«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
XORAZM VOHASI SHAROITIDA ONDATRA (ONDATRA ZIBETHICA L.)
POPULYATSIYASI VA UNI EKOSISTEMADAGI ROLI
Avezova Umida Maksudovna
Urganch Davlat Universiteti katta o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ondatra (Ondatra zibethicus) populyatsiyasining
tabiiy ekotizimlardagi ekologik funksiyalari, ularning biotopga ta’siri va boshqa
biologik turlarga bo‘lgan o‘zaro munosabatlari tahlil qilinadi
Kalit so‘zlar:
ondatra, ekotizim, populyatsiya, bioxilma-xillik, gidrologik rejim.
Аннотация
:
В статье анализируются экологические функции популяций
ондатры (Ondatra zibethicus) в природных экосистемах, их влияние на биотоп и
взаимодействие с другими биологическими видами.
Ключевые слова:
ондатра, экосистема, популяция, биоразнообразие,
гидрологический режим.
Abstract:
This article analyzes the ecological functions of muskrat (Ondatra
zibethicus) populations in natural ecosystems, their impact on the biotope, and their
interactions with other biological species
Keywords:
muskrat, ecosystem, population, biodiversity, hydrological regime.
Ondatra, mushk kalamush (Ondatra zibethicus) – dala sichqonlari oilasiga
mansub kemiruvchi; urugʻning yagona turi. Gavdasi 35 sm gacha, dumi 28 sm gacha
,
vazni 1,5 kg gacha. Quruqlik hamda suvda yashashga moslashgan, qishda muzlaydigan
suv havzalarida yashaydi. Dumi yon tomondan yassilashgan, tangachali, tuksiz; orqa
oyoqlaridagi suzgich pardasi toʻliq rivojlanmagan. Yungi qalin, qoramtir qoʻngʻirdan
qora ranggacha, qisman suv yuqtiradi. Erkagining dumi asosidagi bir juft mushk bezlari
urchish davrida hidli yogʻsimon oqish suyuklik
– mushk ajratadi.
Amudaryoning quyi oqimi sharoitida ondatraning ko'payishi 6-6,5 oy davom
etadi. Zotlarning kattaligi har bir urg’ochi individga to’g’ri keladigan o'rtacha
embrionlar soni bilan aniqlanadi. Nasl hajmi yildan yilga 7,1-7,8 dan farq qilmaydi[3].
Amudaryo deltasida o'rtacha birinchi naslda 9,8 ta embrion va ikkinchi naslda - 8,8
uchinchi naslda - 7,7 embrion bo'ladi. Eng past nasl berish darajasi yosh urg'ochilarda
joriy yilning birinchi naslida - 5,5 embrion qayd etilgan [1].
Urg'ochilarda homiladorlik 25-30 kun davom etadi; Bir naslda o'rtacha 7-8 ta
bola tug’adi. Shimoliy hududlarda yiliga 2 marta nasl beradi va ko'payish davri issiq
315
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
oylar martdan avgustgacha davom etadi. Janubiy hududlarda ko'payish deyarli
to'xtovsiz bo'lib, urg'ochi individlar bir yilda 4-5 naslni boqishi mumkin.
Tug'ilgandan keyingi birinchi haftalarda erkak hayvon emizikli urg’ochi
hayvonga ovqat olib keladi va shunday qilib, bolalarning yuqori omon qolish darajasi
uchun sharoit yaratadi. Kichkintoylar tug'ilganda ko'r bo'lib, vazni taxminan 22 g
bo’ladi. 10 kunlik hayvonlar allaqachon suzishni bilishadi va 21 kunlikda ular o'simlik
ovqatlarini yeyishni boshlaydilar. 30-kunga kelib, yosh ondatralar mustaqil bo'lishadi,
ammo qishlash uchun ota-onalari bilan qoladilar. Yosh ondatralarning ko'chishi
bahorda sodir bo'ladi. Ondatralar 7-12 oyligida jinsiy yetuklikka erishadilar. Maksimal
3 yil umr ko'radi, Tutqunlikda - 10 yilgacha.
Tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi.
Asosan, ondatralar kollektor va sugʻorish kanallari qirgʻoqlari boʻyida,
pasttekislikdagi koʻllarda, qamishzorlarda, toʻqaylarda yashaydi. Tik qirgʻoqlari
boʻlgan joylarda ondatra teshik qazadi, suv omborlarida esa suv oʻsimliklarining
poyasidan uya va kulbalar quradi.
1-jadval.Xorazm vohasining tadqiqot olib borilgan qismi
T/r
Hududlar
Maydoni
1.
Urganch tumani
80 gektar
2.
Yangiariq tumani
70 gektar
3.
