ZARMED
UNIVERSITETI
522
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
TA’LIMDA DIVERGENT TAFAKKURNI SHAKLLANTIRISH
MUAMMOLARI
S.A.Shamsiyev
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti “Falsafa va milliy g‘oya”
kafedrasi mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya.
Maqola ta'lim tizimida divergent fikrlashni rivojlantirishning
dolzarb muammolarini tahlil qilishga bag’ishlangan. O'zbekiston ichki ishlar oliy o'quv
yurtlari va akademiyalarida divergent fikrlashni shakllantirishning o'ziga xos
xususiyatlariga alohida e’tibor qaratildi. Kursantlar va talabalarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishga to‘sqinlik qiluvchi omillar, shuningdek, ularning ijodiy
salohiyatini ochib berishga yordam beradigan pedagogik yondashuvlar ko'rib chiqiladi.
Kalit
so'zlar: divergent tafakkur, fikrlash, ta’lim, ijodkorlik, kursantlar,
pedagogika, O‘zbekiston.
Аннотация.
Статья посвящена анализу актуальных проблем развития
дивергентного мышления в системе образования. Особое внимание уделено
специфике формирования дивергентного мышления в милицейских вузах и
академиях Узбекистана. Рассматриваются факторы, сдерживающие развитие
креативных способностей курсантов и студентов, а также педагогические
подходы, способствующие раскрытию их творческого потенциала.
Ключевые слова:
дивергентное мышление, образование, креативность,
курсанты, педагогика, Узбекистан.
Abstract. The article is devoted to the analysis of current problems of the
development of divergent thinking in the education system. Special attention is paid to
the specifics of the formation of divergent thinking in police universities and academies
in Uzbekistan. The factors constraining the development of creative abilities of cadets
and students, as well as pedagogical approaches that contribute to the disclosure of their
creative potential are considered.
Key words: divergent thinking, education, creativity, cadets, pedagogy,
Uzbekistan.
Divergent taffakkur: mohiyati va xususiyati. Divergent fikrlash - bu odamning
noaniqlik sharoitida echimlarni erkin, o'zgaruvchan va nostandart izlash qobiliyati. Bu
ZARMED
UNIVERSITETI
523
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
ko'plab original g'oyalarni ilgari surish, muammoni turli tomonlardan ko'rish,
nostandart yondashuvlarni izlash va muqobil farazlarni qabul qilish qobiliyatida
namoyon bo'ladi. Zamonaviy ta'lim sharoitida divergent fikrlashni rivojlantirish
alohida ahamiyatga ega. Bu ijodiy kasblar uchun ham, ekstremal yoki beqaror
vaziyatlarda ishlaydigan mutaxassislar, shu jumladan ichki ishlar organlari xodimlari
uchun ham zarurdir. Turli xil fikrlash qobiliyatining etishmasligi ongning qat'iyligiga,
formulali fikrlashga va o'zgaruvchan sharoitlarga moslasha olmaslikka olib keladi.
Ta'lim
muhitida
divergent
fikrlashni
rivojlantirish
muammolari. O'zbekiston
ta'lim tizimi so'nggi yillarda innovatsion usullarni modernizatsiya qilish va joriy etish
yo'lida qadam tashlamoqda. Biroq, bir qator universitetlarda, ayniqsa ichki ishlar
akademiyalarida, divergent fikrlashni rivojlantirishni cheklaydigan amaliyotlar
saqlanib qolmoqda. Quyida asosiy to'siqlar keltirilgan:
Fikrlashning konvergent shakllariga e’tibor-ustuvorlik yagona to'g'ri javoblar va
standart harakatlar algoritmlariga beriladi
1
.
Vaziyatni modellashtirishning etishmasligi-mashg’ulotlar ko'pincha muqobil
fikrlashni rivojlantirishga emas, balki odatdagi vaziyatlarni ko'paytirishga qaratilgan
2
.
Fanlarni o‘qitishda ijodiy usullarning etishmasligi-o‘quv materiallari va
pedagogik yondashuv kamdan-kam hollarda fikrlashning o'zgaruvchanligini
rag’batlantiradi.
3
.
Stereotiplash va xatolardan qo'rqish-talabalar professor-o'qituvchilar yoki
qo'mondonlik tomonidan salbiy baholanishidan qo'rqib, nostandart echimlarni taklif
qilishdan qo'rqishadi
4
.
