“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
32
STOMATOLOGIYA TALABALARINI O'QITISHDA PIROGOVNING INTERAKTIV
STOLIDAN FOYDALANIS H
Tojimurodov Mansur-Termiz
iqtisodiyot va servis universiteti
Tabiiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
ANNOTATSIYA
Kelajakdagi shifokorlarni sifatli tayyorlash uchun o'quv jarayonida innovatsion usullar,
raqamli texnologiyalardan foydalanish dolzarbdir. Maqolada stomatolog talabalarni o'qitishning
qiyosiy usullari keltirilgan va ularni faol usullar yordamida o'qitish samaradorligi isbotlangan.
O'rganishga, amaliy ko'nikmalarga ega bo'lishga, mantiqiy va klinik fikrlashni shakllantirishga,
raqamli texnologiyalarga professional moslashishga va kasbiy ko'nikmalarni egallashning ijodiy
yondashuviga qiziqish ortib bormoqda.
Kalit so'zlar:
talaba, ta'lim, innovatsiya, Pirogov stoli, mahorat, akademik ko'rsatkichlar.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНТЕРАКТИВНОЙ ТАБЛИЦЫ ПИРОГОВА В
ОБУЧЕНИИ СТУДЕНТОВ-СТОМАТОЛОГОВ
Аннотация
Для качественной подготовки будущих врачей актуально использование
инновационных методов обучения, цифровых технологий. В статье представлены
сравнительные методы обучения студентов-стоматологов и доказана эффективность их
обучения активными методами. Растет интерес к обучению, приобретению практических
навыков, формированию логического и клинического мышления, профессиональной
адаптации к цифровым технологиям и творческому подходу к приобретению
профессиональных навыков.
Ключевые слова:
студент, образование, инновации, таблица Пирогова, мастерство,
успеваемость.
USING THE PIROGOV INTERACTIVE SPREADSHEET IN TEACHING DENTAL
STUDENTS
Annotation
The use of innovative teaching methods and digital technologies is important for the high-
quality training of future doctors. The article presents comparative methods of teaching dental
students and proves the effectiveness of their teaching by active methods. There is a growing interest
in learning, acquiring practical skills, developing logical and clinical thinking, professional adaptation
to digital technologies, and a creative approach to acquiring professional skills.
Keywords
: student, education, innovation, Pirogov table, mastery, academic performance.
Kirish
. Ta'lim sohasidagi ustuvor yo'nalishlardan biri bu raqamli texnologiyalarni joriy
etishdir. Stomatologiya ta'limida raqamlashtirish ko'pincha hujjatlar mavjudligi va almashinuvini
yaxshilash, talabalar, o'qituvchilar va ma'muriy xodimlar o'rtasidagi hamkorlik va muloqotni
osonlashtirish uchun ishlatiladi. Raqamlashtirish bulutga asoslangan yozuvlar, baholash va fikr-
mulohazalarni yuritish hamda eLearning modullarini taqdim etish imkonini beradi [1]. Zamonaviy
talabalar, ayniqsa ming yillik avlod vakillari, darhol xizmatlarni olishni kutmoqdalar, baholarni, dars
jadvallarini va boshqa ma'lumotlarni avtomatik ravishda yuklab olishni va kuniga 24 soat yordam
olish imkoniyatini kutmoqdalar. Ushbu umidlarni qondirish uchun o'qituvchilar mentalitetini
o'zgartirishga ko'maklashish va nazariy va amaliy bilimlarni etkazish uchun elektron ta'lim va
elektron o'qitish bo'yicha o'qituvchilarni tayyorlashni ta'minlash kerak [2]. 2019-yilda boshlangan
koronavirus kasalligi (Covid-19) pandemiyasi butun dunyo bo'ylab stomatologiya maktablarining
yopilishiga olib keldi va muqobil ta'lim kanallari (masalan, veb-ta'lim platformalari) zarurligini
ta'kidladi [3]. Rejalashtirilgan vebinarlar talabalarning nazariy bilimlari uchun asos yaratishga
yordam beradi. Raqamli funktsiyalarni qo'llashning qo'shimcha imkoniyatlari orasida klinik
tekshiruvlar yoki terapevtik bosqichlarni aks ettiruvchi o'quv videolari, interaktiv tizimlar,
o'quvchilarning qobiliyatlarini kuzatadigan va shunga mos ravishda o'rganishni sozlaydigan adaptiv
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
33
tizimlar, onlayn hamkorlik vositalari va boshqalar mavjud.o'quv videolarida skriptlar o'rniga
piktogrammalardan foydalanish ularni tildan qat'i nazar, bir qator mamlakatlarda qo'llashni
osonlashtiradi. Ayniqsa, vosita ko'nikmalarini o'rgatish sohasida raqamli dasturiy vositalardan
potentsial stomatologik o'quv nomzodlarining qo'lda ishlash qobiliyatini baholash, talabalarning
klinikadan oldingi tayyorgarligini tahlil qilish, o'z-o'zini baholash va ta'lim sifatini yaxshilash uchun
foydalanish mumkin. Ushbu raqamli baholarning ob'ektiv va aniq tabiati talabalarning
vizualizatsiyasini yaxshilashga yordam beradi, darhol fikr-mulohazalarni taqdim etadi,
o'qituvchilarning baholarini, talabalarning o'zini o'zi baholashini va o'zini o'zi tuzatishni yaxshilaydi
[4]. Talabalar o'z ishlarini introspektsiya va o'qituvchining ko'rsatmasi bilan maxsus ishlab chiqilgan
raqamli baholash vositasi bilan birgalikda mustaqil ravishda baholashni o'rganishlari mumkin [5].
