ZARMED
UNIVERSITETI
567
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
ZAMONAVIY TA’LIMNING KOGNITIV MUAMMOLARI:
QIYINCHILIKLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YOʻLLARI
R.I.Toʻroqulova
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti Ijtimoiy
gumanitar fanlar va tarix kafedrasi katta oʻqituvchisi
Annotasiya.
Maqolada zamonaviy oʻquv jarayonida talabalar duch keladigan
dolzarb kognitiv muammolar koʻrib chiqiladi. Oʻquv ma’lumotlarini oʻzlashtirishdagi
qiyinchiliklarning sabablari, konsentratsiyaning pasayishi, ishchi xotiraning haddan
tashqari yuklanishi tahlil qilinadi. Raqamli muhitning oʻquvchilarning bilim
qobiliyatiga ta’siriga alohida e’tibor beriladi. Maktab va universitet amaliyotidan
amaliy misollar keltirilgan, shuningdek, ushbu qiyinchiliklarni yengish usullari taklif
qilingan. Ta’limdagi kognitiv muammolarni hal qilishda fanlararo yondashuv
zarurligiga e’tibor qaratildi.
Kalit soʻzlar:
kognitiv qiyinchiliklar, e’tibor, xotira, oʻrganish, raqamli muhit,
ta’lim.
Аннотация.
В статье рассматриваются актуальные когнитивные
проблемы, с которыми сталкиваются учащиеся в современном образовательном
процессе. Анализируются причины трудностей усвоения учебной информации,
снижение концентрации внимания, перегрузка рабочей памяти. Особое внимание
уделяется влиянию цифровой среды на когнитивные способности обучающихся.
Приведены практические примеры из школьной и вузовской практики, а также
предложены методы преодоления указанных трудностей. Сделан акцент на
необходимости междисциплинарного подхода к решению когнитивных задач в
образовании.
Ключевые слова:
когнитивные трудности, внимание, память, обучение,
цифровая среда, образование
Abstract.
The article examines the current cognitive problems faced by students
in the modern educational process. The reasons for the difficulties of assimilation of
educational information, decreased concentration of attention, overload of working
memory are analyzed. Special attention is paid to the influence of the digital
environment on the cognitive abilities of students. Practical examples from school and
ZARMED
UNIVERSITETI
568
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
university practice are given, as well as methods for overcoming these difficulties are
proposed. The emphasis is placed on the need for an interdisciplinary approach to
solving cognitive problems in education.
Key words:
cognitive difficulties, attention, memory, learning, digital
environment, education.
Kirish
. Zamonaviy ta’lim koʻplab qiyinchiliklarga duch kelmoqda, ular orasida
talabalarning kognitiv muammolari alohida oʻrin tutadi. Raqamlashtirish, axborotning
haddan tashqari yuklanishi va axborotni idrok etishning kognitiv strategiyalarining
oʻzgarishi sharoitida xotira, e’tibor, fikrlash va idrok bilan bogʻliq masalalarning
dolzarbligi sezilarli darajada oshdi. Ushbu jihatlar toʻgʻridan-toʻgʻri oʻquv natijalariga
va ta’lim muhitiga moslashishga ta’sir qiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, talabalar
katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashda tobora koʻproq qiyinchiliklarga duch
kelishmoqda,
diqqat
barqarorligining
pasayishi
va
bilimlarning
yuzaki
assimilyatsiyasini koʻrsatmoqda
1
. Ushbu oʻzgarishlar pedagogik usullarni qayta koʻrib
chiqishni va yangi kognitiv yoʻnaltirilgan yondashuvlarni amalga oshirishni talab
qiladi.
Ta’limdagi asosiy kognitiv muammolar.
