«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
УДК 581.1:631.445.52:631.84
GʻOʻZA ILDIZ TIZIMI RIVOJLANISHIGA OʻGʻIT BERISH MEʼYORINING
TAʼSIRI
Dots.Ismayilova Intizar
1
Maxmudova Munisa Mansur qizi
2
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
1
Biologiya
kafedrasi dotsenti.
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
2
Biologiya mutaxassisligi magistranti.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Xorazm vohasi sharoitida gʻoʻza (Gossypium
hirsutum L.) ildiz tizimi rivojlanishiga azotli oʻgʻitlar meʼyorining taʼsiri oʻrganildi.
Tadqiqot natijasida oʻrtacha darajadagi azotli oʻgʻitlar qoʻllanilishi ildiz uzunligi, sirt
maydoni va biomassasini sezilarli darajada oshirishi aniqlangan.
Bu esa oʻsimlikning
yer usti biomassasi va hosildorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Shuningdek, yuqori
darajadagi azotli oʻgʻitlar qoʻllanilishi ildiz rivojlanishini susaytirishi va hosildorlikka
salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligi qayd etildi. Tadqiqotlarning natijalariga asoslanib,
gʻoʻza yetishtirishda oʻgʻitlash meʼyorini toʻgʻri belgilash, ekinlarning
optimallashtirilgan rivojlanishiga erishish uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi
taʼkidlangan.
Аннотация
:
В статье изучено влияние норм азотных удобрений на
развитие корневой системы хлопчатника (Gossypium hirsutum L.) в условиях
Хорезмского оазиса. Исследование показало, что умеренное внесение азотных
удобрений значительно увеличивает длину корней, площадь поверхности и
биомассу. Это оказывает положительное влияние на надземную биомассу и
продуктивность растений. Также было отмечено, что использование большого
количества азотных удобрений может подавлять развитие корневой системы и
отрицательно влиять на урожайность. На основании результатов исследований
было подчеркнуто, что правильное определение нормы внесения удобрений при
возделывании хлопчатника имеет важное значение для достижения
оптимального развития урожая.
381
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Abstract:
The article studies the effect of nitrogen fertilizer rates on the
development of the root system of cotton (Gossypium hirsutum L.) in the conditions of
the Khorezm oasis. The study showed that moderate application of nitrogen fertilizers
significantly increases the length of roots, surface area and biomass. This has a positive
effect on the aboveground biomass and productivity of plants. It was also noted that the
use of large amounts of nitrogen fertilizers can suppress the development of the root
system and negatively affect crop yields. Based on the research results, it was
emphasized that the correct determination of the fertilizer application rate in cotton
cultivation is important for achieving optimal crop development.
Kalit soʻzlar:
gʻoʻza, ildiz tizimi, azotli oʻgʻit, hosildorlik, Xorazm vohasi
.
Ключевые слова:
хлопчатник, корневая система, азотные удобрения,
урожайность, Хорезмский оазис.
Keywords:
cotton, root system, nitrogen fertilizers, crop yield, Khorezm oasis.
Kirish.
Gʻoʻza
(Gossypium hirsutum L.) Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligidagi
asosiy texnik ekinlardan biridir va u ko‘plab agrotexnik tadbirlarga, shu jumladan
oʻgʻitlashga sezgir ekin hisoblanadi. Xorazm vohasi sharoitida, bu ekin ekilgan
tuproqlarning fizik, kimyoviy va b
iologik xususiyatlari gʻoʻzaning ildiz tizimi
rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Ildiz tizimi oʻsimlikning suv va oziqa moddalari
bilan taʼminlanishida muhim rol oʻynaydi, shuningdek, u oʻsimlikni tuproqqa yaxshi
integratsiyalashuvi va mustahkamlashid
a ham ahamiyatli boʻladi. Oʻgʻitlar, xususan,
azotli oʻgʻitlar, ildiz tizimi rivojlanishini yengillashtirish va hosildorlikni oshirishda
katta rol oʻynaydi. Shu bois, gʻoʻza uchun eng samarali oʻgʻitlash meʼyorini belgilash
ushbu soha uchun katta ahamiyatga ega.
Azotli oʻgʻitlar oʻsimliklarning vegetatsiya davrida ozuqa moddalarini
koʻpaytirishga yordam beradi. Biroq, ortiqcha azotning kutilgan foydasi boʻlmasligi
mumkin, aksincha, bu o‘sishning noto‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanishiga olib kelishi
mumkin. Shun
day qilib, gʻoʻza ildiz tizimi rivojlanishini taʼminlashda azotli oʻgʻitlarni
meʼyorida qoʻllash muhimdir.
Tadqiqot maqsadi.
Xorazm vohasi sharoitida azotli oʻgʻitlarning ildiz tizimi
rivojlanishiga taʼsirini baholash maqsad qilingan.
Tadqiqotning vazifalari:
•
G’o’za ildiz tizimining chuqurligi, massasi va tuzilishini o’rganish;
•
Har xil NPK o’g’it me’yorlarining ildiz rivojlanishiga ta’sirini taqqoslash;
382
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
•
Iqtisodiy va agrotexnik nuqtai nazardan eng maqbul o’g’itlash sxemasini tavsiya
etish.
Tadqiqot obyekti va predmeti
– g’o’za Xorazm-127 navi va uning turli o’g’it
miqdorlarining g’o’za ildiz tizimi rivojlanishiga ta’siri.
Tadqiqot uslubi.
Tadqiqotlar 2023–2024 yillarda Xorazm viloyatining kuz-qish
davridagi tuproq-iqlim sharoitlarida olib borildi. Tadqiqot m
aydoni sifatida gʻoʻza
ekilgan yer tanlandi, u yerda tuproq turi — o’tloqi allyuvial, tuproqning pH darajasi
7.4, tuzilishi esa ogʻir
mexanik tarkibli
tuproq edi. Tajriba uch xil oʻgʻit meʼyori (
N-
250, P-150, K-100 kg/ga) bilan amalga oshirildi.
