“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
25
INTERFAOL METODLAR YORDAMIDA TABIIY FANLARDA TALABALAR BILIMINI
BAHOLASH TIZIMI
Bo'riyeva Dilnoz Baxriddinovna
Email - buriyevadilnoz29@gmail.com
Oʻrolova Mahliyo Alijon qizi
Email - urolovamahliyo138@gmail.com
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada tibbiyot oliygohlarida tabiiy fanlarni o‘qitishda interfaol metodlar
yordamida talabalar bilimini baholash tizimi muhokama qilinadi. An’anaviy baholash usullari
ko‘pincha talabaning nazariy bilimlariga qaratilgan bo‘lsa, interfaol baholash esa talabaning amaliy
ko‘nikmalari, fikrlash qobiliyati va jamoaviy ishdagi faol ishtirokini hisobga oladi. Maqolada
interfaol baholashning turli shakllari, jumladan, formatif, summativ va tengdoshlar tomonidan
baholash usullari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, interfaol baholash jarayonida yuzaga keladigan
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
interfaol baholash tizimi talabalar bilimini yanada to‘liq va chuqurroq aniqlashga imkon yaratib,
ularning mustaqil fikrlash va mas’uliyatlilik ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Ushbu maqola
o‘qituvchilar, metodistlar va ta’lim sohasidagi mutaxassislar uchun tabiiy fanlarni o‘qitishda
baholash tizimini yangilash va takomillashtirishda foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar
Interfaol metodlar, tabiiy fanlar, talabalar bilimini baholash, o‘quv jarayoni, baholash tizimi.
Kirish
Tibbiyot oliygohlarida tabiiy fanlarni o‘qitish jarayoni juda murakkab va mas’uliyatli bo‘lib,
talabalarni kelajakda malakali shifokor sifatida shakllantirishga qaratilgan. Tabiiy fanlar —
biologiya, kimyo, fizika kabi fanlar — tibbiyotning asosiy poydevorini tashkil etadi. Shu sababli,
ushbu fanlarni o‘qitish jarayonida nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy ko‘nikmalar va talabalarning
mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish juda muhimdir. Bunday maqsadlarni amalga oshirishda
interfaol o‘qitish metodlari o‘zining yuqori samaradorligi bilan ajralib turadi.
An’anaviy darslar ko‘pincha faqat o‘qituvchi ma’ruzasi va yozma testlardan iborat bo‘lib, bu
talabalar faoliyatini cheklaydi va bilimning chuqur qabul qilinishiga to‘sqinlik qiladi. Buning o‘rniga
interfaol metodlar talabalarni dars jarayoniga faol jalb qilish, o‘z fikrlarini erkin ifoda etish va
guruhda ishlash ko‘nikmalarini oshirish imkonini beradi. Shuningdek, interfaol metodlar yordamida
talabalar o‘z bilimlarini doimiy ravishda baholab, kamchiliklarini aniqlash va to‘g‘rilash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Ammo interfaol o‘qitish metodlarini joriy qilish jarayonida talabalar bilimini baholash tizimi
ham zamon talablariga javob berishi kerak. Baholash faqat bilim darajasini o‘lchash emas, balki
o‘quv jarayonini sifatli tashkil etish, talabalarning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash hamda ularni
qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilishi lozim. Shu sababli, interfaol metodlar yordamida bilimni
baholash tizimini rivojlantirish va uni samarali qo‘llash masalalari bugungi ta’lim sohasining dolzarb
muammolaridan biridir.
Ushbu maqolada interfaol baholash metodlari, ularning tabiiy fanlar bo‘yicha o‘qitishda
qo‘llanilishi, yuzaga keladigan muammolar va samarali echimlar tahlil qilinadi. Maqsad —
talabalarning bilimini yanada to‘liq va adolatli baholash, ta’lim sifatini oshirishdir.
Asosiy qism
1. Interfaol metodlarning mohiyati va tabiiy fanlarda qo‘llanilishi
Interfaol metodlar deganda, talabaning faolligini oshiruvchi, o‘quv jarayonida ular bilan
doimiy muloqot o‘rnatadigan, muammolarni birga hal qilishga va jamoaviy ishlashga yo‘naltirilgan
o‘qitish usullari tushuniladi. Tibbiyot ta’limida tabiiy fanlar – biologiya, kimyo, fizika kabi fanlarda
bunday metodlarni qo‘llash talabalarga nafaqat nazariy bilimlarni yaxshiroq egallash, balki ularni
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
26
amalda qo‘llash imkonini beradi. Masalan, biologiya darsida laboratoriya ishlarini guruhda bajarish,
muammoli vaziyatlarni muhokama qilish va taqdimot qilish orqali talabalar mavzuni chuqurroq
tushunadilar.
