarangligini
boshqarishga yordam beradi. Ular, shuningdek, o‘zining kichik hajmi va yashash joyi
bo‘yicha juda yaxshi moslashgan, bu turga o‘zining ekologik niishini ta'minlash
imkonini beradi.
Podura minuta
va ekosistemalarda juda muhim rol o‘ynaydi, chunki
279
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
ular organik qoldiqlarni parchalaydi va tuproqning unumdorligini oshiradi. Ular
mikroorganizmlar bilan oziqlanib, mikroflora va mikrofauna o‘rtasidagi o‘zaro
aloqalarni muvozanatlashga yordam beradi.
Cho’l va chala cho’l mintaqalarida ham
tuproqni va nam muhitlarni afzal ko‘radi va ular uchun mo‘tadillik va mo‘tadil namlik
talab qilinadi. Bu tur extremal sharoitlarga yaxshi moslashgan bo‘lib, ular shiddatli
harorat o‘zgarishlariga yoki boshqa yirik ekologik o‘zgarishlarga qarshi barqaror
turishga qodir.
Podura minutaning
bioekologik xususiyatlari uning ekologik muhitga
juda yaxshi moslashganligini va turli xil ekosistemalarda organik moddalarning
aylanishida muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. U o‘zining kichik hajmi, yuqori
harakatlilik va ekologik moslashuvchanlik bilan tabiatda samarali yashash
imkoniyatiga ega.
Tadqiqot uslublari.
Tadqiqotlar Xorazm viloyatining Urganch tumanidagi
“USPITI Xorazm ITS tajriba xo’jaligi”da, Xonqa tumanidagi “Madrim tolibjon”
fermer xo’jaligida va Xiva tumanidagi “Davron” fermer xo’jaligida turli xil mexanik
tarkibi go’za ekini maydonlarida olib borildi. Daladan
Podura minuta
ni mavjudligini
aniqlashda, tuproqning 0-10 sm, 10-20 sm, 20-30 sm qatlamlaridan 1 dm
3
(har bir
tomoni
10 sm
bo‘lgan: 10 sm×10 sm×10 sm) miqdorda tuproq namunalari belgilangan
nuqtalardan olinib, qopchalarga joylashtirildi va yorliq qog’oz bilan belgilanib qo’yildi.
Olingan tuproq qatlamlaridan
Podura minuta
ni ajratib olishda umumiy qabul qilingan
“Berleze-Tulgerena apparati” dan foydalanildi.
Olingan natijalar tahlili.
Xorazm viloyatining Urganch tumanidagi “USPITI
Xorazm ITS tajriba xo’jaligi”da, Xonqa tumanidagi “Madrim tolibjon” fermer
xo’jaligida va Xiva tumanidagi “Davron” fermer xo’jaligida g’o’za agrosenozida
olingan tuproq namunalari “Berleze-Tulgerena apparati”da quritilgandan so’ng,
yig’uvchi idishga tushgan
Podura minuta
DN-300M 18x100 binokulyar mikroskop
yordamida
o’rganildi.
Ushbu o’rganishlar natijasida yig’ilgan
Podura minuta
ni miqdori Xonqa
tumanidagi “Madrim tolibjon” fermer xo’jaligi g’o’za agrosenozi tuproq qatlamlarining
10-20sm, va 20-30 sm qismida uchrashi nisbatan yuqori darajada bo’ldi, Urganch
tumanidagi “USPITI Xorazm ITS tajriba xo’jaligi”da va Xiva tumanidagi “Davron”
fermer xo’jaligi nisbatan kamroq va tuproq qatlamlarining faqat 20-30 sm qismida
uchrashi aniqlandi.
280
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Xulosa
qilib shuni aytish mumkinki, Xonqa tumanidagi “Madrim tolibjon” fermer
xo’jaligi g’o’za maydonlari koordinatalari, Amu daryo sohiliga yaqin joylashganligi va
tuproq qatlamlaridagi namlik “USPITI Xorazm ITS tajriba xo’jaligi”da va Xiva
tumanidagi “Davron” fermer xo’jaligi nisbatan yuqori ekanligi hamda
Podura minuta
cho’l va chala cho’l nam tuproqlarida tez ko‘payib, yaxshi o’sib rivojlanishi
shuningdek, ushbu ekotizimda hayot kechirishi o’rganildi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.
1.
Elmuratova, Z. U., & Rakhimov, M. Sh. (2021).
O‘zbekiston tuproqlarida
uchraydigan kollembolalarning sistematik tahlili va morfometrik tahlili
.
Giirj
Journal
https://giirj.com/index.php/giirj/article/view/920
2.
Elmuratova, Z. U., & Majidova, D. (2025).
Qashqadaryo viloyatining tabiiy
ekosistemalarida tuproq qatlamlarida kollembolalar faunasi
.
Journalsnuu
.
https://journalsnuu.uz/index.php/1/article/view/5825
3.
Rakhimov, M. Sh., & Elmuratova, Z. U. (2021).
Shimoliy-Sharqiy
O‘zbekistondagi kollembolalarning ekologik-taksonomik tahlili
.
Bulletin of the
NUU
https://bulletin.nuu.uz/journal/vol1/iss3/3/
4.
Elmuratova, Z. U., & Rakhimov, M. Sh. (2021).
O‘zbekiston tuproqlarida
uchraydigan kollembolalarning sistematik tahlili va morfometrik tahlili
.
Giirj
Journal
https://giirj.com/index.php/giirj/article/view/920
281