Gurlan tumani
90 gektar
4.
Shovot tumani
80 gektar
5.
Xozarasp tumani
60 gektar
6.
Yangibozor tumani
70 gektar
Umumiy yer maydoni
450
316
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
1-rasm.tadqiqot olib borilgan hudud xaritasi.
Ondatraning ovqatlanishi fasllarga qarab o‘zgarib turadi. Bahorda asosiy oziq-
ovqat sifatida chigʻanoqlar, otquloq va qamishlarning qishlagan poyalari, ildizpoyalari
va suv oʻtlari va tuxum kapsulalari, baʼzan tol poʻstlogʻi hisoblanadi. Yozda va kuzda
ondatra sezilarli darajada ko'proq o'simlik turlarini, ayniqsa ko'pincha zig'ircha,
otquloqlar, qamishlar, kamishlar, suv o'tlari, trefoil suv o’tlari va qo’g’alarni iste'mol
qiladi. Qishda uning ratsionida rizomlar, kuzgi kurtaklar va otlar, qamish va
qo’g’alarning o'layotgan qismlari ustunlik qiladi. Ondatra, shuningdek, hayvonlarning
oziq-ovqatlarini iste'mol qiladi, ikki pallali va kerevitlarni afzal ko'radi. barcha
hayvonlar singari, kemiruvchilarga mansub ondatra ham o'txo'r hayvondir.[2]
Ekotizimdagi rolidan kelib chiqqan holda, ondatrani tabiatda o’z o’rni bor.
1.Ondatrani "turlar muhandisi" deb hisoblash mumkin, chunki u suv
ekotizimlarining biotik va abiotik muhitining ko'plab jihatlariga ta'sir qiladi. Masalan,
u qurayotgan inshootlar, to‘g‘onlar va chuqurliklar daryo va hovuzlarning fizik
tuzilishida o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi, yangi ekotizimlarni shakllantiradi va yangi
suv biotoplarini yaratadi.
317
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
2.Ondatralar flora va faunaga faol ta'sir ko'rsatadi, ko'proq turli jamoalarni
shakllantiradi va saqlaydi. Ular oʻsimliklar, jumladan, suv va quruqlik oʻsimliklari
bil
an oziqlanadi va suv oʻsimliklarining urugʻlarini tarqatishda rol oʻynaydi. Shu bilan
birga, ular o'simliklarning haddan tashqari o'sishini oldini oladi, boshqa turlar mavjud
bo'lishi mumkin bo'lgan ochiq suv bo'shliqlarini yaratishga yordam beradi.
3.Ondatralar ekotizimdagi suv taqsimoti va biogeokimyoviy tsikllarga ham
ta'sir qiladi. Ular tomonidan qurilgan uyalar va to'g'onlar daryolarning gidrologik
rejimini o'zgartirishi, suv havzalarini yaratish va suv oqimini tartibga solishda ishtirok
etishi mumkin. Bu o'z navbatida gazlar almashinuviga, ozuqa moddalarining
saqlanishiga va ekotizimdagi virusli va bakterial jarayonlarni tartibga solishga ta'sir
qiladi.
Shunday qilib, ondatralar suv ekotizimlarining ekologik barqarorligini
saqlashga va ularning ifloslanishining oldini olishga yordam beradi. Bundan tashqari,
ondatralar boshqa suv organizmlarining rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Ular hosil
qilgan kanallar va suv havzalari ko'plab baliqlar, qushlar va hasharotlar uchun
boshpana va ko'payish joylariga aylanadi. Suv ekotizimlarida hayotning bunday xilma-
xilligi biologik muvozanatni saqlashga va mintaqadagi biologik xilma-xillikni
kengaytirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1
Шадрина
,
Е
.
Г
.,
Сыроватская
,
Л
.
А
., &
Шадринова
,
У
.
В
. (2009).
Размерная
характеристика, фенетическая структура и оценка благополучия популяций
ондатры (Ondatra zibethica L., 1766) на территории Якутии.
Проблемы
региональной экологии
, (4), 43-47.
2.
Мамбетуллаева, С. М. (2024). СТРУКТУРА ПОПУЛЯЦИИ ОНДАТРЫ
(Ondatra Zib
ethicus)
В
УСЛОВИЯХ
ХОРЕЗМСКОЙ
ОБЛАСТИ
УЗБЕКИСТАНА.
Universum: химия и биология
,
1
(5 (119)), 19-24.
3.Шадрина, Е. Г., Вольперт, Я. Л., & Охлопков, И. М. (2021). Интродукция
млекопитающих в Якутии: анализ результативности, перспектив и негативных
последствий.
Российский журнал биологических инвазий
,
14
(4), 134-156.
318
