ZARMED
UNIVERSITETI
63
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
ISLOMGACHA ILK OʻRTA ASRLAR SAMARQAND SHAHRI
MOZORLARI TOPOGRAFIYASI
Tursunov Javlon Akramovich
Samarqand davlat universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya.
Maqolada Islomgacha ilk oʻrta asrlarda (milodiy IV–VIII asrlar)
Samarqand shahri mozorlari topografiyasi oʻrganiladi. Arxeologik topilmalar, qadimiy
manbalar va ilmiy tadqiqotlar asosida shahar atrofidagi dafn marosimlari,
qabristonlarning joylashuvi va ularning ijtimoiy-madaniy ahamiyati tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar:
Samarqand, ilk oʻrta asrlar, mozorlar topografiyasi, arxeologiya,
dafn marosimlari, qabristonlar, sugʻd madaniyati.
Аннотация.
В статье изучается топография кладбищ города Самарканда в
доисламский раннесредневековый период (IV–VIII века н.э.). На основе
археологических находок, древних источников и научных исследований
анализируются погребальные обряды, расположение кладбищ вокруг города и их
социально-культурное значение.
Ключевые слова:
Самарканд, раннее средневековье, топография кладбищ,
археология, погребальные обряды, некрополи, согдийская культура.
Annotation.
This article explores the topography of cemeteries in the city of
Samarkand during the pre-Islamic early medieval period (4th–8th centuries AD). Based
on archaeological findings, ancient sources, and scholarly research, it analyzes burial
rituals, the locations of cemeteries around the city, and their socio-cultural significance.
Key words:
Samarkand, early Middle Ages, cemetery topography, archaeology,
burial rituals, necropolises, Sogdian culture.
Kirish.
Samarqand – Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri boʻlib,
uning tarixi miloddan avvalgi asrlarga borib taqaladi. Islomgacha ilk oʻrta asrlarda (IV–
VIII asrlar) shahar Sugʻd madaniyatining muhim markazi boʻlgan. Bu davrda mozorlar
va qabristonlarning joylashuvi shahar taraqqiyotining demografik, ijtimoiy va diniy
jihatlarini aks ettiruvchi muhim manba hisoblanadi.
Arxeologik qazishmalar natijasida topilgan dafn maskanlari orqali qadimgi
aholining diniy eʼtiqodlari, ijtimoiy tabaqalanishi va madaniy aloqalari haqida
maʼlumot olish mumkin. Ushbu maqolada Samarqand atrofidagi ilk oʻrta asr
ZARMED
UNIVERSITETI
64
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
mozorlarining topografik tuzilishi, ularning xususiyatlari va tarixiy ahamiyati
yoritiladi.
Tahlil va muhokama.
Samarqand shahrining Islomgacha ilk oʻrta asrlarga oid
mozorlari topografiyasini oʻrganish shu davr madaniyati, diniy eʼtiqodlari va ijtimoiy
tuzilmasini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Arxeologik topilmalar, tarixiy
manbalar va ilmiy tadqiqotlar asosida bu qabristonlarning joylashuvi, tuzilishi va undan
olingan maʼlumotlar sugʻd jamiyatining hayotiy jihatlarini ochib beradi.
Mozorlarning joylashuvi va shahar taraqqiyoti bilan bogʻliqligi.
Samarqand
atrofidagi qabristonlar asosan shaharning chekka qismlarida, aholi yashaydigan
hududlardan bir oz narida joylashgan. Bu anʼana qadimgi shaharlarda keng tarqalgan
boʻlib, oʻliklarni aholi punktlaridan uzoqroqda dafn qilish sogʻliq va diniy eʼtiqodlar
bilan bogʻliq edi. Masalan, Afrosiyob tepaligi yaqinidagi qabristonlar milodiy V–VIII
asrlarga oid boʻlib, ular shaharning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Bu hududlar
sugʻdiyalarning shahar atrofini mantiqiy tarzda tashkil etganliklarini koʻrsatadi.
Koktepa va Urgut qabristonlari esa shaharning turli yoʻnalishlarida joylashgan
boʻlib, bu yerda turli madaniy va etnik guruhlar dafn etilgan. Koktepa (IV–VI asrlar)
asosan sugʻdiy zodagonlari uchun moʻljallangan boʻlsa, Urgut qabristonida sugʻd va
koʻchmanchi turkiy qabilalarning aralash madaniyati oʻz aksini topgan. Bu holat
Samarqandning muhim savdo yoʻllari chorasidagi strategik ahamiyatini va turli
xalqlarning u yerda yashaganligini isbotlaydi.
Dafn marosimlari va ularning xususiyatlari.
Samarqand mozorlarida asosan
ikkita dafn usuli qoʻllanilgan:
yer ostiga dafn etish (inhumatsiya)
va
kuydirib dafn
etish (krematsiya)
. Bu usullar sugʻdiyalarning diniy qarashlariga bogʻliq boʻlib, ular
orasida zardushtiylik anʼanalari ustunlik qilgan.
Yer ostiga dafn etish
– Bu usulda murda maxsus qazilgan qabrga yonboshlatib
yoki orqasi bilan yotqizilgan holda dafn qilingan. Baʼzi qabrlarda murda tobutga
joylashtirilgan, bu esa yuqori tabaqa vakillariga xos marosim boʻlgan.
Kuydirib dafn etish
– Bu marosimda oʻliklar kuydirilib, kulidan qolgan
suyaklar maxsus idish (ossuariy)ga solingan. Ossuariylar koʻpincha hayvonlar, odamlar
yoki diniy ramzlar bilan bezatilgan.
