«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
JO‘XORI (SORGHUM BICOLOR) RIVOJLANISHINING FENOLOGIK
BOSQICHLARI
Latipova Ro`zajon
Otanazarova Gulandon
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti 06.01.08-
O`simlikshunoslik ixtisosligi 3-kurs tayanch doktoranti
- Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universitetining
Biologiya
yo`nalishi 1- bosqich magistri
,
Annotatsiya.
Jo‘xori (Sorghum bicolor L.) — iqlim o‘zgarishlariga bardoshli, ko‘p
maqsadli donli ekin hisoblanadi. Uning o‘suv davridagi fenologik bosqichlarini to‘g‘ri
aniqlash agrotexnik tadbirlarni rejalashtirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu
maqolada jo‘xorining vegetativ, generativ va fiziologik pishish davrlariga asoslangan
10 ta rivojlanish fazasi morfologik belgilar, fiziologik ehtiyojlar va stressga
sezuvchanlik nuqtai nazaridan tavsiflanadi. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida
samarali yetishtirish uchun amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so`zlar:
Sorghum bicolor, rivojlanish bosqichlari, ro`vak, vegetativ o‘sish,
fiziologik pishish, O‘zbekiston
Kirish. Jo‘xori (Sorghum bicolor L. Moench) — dunyoning turli mintaqalarida oziq-
ovqat, chorva yemi, bioyoqilg‘i va sanoat xomashyosi sifatida keng qo‘llaniladigan,
iqlim o‘zgarishlariga bardoshli donli ekinlardan biridir. Xususan, O‘zbekistonda ushbu
ekin Qoraqalpog‘iston, Xorazm, Buxoro va boshqa yarim qurg‘oqchil hududlarda
muvaffaqiyatli yetishtirilmoqda (USDA-FAS, 2023). Iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi va
sho‘rlanishga moyillik sharoitida jo‘xorining agroekologik va iqtisodiy ahamiyati
tobora ortib bormoqda (Berhanu va boshqalar, 2020).
Jo‘xori donining ozuqaviy sifati, tarkibida glyuten bo‘lmasligi, yuqori energiya va
kraxmal miqdori uni oziq-ovqat xavfsizligi va hayvonlar uchun yuqori qiymatli yem
sifatida alohida ahamiyatga ega. (Taylor, 2003). Bundan tashqari, jo‘xorida biomassa
mahsuldorligi yuqori bo‘lgani uchun bioyoqilg‘i ishlab chiqarishda ham istiqbolli ekin
hisoblanadi (Gnansounou va boshqalar, 2005).
408
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Jo‘xori o‘suv davridagi fenologik bosqichlarning aniqligi agrotexnika choralari,
masalan, sug‘orish, o‘g‘itlash va zararkunandalarga qarshi kurash tadbirlarini samarali
rejalashtirish uchun muhim hisoblanadi (Vanderlip & Reeves, 1972; Eastin, 1972).
Ayniqsa O‘zbekiston sharoitida mahalliy va duragay navlarning rivojlanish
xususiyatlarini chuqur o‘rganish orqali hosildorlikni oshirish va stressga chidamlikni
aniqlash mumkin (Rao va boshqalar, 2004).
Ushbu maqolada jo‘xori rivojlanishining 0 dan 9 gacha bo‘lgan bosqichlari
bosqichma-bosqich yoritiladi. (1 jadval) Har bir bosqichda o‘simlikning morfologik
belgilarini, davomiyligini, agrotexnik talablari va stressga sezuvchanlik darajasini tahlil
qilish orqali ilmiy-amaliy tavsiyalar beriladi. Bu esa dehqonlar, agronomlar, talabalar
va ilmiy xodimlar uchun foydali ma’lumotlar manbai bo‘lishi mumkin.
1 jadval.
Jo`xorining fenologik bosqichlari.
O‘sish bosqichi
Bosqich raqami
Unib chiqishdan
boshlab o‘tgan
kunlar
Davomiyligi
(kunlarda)
Unib chiqish
0
0
0
3-barg bosqichi
1
6
6
5-barg bosqichi
2
16
10
Yon kurtaklarning
rivojlanishi
3
32
16
Bayroqcha barg hosil
bo`lishi
4
50
18
Rovak shakllanishi
bosqichi (Boot)
5
60
10
Gullash
6
68
8
Sut pishish (Soft dough)
7
80
12
Qattiq pishish (Hard
dough)
8
96
16
Fiziologik pishish
9
106
10
Eslatma: Urug‘ ekishdan unib chiqishgacha bo‘lgan vaqt taxminan 4 kunni tashkil
qiladi.