Interfaol metodlar o‘quv jarayonini monotonlikdan chiqarib, uni qiziqarli va faol qiladi. Bu
esa talabalarni o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirib, bilimlarni samarali o‘zlashtirishga yordam beradi.
2. Talabalar bilimini baholash tizimining turlari va interfaol metodlarning roli
Baholash tizimi – ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, u orqali talabalar qaysi darajada
bilim va ko‘nikma egallaganini aniqlash mumkin. Interfaol metodlar yordamida baholash tizimi
quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:
•
Formatif baholash
– bu jarayon davomida doimiy ravishda amalga oshiriladigan
baholash turi. Masalan, dars davomida qisqa testlar, savol-javoblar, guruh ishlarini baholash. Bu shakl
talabalar kamchiliklarini o‘z vaqtida aniqlab, ularni tuzatishga yordam beradi.
•
Summativ baholash
– o‘quv bosqichining yakunida talabalar bilimini umumiy
baholash uchun qo‘llaniladi. Interfaol metodlarda bu onlayn viktorinalar, prezentatsiyalar, loyiha
ishlarini taqdim etish kabi shakllarda bo‘lishi mumkin.
•
Peer-assessment (tengdoshlar bahosi)
– talabalar bir-birining ishlarini baholash
orqali o‘zaro fikr almashadilar va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Interfaol baholash talabaning faolligini oshiradi, bilim darajasini yanada chuqurroq anglash
imkonini yaratadi hamda talabalarni mustaqil fikrlashga undaydi.
3. Interfaol baholashning afzalliklari
Interfaol baholash tizimi an’anaviy baholashdan farqli ravishda quyidagi ustunliklarga ega:
•
Talabalar o‘z bilimlarini har tomonlama namoyon eta oladilar, chunki baholash
jarayoni faqat yozma testlardan iborat emas, balki ular amaliy ko‘nikmalarini, muammolarni hal
qilish qobiliyatini ham namoyish etadi.
•
Baholash jarayonida talabalar o‘z-o‘zini baholash va tengdoshlar bahosidan
foydalangan holda o‘z kamchiliklarini ko‘rish va tuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
•
Interfaol baholash talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida samarali muloqotni
kuchaytiradi, ta’lim jarayonini yanada shaffof va ochiq qiladi.
•
Talabalar o‘z bilimini faqat nazariy emas, balki amaliy jihatdan ham sinab ko‘rishga
undaladi, bu esa ularning kasbiy tayyorgarligini yaxshilaydi.
4. Interfaol baholash tizimini joriy etishda yuzaga keladigan muammolar
Har qanday yangi tizim kabi, interfaol baholash tizimini joriy etishda ham qator muammolar
mavjud. Ularning asosiylari quyidagilar:
•
O‘qituvchilarning interfaol metodlarni yetarli darajada o‘zlashtirmaganligi va
baholash usullarini qo‘llashdagi tajribasizligi. Bu esa o‘quv jarayonining sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
•
Texnologik bazaning yetarli emasligi, ayniqsa onlayn yoki raqamli baholash uchun
zarur infratuzilmaning to‘liq emasligi.
•
Baholash mezonlarini aniq belgilashdagi qiyinchiliklar, bu esa baholashda
adolatsizlikka olib kelishi mumkin.
•
Talabalar orasida yangi metodlarga nisbatan qarshilik yoki noaniqlik mavjudligi,
ularni ushbu tizimga moslashishga undash zarurati.
5. Interfaol baholash tizimini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar
Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish va interfaol baholash tizimini samarali ishlatish uchun
quyidagi chora-tadbirlar taklif etiladi:
•
O‘qituvchilarni interfaol metodlar va baholash usullari bo‘yicha muntazam ravishda
malaka oshirish kurslari va seminarlar bilan ta’minlash.
•
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish, onlayn
platformalar va maxsus dasturlar orqali baholash jarayonini soddalashtirish.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
27
•
Baholash mezonlarini talabalar bilan kelishgan holda aniq va tushunarli shaklda ishlab
chiqish.
•
Talabalarni interfaol baholash tizimiga jalb qilish va ularning fikrlarini hisobga olish
orqali motivatsiyani oshirish.
•
Doimiy ravishda baholash tizimini tahlil qilib borish va uni takomillashtirish uchun
o‘quv jarayonida olingan natijalarni muntazam ko‘rib chiqish.
Xulosa
Bugungi kunda tibbiyot oliygohlarida tabiiy fanlarni o‘qitishda interfaol metodlar yordamida
talabalar bilimini baholash tizimini joriy etish ta’lim sifatini oshirishda juda muhim rol o‘ynaydi.
An’anaviy baholash usullari ko‘pincha talabalar bilimining faqat nazariy qismini o‘lchasa, interfaol
baholash esa ularning amaliy ko‘nikmalari, fikrlash darajasi va jamoaviy ishga bo‘lgan munosabatini
ham to‘liq aks ettiradi.
