ZARMED
UNIVERSITETI
277
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
YOSHLARNING MEHNATDAN BEGONALASHUVINI OLDINI OLISHDA
INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNING ROLI
Аllabaev Jahongir Djamolidinovich
Samarqand viloyati Bulung'ur tumani 32-maktab direktori, f.f.d (PhD)
Аnnotatsiya.
Ushbu maqolada jamiyatda yoshlarning mehnatdan begonalashuvi
omillari aks ettirilgan. Dunyoda, sodir boʻlayotgan uzoqlashishlar, avlodlar oʻrtasidagi
begonalashuv, insonlarning oʻz mentaliteti, anʼana va urf-odatlaridan voz kechishi
bugun xavfli tus olmoqda. Yosh avlodni foydali mehnatga jalb etish, boʻsh vaqtini
mazmunli oʻtkazish, toʻlaqonli taʼlim berishdan tashqari, uning ruhiyatidagi
oʻzgarishlarni oʻz vaqtida anglash, toʻgʻri yoʻnaltira olish muhimdir. Insoning halol
mehnat tufayli oʻz baxtini topishi, mehnatning saodatga erishish kaliti ekanligi shular
jumlasidandir.
Kalit soʻzlar:
begonalashuv, yoshlar siyosati, anʼana, urf-odat, qadriyat, virtual
olam, qaramlik, globallashuv.
Аннотация.
В статье отражены факторы отчуждения молодежи от труда в
обществе. Растущая дистанция в мире, отчуждение поколений, отказ людей от
собственного менталитета, традиций и обычаев сегодня принимают опасную
форму. Помимо вовлечения подрастающего поколения в полезный труд,
содержательного проведения его свободного времени и предоставления ему
полноценного образования, важно уметь своевременно понимать изменения в его
психике и правильно их направлять. Сюда входит и тот факт, что человек находит
свое счастье через честный труд, и что труд является ключом к достижению
счастья.
Ключевые слова:
отчуждение, молодежная политика, традиции, обычаи,
ценности, виртуальный мир, зависимость, глобализация.
Abstract.
This article reflects the factors of alienation of young people from
work in society. In the world, the ongoing alienation, alienation between generations,
and the abandonment of people's own mentality, traditions and customs are becoming
dangerous today. In addition to involving the younger generation in useful work,
meaningfully spending their free time, and providing them with a full-fledged
education, it is important to understand the changes in their psyche in a timely manner
and be able to correctly direct them. These include the fact that a person finds his
ZARMED
UNIVERSITETI
278
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
happiness through honest work, and that work is the key to achieving happiness.
Key words:
alienation, youth policy, tradition, customs, values, virtual world,
dependence, globalization.
Mehnatdan begonalashuvni oldini olish bu bozor iqtisodiyotining rivojlanishi,
avvalambor, ishlab chiqarish vositalarini rivojlantirishni, mehnat unumdorligini va
mahsulot sifatini oshirish maqsadida bularning doimiy texnik va texnologik
yangilanishini, bu orqali esa sogʻlom raqobatni tashkil etishni nazarda tutadi. Shu bilan
birga, yuqori texnologiyali ishlab chiqarish vositalari ularning ishlashi uchun yuqori
malakali ishchini talab qiladi, bu esa ishchilar uchun nafaqat har doim yuqori
texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy etish uchun, balki ishchilar malakasini
kengaytirilgan takror ishlab chiqarish uchun ham xarajatlar qilish majburiyatini beradi.
Bu nafaqat malakalarni oshirishni talab qiladi, shuningdek, ishchilarning mehnat
salohiyatining boshqa tarkibiy qismlari: sogʻliqni saqlash, ijtimoiy koʻnikmalar
(ayniqsa, muloqot qobiliyatlari), taʼlim va boshqalar bilan bogʻlaydi.