Jo`xorining o‘sib rivojlanishi
uchta asosiy bosqichga
ajratiladi:
vegetativ
,
generativ (reproduktiv)
va
fiziologik pishish
bosqichlari (Murdy va boshqalar, 1996).
409
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Ushbu uchta asosiy bosqich, o‘z navbatida, 0 dan 9 gacha raqamlangan
o‘nta o‘sish
bosqichiga
bo‘linadi. (1 rasm)
1 rasm. Jo`xorining rivojlanish bosqichlari.
Vegetativ bosqich.
Vegetativ bosqichda o‘simlik faol vegetativ o‘sishga kirishadi.
Bu davrda
barglar va yon kurtaklar
rivojlanadi, ular oxir-oqibat don shakllanishi va
rivojlanishiga xizmat qiladi. Bu bosqichning davomiyligi
havo harorati
va
navning
erta yoki kech pishishiga
bog‘liq. Erta pishadigan navlarda odatda
15 ta barg,
o‘rta
pishar navlarda
17 ta
, kech pishar navlarda esa
19 ta barg
hosil bo‘ladi.
Bu bosqichda o‘simlik
qurg‘oqchilik
,
do‘l
yoki
sovuq
kabi stress omillariga
nisbatan chidamli bo‘ladi, va bu omillar hosildorlikka kuchli ta’sir ko‘rsatmaydi
(Kelley va boshqalar, 2004). Vegetativ bosqich asosan to`rt guruhga ajratiladi:
•
0-faza: Unib chiqish
– Urug‘ sepilgandan keyin 3-10 kun ichida nihol chiqadi.
Bu jarayon tuproq harorati, namlik, urug‘ sifati, ekish chuqurligi va agrotexnik
tadbirlarga bog‘liq. Optimal sharoitda unib chiqish tez va bir xilda yuz beradi.
•
1-faza: 3-barg bosqichi
– Niholdan 10-20 kun o‘tib kuzatiladi. Bu davrda
barglar soni uchta bo‘lib, o‘sish nuqtasi hali yer ostida bo‘ladi. Bu fazada
o‘simlik zararli hasharotlar yoki sovuq ob-havo ta’siriga sezuvchanligi oshadi.
•
2-faza: 5-barg bosqichi
– Niholdan 20-25 kun o‘tgach barglar soni ortadi,
fotosintez faollashadi va ildiz tizimi kengayadi. Bu bosqichda begona o‘tlar bilan
kurashish juda muhim hisoblanadi.
410
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
•
3-faza: Yon kurtaklarning rivojlanishi
– 30-40 kunlikda shoxlanish
boshlanadi. Ba’zi navlarda yon kurtaklar
4–6 barg bosqichida
rivojlana
boshlaydi. Zamonaviy gibridlar dala sharoitida
0 dan 4 gacha serhosil yon
kurtaklar
hosil qiladi. (Lafarge va boshqalar, 2002). Kurtaklarda hosil
bo‘ladigan panikulalar asosan
kichikroq
va asosiy poyaga nisbatan
kechroq
gullaydi.
Shu tufayli, kurtaklar
kam zichlikda ekilgan dalalarda hosildorlikni
muvozanatlashga
yordam beradi (Kelley va boshqalar, 2004).
Reproduktiv bosqich.
Reproduktiv bosqich
ro`vak boshlanishi
bilan boshlanadi
va
gullashgacha
davom etadi. Bu davrda
reproduktiv tuzilmalar
shakllanadi va har
bir ro`vakda
maksimal urug‘ soni
belgilanadi (Kelley va boshqalar, 2004). Bu
bosqichda o‘simlik har qanday stress omiliga (haroratning o‘ta yuqori yoki pastligi,
oziqa moddalari tanqisligi, suv yetishmovchiligi yoki ortiqchaligi)
juda sezgir
bo‘ladi.