Maqolada ko‘rsatildiki, interfaol baholash talabalarni o‘quv jarayonida faollashtiradi, ularni
mustaqil fikrlashga, muammolarni hal qilishga va o‘z bilimlarini doimiy ravishda takomillashtirishga
undaydi. Shu bilan birga, bu tizim o‘qituvchilarga talabalar bilimining zaif tomonlarini erta aniqlash
va ularni vaqtida bartaraf etish imkonini beradi. Biroq, ushbu tizimni muvaffaqiyatli joriy etish uchun
o‘qituvchilarning malakasini oshirish, zamonaviy texnologiyalarni keng qo‘llash hamda baholash
mezonlarini aniq va adolatli belgilash juda muhimdir.
Kelajakda interfaol baholash tizimini takomillashtirish va undan samarali foydalanish ta’lim
jarayonining sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi. Shu bois, ta’lim muassasalari va mutaxassislar
ushbu yo‘nalishga alohida e’tibor qaratib, innovatsion metodlarni keng joriy etish va doimiy
rivojlantirishga intilishlari zarur.
Umuman olganda, interfaol metodlar yordamida bilimni baholash tizimi talabalarni nafaqat
bilimli, balki fikrlay oladigan, ijodiy yondashadigan va hamkorlikda ishlay oladigan mutaxassislar
qilib shakllantirish uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Islomov A.
Tibbiyot ta'limi metodikasi
. Toshkent: O‘zbekiston Tibbiyot Universiteti
nashriyoti,
2020.
—
256
bet.
Ushbu kitobda tibbiyot ta’limining asosiy metodikasi, ta’lim jarayonini tashkil etish va baholash
usullari batafsil yoritilgan.
2.
Karimova N.
“Interfaol o‘qitish metodlari va ularning samaradorligi” —
Tibbiyot
jurnali
,
2021,
№2,
34-40-bet.
Maqolada interfaol metodlarning ta’lim jarayonidagi o‘rni, ularni qo‘llashdagi afzallik va
qiyinchiliklar tahlil qilinadi.
3.
Brown L., Smith K.
Innovative Assessment in Medical Education
. New York:
Springer,
2019.
—
310
p.
Bu nashr tibbiyot ta’limida innovatsion baholash usullarini o‘rganadi, interfaol baholash tizimlarining
samaradorligi va amaliyotdagi qo‘llanilishi haqida keng ma’lumot beradi.
4.
World Health Organization.
Global standards for quality health-care education
.
Geneva:
WHO
Press,
2020.
—
58
p.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan chiqarilgan ushbu standartlar tibbiyot ta’limining sifatini
oshirishga qaratilgan, interfaol o‘qitish va baholash tizimlari haqida ko‘rsatmalar beradi.
5.
Johnson D.W., Johnson R.T.
Cooperative Learning and Assessment
. Boston: Allyn
&
Bacon,
2017.
—
275
p.
Jamoaviy ishlash va o‘zaro baholash metodlarini o‘rganadigan kitob bo‘lib, interfaol baholashning
nazariy va amaliy asoslarini yoritadi.
6.
Garrison D.R., Vaughan N.D.
Blended Learning in Higher Education
. San
Francisco:
Jossey-Bass,
2018.
—
280
p.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
28
Aralash (blended) o‘qitish va baholash tizimlari haqida ilmiy tahlillar, tabiiy fanlarda interfaol
metodlar yordamida baholashning samaradorligi misollari keltiriladi.
7.
Shamsiev O.
“Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida baholash tizimini
takomillashtirish” —
Axborot texnologiyalari va ta’lim
, 2022, 10-son, 15-22-bet. Maqolada
zamonaviy texnologiyalar yordamida baholash jarayonini interfaol qilish bo‘yicha tavsiyalar mavjud.
8.
Kolesnikov A.V.
Modern Educational Technologies in Medical Universities
.
Moscow: Meditsina, 2019. — 198 p. Rossiya tibbiyot oliygohlarida qo‘llanilayotgan zamonaviy
ta’lim texnologiyalari va interfaol baholash tizimlari haqida ma’lumotlar berilgan.
9.
Uzbekistan Ministry of Higher Education.
Standards of Medical Education in
Uzbekistan
. Tashkent, 2021. — 45 bet. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim standartlari, tibbiyot
ta’limida yangi metodologiyalar va baholash tizimlarini joriy etish bo‘yicha rasmiy hujjat.
10.
Sadikov R.
“Talabalar bilimini baholashning innovatsion usullari” —
Pedagogika va
psixologiya
, 2023, №4, 50-57-bet. Maqolada innovatsion baholash usullarining nazariy va amaliy
jihatlari ko‘rib chiqiladi, interfaol baholashning afzalliklari ta’kidlanadi.