Qabrlar ichidan topilgan buyumlar orqali sugʻdiylarning moddiy madaniyati
haqida qimmatli maʼlumotlar olish mumkin. Masalan, ayollar qabridan koʻp miqdorda
marvarid, bilaguzuk, taqinchoq va qimmatbaho toshlar topilgan. Bu esa ayollarning
ijtimoiy mavqeini va sugʻdiy jamiyatida moddiy boylikning tarqalishini koʻrsatadi.
Erkaklar qabridan esa qilich, xanjar, kamon va oʻqlar topilgan, bu esa jangari
ZARMED
UNIVERSITETI
65
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
madaniyatning rivojlanganligidan dalolat beradi.
Qabrlar va diniy eʼtiqodlar.
Samarqand qabristonlaridagi dafn marosimlari
sugʻdiyalarning oʻlimdan keyingi hayotga boʻlgan ishonchlarini aks ettiradi.
Zardushtiylik taʼsirida oʻliklarni maxsus tartibda dafn qilish, ular uchun ovqat va
buyumlar qoʻyish odat boʻlgan. Masalan, baʼzi qabrlarda sopol idishlar ichida meva,
don yoki goʻsht qoldiqlari topilgan. Bu "astodon" marosimining bir qismi boʻlib, oʻlik
ruhini quvontirish maqsadida oʻtkazilgan.
Ossuariylarning mavjudligi zardushtiylikdagi
suyaklarni saqlash
anʼanasini
koʻrsatadi. Diniy qarashlarga koʻra, yer va suvni ifloslantirmaslik uchun suyaklar
maxsus idishlarga joylashtirilib, qayta dafn qilingan. Bu marosimlar sugʻdiyalarning
tabiatga boʻlgan hurmati va ularning rituallarining murakkabligini koʻrsatadi.
Ijtimoiy tabaqalanish va mozorlar tuzilishi.
Samarqand qabristonlarida
kuzatilgan ijtimoiy tabaqalanish shahar aholisining turli qatlamlari borligini isbotlaydi.
Masalan:
Zodagonlar qabrlari
– Katta hajmli qabrlar, qimmatbaho buyumlar, oltin va
kumush bezaklar bilan ajralib turadi.
Oddiy aholi qabrlari
– Kichikroq, kamroq buyumlar bilan dafn qilingan.
Jangchilar va hunarmandlar qabrlari
– Ular qurol, asbob-uskunalar bilan
koʻmilgan.
Bu tafovutlar sugʻdiy jamiyatidagi ijtimoiy farqlarning aniq namoyon boʻlishini
koʻrsatadi.
Madaniy almashinuv va chet taʼsirlar.
Samarqand mozorlarida topilgan baʼzi
artefaktlar (masalan, Xitoy ipagi, Hindiston marvaridlari, Eron kulollari) shaharning
keng savdo aloqalariga dalolat beradi. Xususan, Buyuk Ipak yoʻli orqali sugʻdiy
savdogarlar Sharq va Gʻarb oʻrtasida madaniy almashinuvda muhim rol oʻynagan.
Shuningdek, turkiy qabilalar bilan aloqalar natijasida baʼzi qabrlar turkiy
anʼanalariga xos jihatlarni (masalan, ot qurbonliklari) oʻzida aks ettirgan.
Xulosa.
Islomgacha ilk oʻrta asrlarda Samarqand shahri mozorlari topografiyasi
sugʻd madaniyatining murakkabligini, shaharning savdo va madaniy markaz sifatidagi
oʻrnini koʻrsatadi. Arxeologik maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, dafn marosimlari
ijtimoiy tabaqalanish, din va madaniy almashinuvni aks ettiruvchi muhim manbadir.
Kelajakda bu sohada chuqurroq tadqiqotlar olib borish Samarqand tarixini yanada
toʻliqroq oʻrganish imkoniyatini beradi.
ZARMED
UNIVERSITETI
66
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Rtveladze E. V. (2002).
"Sugʻd va uning qoʻshnilari"
. Toshkent: Fan nashriyoti, 45–
67-betlar.
2. Grenet F. (1984).
"Les pratiques funéraires dans l’Asie centrale sédentaire"
. Paris:
Éditions CNRS, 112–130-betlar.
3. Berdimuradov A. E. (2010).
"Afrosiyob qabristonlari"
. Samarqand: Samarqand
nashriyoti, 89–104-betlar.
4. Albaum L. I. (1975).
"Balalyk-tepe"
. Toshkent: Fan, 56–78-betlar.
5. Marshak B. I. (2001).
"Sogdian Archaeology"
. Leiden: Brill, 203–220-betlar.
6. Azarpay G. (1981).
"Sogdian Painting"
. Berkeley: University of California Press,
145–160-betlar.
7. Shishkina G. V. (1994).
"Ancient Samarkand"
. Moscow: Nauka, 77–95-betlar.
8. Staviskiy B. Ya. (1986).
"La Bactriane sous les Kushans"
. Paris: Librairie
d’Amérique et d’Orient, 134–150-betlar.
9. Lukonin V. G. (1967).
"Persia II"
. London: Methuen, 88–102-betlar.
10. Khodzhayov T. K. (2015).
"Qadimgi Sugʻd dafn marosimlari"
. Toshkent:
Oʻzbekiston nashriyoti, 33–50-betlar.