Shu boisdan ham Z.R.Xudayberdiev toʻgʻri taʼkidlaganidek, “...innovatsiyalar va
yangi gʻoyalarsiz iqtisodiyotning hozirgi rivojini tasavvur etib boʻlmaydi. Jami aholi
tarkibida mehnatga layoqat yoshidagilar salmogʻining ortib borishi yoki boqimandalik
yuklamasining pasayishi tendentsiyasi kuzatilayotgan bir paytda, bu holat ikki xil
oqibatga olib kelishi mumkin: birinchisi – ulardan samarali foydalanishni yoʻlga
qoʻymaslik natijasida ishsizlik muammosi dolzarblik kasb etishi; ikkinchisi – ortib
borayotgan mehnatga layoqat yoshidagilardan samarali foydalanish orqali sezilarli
iqtisodiy oʻsishga erishish mumkin. Bunda iqtisodiy faol aholi tarkibida mehnatda
bandlar ulushini koʻpaytirishga, ularni samarali mehnatda band etishga eʼtibor qaratish
talab etiladi va iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirish maqsadida mehnat bozorini
boshqarish modeli hamda integratsiyalashgan ijtimoiy-iqtisodiy klaster tuzilmasining
taklif etilayotgan mexanizmidan foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi”.
Mehnatdan begonalashuvni oldini olishda zamonaviy ishchini nafaqat ishdan
keyin sogʻayibgina qolmay, balki yuqori texnologiyali ishlab chiqarish vositalariga
yuqori malakali xizmat koʻrsatishni taʼminlash uchun oʻz bilim va madaniy darajasini
koʻtarib, toʻliq dam olish imkoniyatiga ega boʻlishi taʼminlanadi. Maʼlum boʻlishicha,
ishchilar oʻzlari yaratgan mahsulotni koʻproq olishni boshlaydilar, bu esa maʼlum
darajada, ularni mehnatdan begonalashuvini oldini olishga xizmat qiladi. Xodimlar
tomonidan olingan mahsulot ulushining oʻsishi korxona va tashkilotlarda ijtimoiy
siyosat bogʻliq holda roʻy beradi. Shu boisdan ham ijtimoiy siyosatni olib boradigan
kompaniyalar, ishchilarga bepul (yoki sezilarli chegirmalar bilan) taqdim etiladigan
ZARMED
UNIVERSITETI
279
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
jamoaviy tovarlarni ishlab chiqarish uchun toʻlash uchun olingan daromadning bir
qismini sarflaydilar. Bunday imtiyozlar doirasi ancha keng - korxona yoki tashkilot
oshxonasida bepul (yoki qisman toʻlanadigan) ovqatdan tortib, sanatoriyga yoki dam
olish uyiga bepul (yoki qisman toʻlanadigan) yoʻllanmalargacha tashkil etiladi.
Ishchilarning bunday imtiyozlardan bepul foydalanishi ish vaqtida ularning
samaradorligini oshirish uchun mehnat salohiyatini oshirish talab etiladi.
Ishchilar mamlakatning mudofaasi, ichki tartibni muhofaza qilish, yongʻin
xavfsizligi, jamoat transporti tizimlari, fundamental ilmiy tadqiqotlar, ekologik
dasturlar, taʼlim tizimi, sogʻliqni saqlash va boshqalar kabi jamoat mahsulotlarini ishlab
chiqarish boʻyicha faoliyati koʻlamini kengaytirish jarayonida ijtimoiy mahsulotning
katta ulushini olishni boshlaydilar. Soliqqa tortish tizimi orqali esa ijtimoiy mahsulotni
qayta taqsimlashni, shu jumladan mamlakat aholisining koʻp qismi tomonidan bepul
isteʼmol qilinadigan jamoat mahsulotlarini ishlab chiqarishni moliyalashtirishni
koʻpaytirishni amalga oshiradi.
Jamiyat xodimlarning ish sifatlari toʻgʻri shakllanganligiga amin boʻlishi kerak.
Bu shunday tovarlarni ishlab chiqarishga javob beradigan standartlarni ishlab chiqish
orqali davlatga kafolat berishga moʻljallangan. Bundan tashqari, tegishli sifatli ish
qobiliyati jamiyatning har bir aʼzosida shakllanishi kerak, shu bilan birga barcha
ijtimoiy guruhlardan uzoq vakillari, agar ular xususiy boʻlsa, tegishli imtiyozlarni
toʻlashlari mumkin. Bunday holda, davlat jamiyatning har bir aʼzosiga bepul taqdim
etiladigan ushbu imtiyozlarni ishlab chiqaruvchi sifatida zarur boʻladi. Shu bilan birga,
korxonalardagi ijtimoiy siyosat ham, davlatning jamoat mahsulotlarini ishlab
chiqarishdagi faoliyati ham pirovard maqsad sifatida ishchilarning mehnat
unumdorligini oshirishga, oxir-oqibat, bunday sharoitida iqtisodiy faoliyatning asosiy
maqsadi boʻlgan foydaning koʻpayishidir. Shu oʻrinda taʼkidlash kerakki, “Yangi
texnologiyalar raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishga imkon beradi. Insonga
qilingan investitsiyalar unda mehnat qilish qobiliyatini shakllantiradi va mehnat
jarayonida amalga oshiriladi.