Sababi, aynan shu davrda hosildorlikning asosiy omili bo‘lgan
donlar soni
shakllanadi.
Donlarning soni butun hosilning
70% gacha
qismini tashkil qiladi (Gerik va boshqalar,
2003). Bu bosqich quyidagi fazalarga bo`linadi:
•
4-faza: Bayroq barg
– Bu oxirgi barg bo‘lib, ro`vak chiqishidan oldin paydo
bo‘ladi. O‘simlik oziqa moddalarni faol to‘playdi. Bu davrda azot, fosfor va
kaliyga bo‘lgan ehtiyoj keskin oshadi.
•
5-faza: Ro`vak shakllanishi bosqichi
–Bu bosqichda barcha barglar
to‘liq
ochiladi
, bu esa maksimal quyosh nurlarini ushlab qolish imkonini beradi.
Bayroqcha barg ko‘rinadi va
ro`vak
to‘liq shakllangan bo‘ladi, ammo hali
bayroq barg qini ichida bo‘ladi. Shu vaqtda ro`vakni ushlab turuvchi sopi
o‘sishni boshlaydi va asta-sekin
boshi tashqi tomonga chiqa boshlaydi.
Agar
bu davrda
namlik tanqisligi
yuzaga kelsa, ro`vak to‘liq tashqariga chiqa
olmasligi mumkin, bu esa
yig‘im-terimda qiyinchiliklarga
olib keladi. Bu
bosqichidan ro`vakni ushlab turuvchi sopi pedunkul tez o‘sadi va boshi bayroq
bargdan tashqariga chiqadi (Kelley va boshqalar, 2004).
•
6-faza: Gullash
– Barg qini ochilib, ro`vak gullay boshlaydi. Gullash jarayoni
ro`vakning yuqori qismlaridan boshlanib pastga qarab davom etadi. Bu bosqich
don hosilining sifati va miqdorini belgilaydi.
411
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Fiziologik pishish
bosqichi.
Gullashdan so‘ng, urug‘ (don)lar rivojlana boshlaydi
va bu jarayon
sut pishish,
qattiq pishish
va nihoyat
fiziologik pishish
bosqichlarini
o‘z ichiga oladi. Bu jarayon
25 dan 45 kungacha
davom etadi va nav hamda o‘sish
sharoitiga bog‘liq bo‘ladi.
•
7-faza: Sut pishish
— gullashdan 10 kun o‘tgach boshlanadi. Bu davrda urug‘
hajmi maksimal darajaga yetadi. Donlar yumshoq bo‘ladi va bosilganda
oq sutga
o‘xshash suyuqlik
ajraladi.
•
8 faza: Qattiq pishish
— bu davrda don barmoq bilan bosilganda siqilmaydi,
ya’ni mustahkam holga keladi va og‘irlikning taxminan
75%
qismi to‘liq
shakllanadi (Kelley va boshqalar, 2004).
•
9-faza: Fiziologik pishish
– Don to‘liq pishadi, namlik darajasi 25-35% bo‘ladi.
Qora qatlam paydo bo‘lishi bilan bu bosqich yakunlanadi. Bu vaqtda hosil
yig‘imiga tayyor bo‘ladi.
Donni
mexanik shikastlamasdan yig‘ib olish
uchun hosil
taxminan 20% namlik
bilan o‘rib olinishi mumkin (Kelley va boshqalar, 2004).
Xulosa.
Jo‘xori (Sorghum bicolor L.) — iqlim o‘zgarishlariga bardoshli, resurslarga
kam talabchan va oziq-ovqat, yem, bioyoqilg‘i sifatida ahamiyatli ekin hisoblanadi.
Uning rivojlanish davri 0 dan 9 gacha bo‘lgan aniq fenologik bosqichlarga bo‘linadi,
bu bosqichlarning har biri o‘simlik fiziologiyasi va hosildorlikka bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Ayniqsa, vegetativ va reproduktiv bosqichlarda suv, ozuqa va harorat kabi
agroekologik omillar bilan bog‘liq stresslar ekinning umumiy samaradorligiga sezilarli
darajada ta’sir qiladi.