Oʻrganishdagi kognitiv muammolarni
taxminan bir nechta guruhlarga boʻlish mumkin: xotira, e’tibor, fikrlash va kognitiv
ortiqcha yuk bilan bogʻliq. Zamonaviy maktab oʻquvchilari va talabalar tobora uzoq
muddatli yodlash qiyinchiliklariga, murakkab ma’lumotlarni idrok etishda tez
charchashga, tanqidiy fikrlash va analitik qobiliyatlarning pasayishiga duch
kelishmoqda. Eng keng tarqalgan muammolardan biri bu ish xotirasining haddan
tashqari yuklanishi. Axborotning haddan tashqari toʻyinganligi sharoitida talabalar
yuqori sifatli qayta ishlashga qodir boʻlmagan holda ortiqcha miqdordagi parchalangan
ma’lumotlarni olishadi. Masalan, katta hajmdagi matn va animatsiya bilan multimedia
taqdimotlaridan foydalanganda, maktab oʻquvchilari koʻpincha diqqatni yoʻqotadilar
va darslarning asosiy ma’nosini oʻrganmaydilar. Yana bir muhim jihat-barqaror e’tibor
darajasini pasaytirish.
Koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, soʻnggi 10 yil ichida talabalarning
oʻrtacha konsentratsiya vaqti sezilarli darajada pasaygan
2
. Bu gadjetlardan keng
1
Соловьёв И.М. Когнитивная нагрузка в условиях цифрового обучения // Вопросы образования. – 2022. – №3. –
С. 44–57.
2
Новикова Е.А. Внимание в эпоху гаджетов: изменения и последствия // Психология и педагогика. – 2021. – №5.
ZARMED
UNIVERSITETI
569
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
foydalanish, doimiy koʻp vazifalarni bajarish va oʻzini oʻzi boshqarish qobiliyatining
etishmasligi bilan bogʻliq.
Amaliyot shuni koʻrsatadiki, kognitiv qiyinchiliklar boshlangʻich maktabda
paydo boʻlishi mumkin. Masalan, poytaxt litseylaridan birida oʻqituvchilar uchinchi
sinf oʻquvchilarining ikki guruhining natijalarini taqqoslab tajriba oʻtkazdilar: biri
an'anaviy usullardan foydalangan holda, ikkinchisi raqamli platforma elementlari bilan
oʻqitilgan. Ikkinchi guruh, jarayonga jalb qilinganiga qaramay, matnni oʻqish va qayta
hikoya qilish qobiliyatining pasayishini koʻrsatdi. Buning sababi shundaki, vizual
qoʻllab-quvvatlash matnni toʻliq kognitiv qayta ishlash oʻrnini bosdi
3
.
Bundan tashqari, kognitiv qiyinchiliklar bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan
oʻrganish motivatsiyasining pasayishi mavjud. Agar talaba muntazam ravishda
materialni tushunishda qiyinchiliklarga duch kelsa, u mavzuga qiziqishni yoʻqotadi.
Masalan, pedagogika kollejlaridan birida talabalarning loyiha faoliyatida ishtirok
etishdan bosh tortishi holatlari qayd etilgan
4
.
Kognitiv muammolarni engish yoʻllari. Ta’limdagi kognitiv muammolarni hal
qilish tizimli va koʻp tarmoqli yondashuvni talab qiladi. Asosiy vositalardan biri
metakognitiv strategiyalarni ishlab chiqishdir. Talabalarga nafaqat mavzu mazmuni,
balki oʻzlarining aqliy faoliyatini tashkil etish usullari ham oʻrgatilishi kerak:
rejalashtirish, oʻzini oʻzi qadrlash, e’tiborni nazorat qilish va eslash
5
. Ta’limning
interaktiv va aralash shakllari ham kognitiv yukni kamaytirishi mumkin. Shunday qilib,
ba’zi universitetlarda "teskari sinf" formati joriy etilmoqda, unda asosiy nazariy tarkib
uyda oʻzlashtiriladi va sinfda talabalar amaliy vazifalarni bajaradilar. Bu kognitiv yukni
qayta taqsimlashga imkon beradi va materialni yaxshiroq tushunishga yordam beradi
6
.
Oʻquv jarayonini oʻynash-bu fikrlashni jalb qilish va ragʻbatlantirishning yana
bir samarali usulidir. Kognitiv oʻyinlar, korrelyatsiya muammolari, mantiqiy jumboqlar
xotira, e’tibor, tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi.
