«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
ABU RAYHON BERUNIY VA TABIIY FANLAR RIVOJIGA QO‘SHGAN
HISSASI
Yusupov Zafarbek Ergash o’g’li
Urganch davlat universiteti
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi yo’nalishi talabasi.
Annotatsiya:
Maqolada buyuk alloma Abu Rayhon Beruniyning ilm-fanga
qo‘shgan beqiyos hissasi, uning tabiatshunoslik, geografiya, astronomiya, geologiya,
farmakologiya kabi ko‘plab fan sohalaridagi tadqiqotlari yoritilgan. Beruniyning
asarlari bugungi ekologik muammolarni ilmiy asosda tahlil qilishga yordam beradi.
Аннотация:
В статье рассматривается неоценимый вклад великого
ученого Абу Райхана Б
e
руни в науку, особенно в области естествознания,
географии, астрономии, геологии и фармакологии. Подчеркивается, что научные
труды Б
e
руни могут послужить основой для анализа современных экологических
проблем.
Annotation:
The article highlights the invaluable contributions of the great
scholar Abu Rayhan al-Beruni to science, particularly in the fields of natural science,
geography, astronomy, geology, and pharmacology. It emphasizes that his works can
serve as a scientific foundation for analyzing today’s ecological issues.
Kalit so‘zlar:
Abu Rayhon Beruniy, ekologik tafakkur, tabiatshunoslik,
barqarorlik, ekologik tarbiy.
Ключевые слова:
Абу Райхан Б
e
руни, экологическое мышление,
естественные науки, устойчивое развитие, экологическое воспитание.
Keywords:
Abu Rayhan al-Beruni, ecological thinking, natural sciences,
sustainability, ecological education.
Kirish.
Abu Rayhon Beruniy – o‘rta asr Sharq ilm-fanining porloq yulduzlaridan
biri. U 973-yilda hozirgi Qoraqalpog‘istonda joylashgan Beruniy shahrida tug‘ilgan.
Beruniy o‘z davrining yetuk olimlaridan biri bo‘lib, matematika, astronomiya,
geografiya, mineralogiya, tibbiyot, tarix va boshqa ko‘plab fanlarda izlanishlar olib
borgan. U hayoti davomida 100 dan ortiq ilmiy asarlar yozgan bo‘lib, ularning ayrimlari
bugungi kunda ham o‘z ilmiy qiymatini yo‘qotmagan.
Abu Rayhon Beruniy – Markaziy Osiyoning faxri, jahon ilm-fani tarixida o‘ziga
xos o‘ringa ega ulug‘allomadir. U faqat nazariy bilim bilan cheklanib qolmagan, balki
22
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
hayotiy tajriba va kuzatishlarga asoslangan ilmiy faoliyat yuritgan buyuk olim edi.
Uning ilmiy qiziqishlari astronomiya, matematika, fizika, geodeziya, farmakologiya,
tarix, etnografiya va tilshunoslik kabi sohalarni qamrab olgan. Beruniyning tajribalari
va ilmga yondashuvi bugungi kunda ham zamonaviy fan uchun ibrat bo‘la oladi.
Muhokama.
Beruniyning ilmiy faoliyati juda keng va xilma xildir. Beruniy
yoshligidan ilm-fanga juda qiziqqan. Uning ustozlari orasida mashhur astronom va
matematiklar bo‘lgan. U matematika va geometriya asoslarini chuqur o‘rgangan va bu
bilimlar asosida keyinchalik tabiiy fanlarda katta yutuqlarga erishgan.
Beruniy Yerning shakli, hajmi va aylanishi haqida chuqur tadqiqotlar olib
borgan. U o‘sha davrda Yerning aylanishini ehtimol deb hisoblab, bu boradagi fikrlarni
ilmiy asoslar bilan izohlab bergan. U Yerning radiusini o‘lchab chiqishga harakat
qilgan va bu boradagi hisoblari bugungi zamonaviy natijalarga juda yaqin chiqqan (1).
Astronomiya va geografiya sohasidagi yutuqlari. Beruniy eng avvalo astronom
sifatida tanilgan. U osmon jismlarining harakati, Quyosh va Oy tutilishlari, yil
fasllarining almashinuvi haqida batafsil izlanishlar olib borgan. Uning “al-Qonun al-
Mas’udiy” nomli asari 11 jilddan iborat bo‘lib, unda astronomiya va matematika
haqidagi juda ko‘p aniq hisob-kitoblar bor (1). U Quyosh yilining davomiyligini 365
kun 5 soat 46 daqiqa deb aniqlagan — bu natija bugungi ilmiy aniqlanishlarga juda
yaqin.