Jo‘xorining har bir rivojlanish fazasida morfologik o‘zgarishlarni kuzatish,
fiziologik ehtiyojlarni hisobga olgan holda agrotexnik chora-tadbirlarni — sug‘orish,
o‘g‘itlash, begona o‘tlarga va zararkunandalarga qarshi kurashish strategiyalarini —
aniq rejalashtirish imkonini beradi. Shu jihatdan, fenologik monitoring jo‘xori
yetishtirishda barqaror hosildorlikni ta’minlovchi muhim vositadir.
Ushbu maqolada keltirilgan ma’lumotlar O‘zbekistonning qurg‘oqchil va
sho‘rlanishga moyil hududlarida jo‘xori yetishtirishni ilmiy asosda tashkil etish,
hosilning sifati va hajmini oshirish, shuningdek, agrar barqarorlikni ta’minlashga
xizmat qiladi.
412
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
FAO. (2004).
FAOSTAT: Sorghum production statistics.
Food and Agriculture
Organization of the United Nations.
2.
Vanderlip, R. L., & Reeves, H. E. (1972). Growth stages of sorghum.
Agronomy
Journal
, 64(1), 13–16.
3.
Eastin, J. D. (1972). Phenology of sorghum. In:
Sorghum in the Seventies
. Oxford
& IBH Publishing.
4.
Taylor, J. R. N. (2003). Importance of sorghum in human nutrition.
Proceedings
of the International Workshop on Sorghum for Food and Industrial Uses
.
5.
Rao, P. S., Reddy, B. V. S., & Ramesh, S. (2004). Characterization of growth
stages in tropical sorghum hybrids.
Int. Sorghum Millets Newsletter
, 45, 13–17.
6.
Reddy, B. V. S., Ramesh, S., & Reddy, P. S. (2008). Sorghum breeding at
ICRISAT.
International Crops Research Institute for the Semi-Arid Tropics
.
7.
Gnansounou, E., Dauriat, A., & Wyman, C. E. (2005). Refined sorghum for
ethanol and sugar: Economic insights.
Bioresource Technology
, 96(9), 985–
1002.
8.
Berhanu, A., Kebede, A., & Tadesse, T. (2020). Evaluation of drought tolerance
in sorghum.
African Journal of Agricultural Research
, 15(2), 198–207.
9.
USDA-FAS. (2023).
Uzbekistan Sorghum Production Estimates
. United States
Department of Agriculture – Foreign Agricultural Service.
10.
Singh, M., Krantz, B. A., & Baird, G. B. (1972). Agronomic production
techniques in sorghum. In G. P. N. Rao & L. R. House (Eds.),
Sorghum in the
Seventies
(pp. 302–333). New Delhi, India: Oxford & IBH Publishing.
11.
Vanderlip, R. L. (1993).
How a Sorghum Plant Develops
. Kansas State
University Agricultural Experiment Station and Cooperative Extension Service,
Contribution No. 1203.
12.
Kelley, J. (2004). Growth and development. In L. Espinoza & J. Kelley (Eds.),
Grain Sorghum Production Handbook
(pp. 3–5). University of Kansas
Cooperative Extension.
13.
Lafarge, T. A., & Hammer, G. L. (2002). Shoot assimilates partitioning and leaf
area ratio are stable for a wide range of sorghum population densities.
Field
Crops Research
, 77, 137–151.
413
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
14.
Lafarge, T., Broad, I. J., & Hammer, G. L. (2002). Tillering in grain sorghum in
a wide range of population densities.
Annals of Botany
, 90, 87–98.
15.
Gerik, T., Bean, B., & Vanderlip, R. (2003).
Sorghum Growth and Development
.
Texas A&M University System, Texas Cooperative Extension, B-6137.
Retrieved from
16.
Ratnavathi, C. V., Chakravarthy, S. K., Komala, V. V., Chavan, U. D., & Patil,
J. V. (2011). Sweet sorghum as feedstock for biofuel production: A review.
Sugar Technology
, 13, 399–407.
17.
Almodares, A., & Hadi, M. R. (2009). Production of bioethanol from sweet
sorghum: A review.
African Journal of Agricultural Research
, 4, 772–780.
18.
Reddy, P. S., Reddy, B. V. S., Kumar, A. A., & Rao, P. S. (2008). Standardization
of nitrogen fertilizer rate for sugar yield optimization in sweet sorghum.
Journal
of SAT Agricultural Research
, 6, 1–4.
414