Tajribalar Urganch davlat universitetining o’quv tajriba xo’jaligi tajriba
maydoni
da 4 replikatsiya bilan tajriba oʻtkazildi, har bir variantning maydoni
210 m²
bo‘ldi. Har bir maydonda ildiz tizimi rivojlanishini oʻlchash uchun standart usullar
qoʻllanildi. Ildiz u
zunligi, ildiz sirt maydoni va biomassasi o‘lchandi. Shuningdek, hosil
olingan yer usti biomassasi va hosildorlik darajalari ham baholandi.
Ildiz tizimi va hosil oʻrtasidagi bogʻlanishni aniqlash uchun analitik tahlil
usullari, jumladan, dispersiya tahlil
i (ANOVA) va regressiya tahlili qoʻllanildi. Buning
natijasida mineral
oʻgʻitlarning ildiz tizimi rivojlanishi va hosilga taʼsiri aniqlanishi
kutilgan edi.
Natijalar va tahlil.
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, Xorazm vohasining
tuproq-iqlim sharoitla
rida gʻoʻza ildiz tizimi rivojlanishi
mineral
oʻgʻitlar miqdoriga
bevosita taʼsir koʻrsatadi.
Azotli o‘g‘itlarning ta’siri. Azot g‘o‘za o‘sishi va protein sintezi uchun muhim
bo‘lib, ayniqsa vegetativ o‘sishni faollashtiradi. N250 kg/ga me’yorida qo‘llanganda
ildiz uzunligi 31 sm, ildiz biomassasi 52
g
ni tashkil etdi. Ammo azotning haddan ortiq
qo‘llanilishi ildiz o‘sishida biroz pasayish, lekin poya va barglarda ortiqcha o‘sishni
keltirib chiqardi. Shuningdek, azotning yetishmovchiligi o‘sishning sekinlashuviga olib
keldi.
Fosforli o‘g‘itlarning ta’siri. Fosfor ildizning dastlabki o‘sishi, hujayra bo‘linishi
va energiya almashinuvida muhim rol o‘ynaydi. Faqat 150 kg/ga me’yorida ildiz
chuqurligi 26 sm, biomassasi 41 g bo‘ldi. Kombinatsiyalangan (NPK) shaklda esa bu
ko‘rsatkichlar yanada yuqori bo‘ldi. Fosforli o‘g‘itlar g‘o‘zaning erta bosqichda ildizini
chuqur va ko‘p tarmoqlanishiga olib keldi. Bu esa o‘simlikka suv va oziqa moddalarini
chuqur qatlamlardan olish imkonini berdi.
383
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Kaliyli o‘g‘itlarning ta’siri. Kaliy suv muvozanatini saqlash, fermentlar
faoliyatini boshqarish va stresslarga chidamlilikda asosiy elementdir. Faqat K100 kg/ga
me’yorida ildiz biomassasi 37 g, diametri esa 19 sm bo‘ldi. Kombinatsiyalangan
variantlarda esa bu ko‘rsatkich 54 g ga yetdi. Kaliy o‘g‘itlari ildiz hujayralarining
qalinlashuvini, xususan yon ildizlarning zichlashishini kuchaytirdi. Bu esa g‘o‘zaning
suvsizlikka nisbatan bardoshliligini oshirdi.
Xulosa.
Xorazm vohasining o‘ziga xos agroekologik sharoitida g‘o‘za ildiz
tizimi rivojlanishida azot, fosfor va kaliyli o‘g‘itlarning me’yorli va muvozanatli
qo‘llanilishi muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
•
Azot – ildiz biomassasi va yer ustki qismlarning rivojiga ta’sir qiladi;
•
Fosfor – ildizning dastlabki chuqur rivojlanishini rag‘batlantiradi;
•
Kaliy – ildizlarning tarmoqlanishi va stressga chidamliligini oshiradi.
Optimal me’yor – N-250, P-150, K-100 kg/ga – o‘simlikning ildiz tizimini
chuqur va kuchli rivojlantirish, hosildorlikni oshirish uchun samarali hisoblanadi. Bu
esa Xorazm vohasida resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Avliyoqulov M.A.
The procedure of irrigation and nourishing cotton-plant variety
"Bukhoro-102" on takyr soils in southern zones
. // O‘zbekiston agrar fani xabarnomasi
jurnali. – Toshkent, 2010. –
№ 1
–2 (39–40). – B. 7–13.
2. Karimov A. va boshqalar. O’zbekiston tuproqlari va ularning agrokimyoviy
xususiyatlari
.
Toshkent: Fan nashriyoti. 2021.
3. Karimov S.K., Jalilov I.M. Paxtachilik asoslari. Toshkent: O’zbekiston Milliy
ensiklopediyasi nashriyoti. 2020.
4. Maxkamov A.M., Nematov Q.J. G’o’zaning fiziologiyasi va agrotexnikasi.
Toshkent: Agrosanoat nashriyoti. 2018.
5. Norqulov S., Yusupov B. “G’o’za o’g’itlash tizimining hosildorlikka ta’siri”. Agrar
ilm
,
2(45), 2020. 34–39.
6. Qodirov H. “G’o’zaning ildiz tizimi va agrotexnika choralari”. Ilm va amaliyot
,
1(17), 2019. 22–28.
7. Ruzmetov R., Abdullaev A. “Xorazm vohasining agroiqlimiy sharoitlari”.
O’zMU
ilmiy jurnali, 4(61), 2023. 45–50.
384