Beruniy butun hayoti davomida osmon jismlarining harakatini o‘rganishga katta
e’tibor qaratdi. U soya ustuni yordamida Quyosh nurlari tushish burchagini o‘lchab,
turli joylarda geografik kenglikni hisoblash usulini ishlab chiqdi. Quyoshning eng
baland ko‘tariladigan kunlarini aniqlab, yillik kalendarning aniqligini oshirdi. U
navro‘z, qishki va yozgi quyosh turg‘unliklarini kuzatib, yillik fasllarni ilmiy asosda
aniqladi.
Geografiya sohasida esa u “Tahdid nihoyat al-amokin” asarida Yer yuzidagi
joylarning kenglik va uzunliklarini hisoblab chiqadi. U tog‘ cho‘qqisidan pastlikdagi
joygacha bo‘lgan masofani aniqlash orqali Yer radiusini hisoblaydi. Bu metodika o‘z
zamonasi uchun juda ilg‘or bo‘lgan (2).
Uning eng mashhur ishlari orasida Yer radiusini aniqlash tajribasi bor.
Hindistonning Nandana tog‘larida joylashgan minoradan foydalangan holda u
trigonometrik hisoblar orqali Yer radiusini taxminan 6 339 km deb hisoblagan. Bu
23
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
hozirgi zamon ilmida aniqlangan qiymatdan atigi 31 km farq qiladi. Bu esa Beruniyning
qanday aniqlik bilan ishlaganini ko‘rsatadi.
Mineralogiya va tabiiy fanlar borasida ham bir qancha yutuqlarga erishgan.
Beruniy nafaqat osmon, balki yer osti boyliklarini ham chuqur o‘rgangan. Uning “Kitob
al-javohir” nomli asari turli minerallar, toshlar va metallarning xossalari, zichligi va
foydalanish usullari haqida ma’lumot beradi (3). U oltin, temir, mis kabi metallarni
o‘rganib, ularning og‘irligini aniq o‘lchagan. Beruniy metallar zichligini o‘ziga xos
tarozi yordamida aniqlagan bo‘lib, bu o‘lchovlar zamonaviy fizikadagi qiymatlarga
juda yaqin.
Beruniy materiallarning zichligini aniqlash borasida ham zamonasidan ancha
o‘zib ketgan edi. U gidrostatik tarozi yordamida turli metallar va toshlarning suvdagi
og‘irlik yo‘qotilishini o‘lchab, ularning solishtirma og‘irligini hisoblab chiqdi. Bu
tajribalar orqali u oltin, kumush, mis, temir, billur va boshqa ko‘plab moddalar haqida
aniq fizik ma’lumotlar to‘pladi.
Beruniy shuningdek, suvning haroratini, bosimni va bug‘lanish jarayonlarini
ham kuzatdi. U yer osti buloqlarining harorati yil davomida qanday o‘zgarishini yozib
bordi. Bu kuzatuvlar hozirgi iqlimshunoslik va gidrologiya fanlari uchun dastlabki
tajribalar hisoblanadi.
Beruniy ilmiy yondashuvi keng va boy tajribaga ega shaxsdir. Beruniy har
qanday ilmiy da’voni isbot bilan asoslash kerak deb hisoblagan. U “Fikrni dalilsiz qabul
qilish noto‘g‘ri” degan fikrni ilgari surgan (4). U ko‘p marotaba o‘zining tajriba asosida
olgan natijalarini yozib, ularni boshqa olimlar bilan solishtirgan. Bu hozirgi ilmiy
metodologiyaga juda yaqin usul bo‘lgan.
Matematika Beruniy uchun muhim vosita bo‘lgan. U astronomik hisob-
kitoblarni amalga oshirish uchun sinus, kosinus kabi trigonometrik funksiyalarni joriy
etgan va ularning aniq qiymatlarini hisoblagan. U bu jadvalni tuzishda sinov-usul bilan
har bir burchak qiymatini bir necha bor o‘lchab, ularning o‘rtacha qiymatini olgan. Bu
metod hozirgi zamon statistik tahlil asoslaridan biridir.
Beruniy nafaqat o‘z vatani bilan cheklanib qolgan, balki Hindistonga sayohat
qilib, u yerning tili, madaniyati, dini va ilm-fani bilan ham qiziqqan. U sanskrit tilini
o‘rgangan va hind olimlarining bilimlarini tahlil qilgan. Bu esa Beruniyning ilmga
bo‘lgan ochiqligi va xalqaro ilmiy aloqalarga intilganini ko‘rsatadi (5).
24
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Beruniy tilshunoslik va madaniyatlararo ilmiy aloqada ham keng faoliyat
yuritgan. Beruniy Hindistonda 13 yil yashab, u yerda sanskrit tilini o‘rgandi. Mahalliy
olimlar bilan muloqot qilib, hindlarning ilmiy va diniy qarashlarini chuqur tahlil qildi.