Taʼlim sohasiga investitsiya kiritish milliy boylikni oshirishning asosiy omili
hisoblanadi. Tadqiqotlarning koʻrsatishicha, jahon milliy boyligining 2/3 qismi inson
kapitali hissasiga toʻgʻri keladi. Masalan, rivojlangan mamlakatlarda taʼlim
samaradorligining 16 foizi moddiy-texnik bazaga, 20 foizi resurslarga, 64 foizi inson
omiliga bogʻliqdir» .
Mehnatni begonalashtirishning zoʻravonligini yumshatishning yana bir shakli bu
korxona olgan foydani boshqarish va taqsimlashda ishchilar ishtirok etishining turli xil
ZARMED
UNIVERSITETI
280
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
variantlarini kiritishdir. Ushbu chora-tadbirlar xodimlarning mehnat motivatsiyasi
tuzilishini optimallashtirish, ularni yanada yaxshi va unumli ishlashga undash uchun
moʻljallangan. Shu munosabat bilan optimallashtirish amalga oshiriladigan xodimning
daromadlari darajasining oshishi boshqa maqsadga erishish uchun majburiy vositadir.
Sogʻliqni saqlash va mehnat sharoitlari, mehnat intizomi qoidalari va korxonalarni
boshqarish va foyda taqsimoti uchun ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlgan boshqa
masalalar boʻyicha qarorlarni qabul qilishda ishtirok etgan xodimlar, shunga qaramay,
korxonalar faoliyati uchun strategik ahamiyatga ega boʻlgan qarorlarni ishlab chiqishda
ishtirok etishlariga yoʻl qoʻyilmaydi.
Xodimlar mulkining paydo boʻlishining asosi shundaki, zamonaviy
jamiyatlarning
ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyoti
ishchilarning
ijodiy
kuchlarini
rivojlantirishni, ularning mehnat salohiyatini ochib berishni talab qiladi, bu bozor
munosabatlariga xos boʻlgan mehnatni begonalashtirishni amalga oshirishda qiyin
kechadi. Chunki ushbu mulk shakli korxona oʻz mehnat jamoasiga tegishlidir. Shuning
uchun ish haqi shaklidagi zarur mahsulotdan tashqari har bir xodim ortiqcha
mahsulotning qoʻshimcha qismini ham oladi. Ushbu formulalar doirasida uning
ijtimoiy-iqtisodiy tashkilotining bir nechta variantlari ishlab chiqilgan, ammo ularning
barchasi xodimning mehnat hissasi va u oladigan mahsulot ulushi oʻrtasidagi
muvofiqlikni anglatadi. Bundan tashqari, mehnat mulki har doim nafaqat mehnat va
mulkning, balki mehnat, mulk va boshqaruvning birligiga asoslanganligi sababli,
xodimlar mulkining ishlashi rivojlangan oʻzini oʻzi boshqarish tizimi va ishlab
chiqarish demokratiyasini talab qiladi. Bu esa har bir xodim uchun korxonani
boshqarish jarayoniga taʼsir oʻtkazishga imkon beradi.
Ushbu imkoniyatning mavjudligi xodimlardan nafaqat kasbiy bilim va
koʻnikmalarni, balki zamonaviy korxonani boshqarish uchun zarur boʻlgan bilimlarni
ham oʻzlashtirishga intilishni talab qiladi. Shu munosabat bilan, xodimlarning mulkiga
ega boʻlgan korxonalarda, ularni tegishli ijtimoiy rollarni bajarishga tayyorlash uchun
xodimlarni oʻqitish tizimi tashkil etiladi. Xodimlarning mulkiga ega boʻlgan korxonalar
Gʻarb mamlakatlarida juda keng tarqalgan va oʻzlarining ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarida
juda kuchli mavqega ega.