O'zbekiston ichki ishlar
akademiyalari amaliyoti. O'zbekiston Respublikasi
ichki ishlar vazirligi Akademiyasida "nima bo'lsa"stsenariysi bo'yicha vaziyatni tahlil
qilish va treninglar elementlarini joriy etishga urinishlar qilindi. Masalan, sud
ekspertizasi mashg'ulotlari davomida kursantlarga nafaqat odatiy holatlarni tahlil qilish,
balki oldindan aytib bo'lmaydigan o'zgaruvchilar bilan vaziyatlarni modellashtirish
ham taklif qilindi. Biroq, o'quv jarayoni monitoringi ko'rsatganidek, bunday
tashabbuslar parcha-parcha bo'lib qolmoqda va butun o'quv jarayonini qamrab olmaydi.
1
Гилфанов Ф.М. Проблема однообразия мышления в правовой подготовке курсантов // Образование и право. –
2021. – №4. – С. 23–28.
2
Бахтиярова Н.М. Психолого-педагогические особенности развития мышления у студентов вузов МВД //
Педагогика и психология. – 2022. – №3. – С. 40–46.
3
Шарипова М.Р. Креативное мышление в условиях традиционного образования // Психология образования. –
2023. – №2. – С. 51–55.
4
Ахмедов Ж.А. Анализ криминальных сценариев как метод формирования гибкого мышления у курсантов //
Вестник Академии МВД. – 2023. – №1. – С. 10–15.
ZARMED
UNIVERSITETI
524
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
Andijondagi Bobur IIV akademiyasining psixologiya kafedrasi xodimlari ham
kursantlarda
o'zgaruvchan
fikrlashni
rivojlantirishga
qaratilgan
o'qitish
metodologiyasini qayta ko'rib chiqish zarurligini ta'kidlaydilar. 2024 yilda u erda turli
xil fikrlash vazifalarini o'z ichiga olgan "intellektual o'z-o'zini rivojlantirish" pilot kursi
boshlandi. Birinchi natijalar talabalarda ishtirok etish va ijodkorlikning o'sishini
ko'rsatadi, ammo o'qituvchilar tomonidan uslubiy yordam va kadrlar yordami talab
etiladi
5
.
Zamonaviy ta’limda echimlar
va
pedagogik
tavsiyalar. Yuqoridagi
muammolarni bartaraf etish va divergent fikrlashni rag'batlantirish uchun quyidagilar
zarur:
- O'quv kurslariga bir nechta echimlarni talab qiladigan ijodiy topshiriqlarni
kiritish;
- Nostandart vaziyatlarni talqin qilish va tahlil qilishni o'z ichiga olgan ish
usullari va vaziyatli vazifalarni amalga oshirish;
- Xatolarga bardoshli va tajribalarga ochiq bo'lgan ta'lim muhitini shakllantirish;
- Ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish masalalari bo'yicha o'qituvchilarning
malakasini oshirish;
- Individual va jamoaviy ijodiy loyihalar orqali talabalarning ichki
motivatsiyasini rivojlantirish.
Xulosa qilib aytganda, divergent fikrlashni rivojlantirish kelajakdagi
mutaxassislarning kasbiy moslashuvchanligi va ijodkorligini shakllantirishning
ajralmas shartidir. Bu, ayniqsa, litsey ta’imi tizimida to‘g'ri keladi, bu erda nostandart
fikrlash qobiliyati murakkab operatsion vaziyatlarda juda muhim bo'lishi mumkin.
O'zbekistonning ta’lim tizimi tegishli o'zgarishlarni amalga oshirish imkoniyatiga ega,
ammo ular kompleks yondashuvni talab qiladi: o‘quv dasturlari va usullarini
o‘zgartirishdan yangi pedagogik mentalitetni shakllantirishgacha.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Гилфанов Ф.М. Проблема однообразия мышления в правовой подготовке
курсантов // Образование и право. – 2021. – №4. – С. 23–28.
2. Бахтиярова Н.М. Психолого-педагогические особенности развития мышления
у студентов вузов МВД // Педагогика и психология. – 2022. – №3. – С. 40–46.
3. Шарипова М.Р. Креативное мышление в условиях традиционного образования
5
Материалы кафедры психологии Академии МВД им. Бабура (г. Андижан) // Внутренний отчет кафедры. – 2024.
ZARMED
UNIVERSITETI
525
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
// Психология образования. – 2023. – №2. – С. 51–55.
4. Ахмедов Ж.А. Анализ криминальных сценариев как метод формирования
гибкого мышления у курсантов // Вестник Академии МВД. – 2023. – №1. – С. 10–
15.
5. Материалы кафедры психологии Академии МВД им. Бабура (г. Андижан) //
Внутренний отчет кафедры. – 2024.