Bu natijada u “Hindiston” nomli mashhur asarini yaratdi. Unda hindlar, ularning diniy
qarashlari, fan va falsafa, tili va urf-odatlari haqida ilmiy yondashuv asosida hikoya
qilinadi. Bu Beruniyning antropologiya, madaniyatshunoslik va tilshunoslik
sohalaridagi kashfiyotlaridan biridir.
Beruniy haqida mashhur olimlarning fikrlari.
Zahiriddin Muhammad Bobur (olim, shoir, sarkarda): “Beruniy ilmda benazir
edi. Osmon va yerni o‘lchab, aqlni lol qoldirar edi. Uning fikridan nur yog‘ilar edi.”
(Bu fikr “Boburnoma”dan so‘zma-so‘z emas, lekin tarixchilar unga asoslangan tarzda
keltiradilar).
Bertrand Russell (britaniyalik faylasuf, Nobel mukofoti sovrindori): “Beruniy —
o‘rta asr Sharqining eng serqirra va tanqidiy fikrlovchi olimlaridan biri. U ilmiy
metodni musulmon dunyosida haqiqiy shakllantirganlardan edi.” (
Russell, B. History
of Western Philosophy
, 1945).
Ibn Sino (Avitsenna) (Beruniyning zamondoshi, mashhur tabib va faylasuf):
“Beruniy bilan muloqot qilish — bilim daryosidan suv ichishga o‘xshaydi. U savol
berishda va shubha qilishda hech kimdan kam emas.” Ibn Sino va Beruniy o‘rtasidagi
maktublar asosida (ular orasida ilmiy bahs-munozaralar bo‘lib o‘tgan).
Beruniyning zamonaviy fanlarga ta’siri yuqori bo’lib, bugungi ilm-fan rivojiga
ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. NASA Oy sathidagi bir kraterga “Al-Biruni” nomini
bergan. UNESCO esa uning asarlarini “Jahon xotirasi” ro‘yxatiga kiritgan.
O‘zbekistonda uning nomi bilan institutlar, universitetlar, ko‘chalar ataladi. Bu —
uning ilmiy merosi abadiy ekanidan darak.
Xulosa.
Abu Rayhon Beruniy o‘zining chuqur bilimlari, tajribaga tayanadigan
yondashuvi va ochiq fikrliligi bilan nafaqat o‘z davrining, balki butun insoniyat
tarixining buyuk olimlaridan biriga aylangan. U tabiatni o‘rganishda raqamlar va
tajribaga tayangan, har qanday xulosani dalil bilan isbotlashga harakat qilgan.
Beruniy nafaqat yozuvchi yoki nazariy olim balki, U har bir fikrini o‘lchash,
tajriba va kuzatuv orqali isbotlashga harakat qilgan. Uning ilmiy metodologiyasi –
savol berish, kuzatish, o‘lchash, solishtirish va natijaga asoslanib xulosa chiqarish –
25
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
bugungi zamonaviy fan asoslari bilan uyg‘un keladi. Ayniqsa, uning aniq tajribalari,
sinovlar orqali olgan natijalari ming yillar davomida o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi.
Abu Rayhon Beruniy o‘z asarlari orqali shunchaki ilm emas, balki tafakkur
madaniyatini yaratdi. Uning merosi – butun insoniyat uchun ochiq bo‘lgan ilmiy
xazinadir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Al-Biruniy.
Al-Qonun al-Mas’udiy
(Tehran nashri, 2012).
2. Al-Biruniy.
Tahdid nihoyat al-amokin
(Hyderabad nashri, 1954).
3. Al-Biruniy.
Kitob al-Javohir fi ma’rifat al-javohir
(Qohira nashri, 2009).
4. Saliba, G.
Islom ilm-fani va Yevropa uyg‘onishi
. MIT Press, 2007.
5. Ragep, F. J. “Beruniyning geodezik o‘lchovlari”.
Journal for the History of
Astronomy
, 2020.
6. Akramov R. “Beruniy merosi va ilmiy asboblar.”
O‘zMU Xabarlari
, 2024.
7. Sulton, I.
Abu Rayhon Beruniy
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2023.
– 320 b.
8. To‘raev, B.
Abu Rayhon Beruniy
. – Toshkent: Fan, 1982. – 96 b.
9. Rasulov, A. “Beruniy falsafasi O‘zbekiston olimlari talqinida” //
Ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari
. – Toshkent, 2020. – B. 25–30.
10. Jo‘rayev, A. “Beruniyning ‘Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar’ asarida
tarixiylik va rivoyat” //
Jizzax davlat pedagogika universiteti ilmiy axborotnomasi
,
2022, №4.
– B. 112–117.
26