Shu oʻrinda taʼkidlash kerakki, ilmiy-texnika taraqqiyoti va ijtimoiy hayotning
doimiy ravishda tezlashuvi tufayli zamonaviy jamiyat jadal rivojlanmoqda. XX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab. odamlar bilan oʻralgan odam oʻzini tobora yolgʻizlik
holatida his qiladi. Zamonaviy odamlar shaharlarda toʻplangan va bu yerda shaxslararo
aloqa, oʻzaro tushunish va harakatlarni muvofiqlashtirishni kuchaytirish kerak
ZARMED
UNIVERSITETI
281
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
koʻrinadi. Ammo ijtimoiy hayotning farqlanishi odamlarni bir-biridan tobora
uzoqlashtirmoqda. Bugungi kunga kelib insonlararo begonalashuv oʻsib bormoqda, bu
munosabatlardagi inqiroz bilan tavsiflanadi. Bu, asosan, aholining turli qatlamlari
farovonligining farqi bir necha bor oshib borishi, koʻpincha "toʻyganlar ochlarni
tushunmaydi" aqidasi orqali sodir boʻlmoqda. Yaʼni inson oʻzi yashayotgan jamiyatdan
tobora uzoqlashib bormoqda, chunki u har doim ham ijtimoiy hayotning tezlashib
borayotgan surʼatlariga ham qodir emas.
Xullas, hayotning asosi sifatida insonni mehnatdan uzoqlashtirish, uning
mazmuni va natijalari, insonning mehnat faoliyati, tovar va cheklanmagan isteʼmoldan
chetlashishi kuchaymoqda. Yangi axborot dunyosining rivojlanishi begonalashish
muammosini yanada rivojlanishiga sabab boʻlmoqda. Inson virtual kompyuter
dunyosiga qanchalik koʻp kirsa, shunchalik haqiqiy dunyo undan chekinadi, natijada
qoʻrquv yoki haqiqiy ijtimoiy munosabatlar dunyosiga qaytishni istamaslik paydo
boʻladi. Inson va tabiat oʻrtasidagi farq tobora kengayib bormoqda. Insoniyatning
siyosatdan uzoqlashishi kuchaymoqda, bu esa befarq kuzatuvchining passiv
pozitsiyasiga yoki siyosiy konformizmga, maʼnosiz murosaga olib keladi. Maʼnaviyat
va axloqsizlikda ifodalangan insonning madaniyat va axloqdan uzoqlashishi tobora
yaqqol namoyon boʻlmoqda. Mehnatdan begonalashuv oqibatida har qanday odam
oʻzidan uzoqlashib boradi, bu esa "inson" ning "ajralib chiqishi", shaxsning
shaxssizlashishi va boshqalarga olib keladi.
Shunday qilib, uchinchi ming yillikning boshida begonalashtirish muammosi
butun xilma-xilligi bilan nafaqat yoʻqolmaydi, aksincha oʻsib boradi, yangi shakllarga
ega boʻladi. Shu munosabat bilan biz 21-asrda jamiyatdagi begonalashuvning oʻziga
xos xususiyatlarini aniqlab, begonalashtirishning turli shakllarini taqqoslashda, tarix va
zamonaviylik oʻrtasidagi munosabatlardagi mehnatdan begonalashuv muammosini
ijtimoiy-falsafiy oʻrganishga harakat qildik.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Oʻzbekiston Respubligasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning BMT Bosh assambleyasining
72-sessiyasida soʻzlagan nutqi //
assambleyasining-72-sessiyasida-nutqi.
2. F.Turgʻunboev. Mehnat falsafasining dolzarb muammolari. Ilmiy axborotnoma, №4 2014.
Аndijon. B. 112.
3. K.А.Yunusov. Begonalashuv va tanazzul hamda ijtimoiy oqibatlar. Maʼruzalar matni.
Аndijon – 2013. B. 187.
4. X.P.Toʻxtaev. Аxborotlashgan jamiyatda inson begonalashuvining mazmun – mohiyati.
Jamiyat informatsiyalashuvining zamonaviy muammolari – xalqaro konferentsiya toʻplami.
Toshkent, 2020. B. 199.