Axborotni yetkazib berishning maqbul rejimini ta’minlash ham muhimdir:
materialni maydalash, infografikadan foydalanish, tushuntirishning aniq tuzilishi. Bu
ortiqcha yuklanishning oldini olishga yordam beradi va ish xotirasi bilan ma’lumotlarni
– С. 112–119.
3
Баранова Т.С. Воздействие мультимедийных средств на когнитивное развитие младших школьников //
Начальная школа плюс до и после. – 2023. – №1. – С. 25–30.
4
Халилова М.М. Эмоционально-когнитивные барьеры в учебной деятельности студентов // Психолого-
педагогический журнал. – 2022. – №6. – С. 60–66.
5
Флавелл Дж. Метапознание и когнитивное развитие // Психология мышления. – М., 2018. – С. 127–134.
6
Сергеева О.В. Перевёрнутый класс как инструмент оптимизации когнитивной нагрузки // Современное
образование. – 2023. – №2. – С. 38–44.
ZARMED
UNIVERSITETI
570
“Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning
kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami
Samarqand-2025. 23-24-may
yanada samarali qayta ishlashga yordam beradi
7
. Va nihoyat, individual kognitiv
uslublarni aniqlash, oʻz-oʻzini tartibga solishni rivojlantirish va oʻqishdagi
muvaffaqiyatsizlik bilan bogʻliq tashvishlarni kamaytirishga qaratilgan talabalarni
psixologik va pedagogik qoʻllab-quvvatlash zarur.
Xulosa.
Kognitiv muammolar XXI asr ta’lim haqiqatining ajralmas qismidir.
Ularni e’tiborsiz qoldirish talabalarning bilimlari, motivatsiyasi va ishonchini
oʻzlashtirish sifatining pasayishiga olib keladi. Faqatgina pedagogik, psixologik va
neyrokognitiv usullarni birlashtirgan kompleks yondashuv orqali mavjud
qiyinchiliklarni engib oʻtish mumkin. Talabalarni oʻz fikrlarini boshqarishga oʻrgatish,
ongni rivojlantirish va ma’lumotlarning haddan tashqari yuklanishiga qarshilik
koʻrsatish ayniqsa muhimdir. Bu zamonaviy ta’lim muhitida samarali, moslashuvchan
va mas’uliyatli shaxsni shakllantirishning kalitidir.
Adabiyotlar roʻyxati:
1. Соловьёв И.М. Когнитивная нагрузка в условиях цифрового обучения //
Вопросы образования. – 2022. – №3. – С. 44–57.
2. Новикова Е.А. Внимание в эпоху гаджетов: изменения и последствия //
Психология и педагогика. – 2021. – №5. – С. 112–119.
3. Баранова Т.С. Воздействие мультимедийных средств на когнитивное развитие
младших школьников // Начальная школа плюс до и после. – 2023. – №1. – С. 25–
30.
4. Халилова М.М. Эмоционально-когнитивные барьеры в учебной деятельности
студентов // Психолого-педагогический журнал. – 2022. – №6. – С. 60–66.
5. Флавелл Дж. Метапознание и когнитивное развитие // Психология мышления.
– М., 2018. – С. 127–134.
6. Сергеева О.В. Перевёрнутый класс как инструмент оптимизации когнитивной
нагрузки // Современное образование. – 2023. – №2. – С. 38–44.
7. Мищенко Е.П. Когнитивная педагогика: теория и практика. – М.: Просвещение
Соловьёв И.М. Когнитивная нагрузка в условиях цифрового обучения // Вопросы
образования. – 2022. – №3. – С. 44–57.
8. Sultanova G.S. Innovative thinking and heuristics // ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal 10 (4), India, 2020. - P. 568-574.
7
Мищенко Е.П. Когнитивная педагогика: теория и практика. – М.: Просвещение Соловьёв И.М. Когнитивная
нагрузка в условиях цифрового обучения // Вопросы образования. – 2022. – №3. – С. 44–57.