IOS va raqamli bosib chiqarish texnikasi talabalarni og'zaki reabilitatsiyada qo'llaniladigan
kompyuter texnologiyalarining hozirgi rivojlanishi bilan tanishtirish uchun erta o'qitish
stomatologlarini tayyorlash o'quv dasturiga kiritilishi mumkin [6]. Bugungi kunda yuqori kurs
talabalari raqamli STOMATOLOGIYAga tayyor bo'lishlari kerak bo'lsa-da, ular an'anaviy davolash
strategiyalari va jarayonlari haqida bilimga ega bo'lishlari kerak. Raqamli dunyoda o'sgan, ular
raqamli imkoniyatlarga osongina moslashadi. Raqamli stomatologiya sifatni yaxshilash uchun
ishlatilishi kerak bo'lgan talabalar ishini ob'ektiv, standartlashtirilgan baholashning bir nechta
variantlarini taklif etadi. Hozirda "o'qitishning o'tish davri" mavjud va umuman stomatologik ta'lim
uchun yangi standartlarni aniqlash kerak. Quyidagi savollar ochiq qolmoqda: (I) stomatologiya o'quv
dasturining qaysi bosqichida raqamli texnologiyalarni muntazam vosita sifatida joriy etish kerak; (II)
qanday analog usullarni o'tkazib yuborish mumkin; va (III) qaysi fanlarda qaysi raqamli tarkibni
o'rgatish kerak? Bir nechta tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, yuzma-yuz o'qitish va o'qituvchilarning fikr-
mulohazalarini simulyatsiya va fikr-mulohazalar bilan almashtirish mumkin emas [7]. Shu nuqtai
nazardan, o'qituvchilar har qanday davolanish qarorida hamdardlik va xabardor rozilikni talab
qiladigan individual ehtiyojlarga ega odamlarni davolaydigan yosh stomatologlarni o'qitish
mas'uliyatini bilishlari kerak. Raqamlashtirish barcha ta'lim darslari yoki kurslarining o'rnini bosa
olmaydi va klinik kurslarda bemorlarni davolash paytida talabalarni kuzatishda o'qituvchilarning
taqlid qilish funktsiyasi muhim ahamiyatga ega. Shuni ta'kidlash kerakki, stomatologik ta'limda
qo'llaniladigan raqamli vositalar bo'yicha hali ham yagona standartlar mavjud emas. Bunday
standartlar o'qitishning bir xilligini ta'minlash uchun zarurdir, bu ayniqsa xalqaro almashinuv uchun
juda muhimdir. Raqamli vositalar va ularni bilimlarni uzatish uchun qo'llash barcha fanlar bo'yicha
bakalavriat uchun umumiy vazifa bo'lsa-da, stomatologiya sohasi o'zining yuqori darajadagi amaliy
o'quv birliklari bilan alohida talablarga ega. O'quv modullari raqamli formatda ishlab chiqilganligi
talabalar o'z-o'zidan o'rganishini anglatmaydi. Nazorat va fikr-mulohazalar bilan uzluksiz o'rganish
hali ham sifatli stomatologik ta'lim olishning kalitidir.
Materiallar va tadqiqot usullari.
"Stomatologiya" ta'lim dasturining "terapevtik
stomatologiya asoslari" fanidan dars olgan stomatologiya fakultetining 2-kurs talabalari 3 ta tadqiqot
guruhiga bo'lingan: 1 guruh (asosiy guruh) 24 talaba, 208 B., 211 A. guruhlari "terapevtik
stomatologiya asoslari" fanini sinxronizatsiya usuli va "Interaktiv Pirogov stoli" yordamida
o'rganishdi. 2-guruh (asosiy guruh), 206 B., 208 A. guruhlarining 24 talabasi "terapevtik
stomatologiya asoslari" fanini an'anaviy o'qitish usuli bilan o'rganishdi; 11 dan 14 gacha "plomba
materiallari. Bo'shliq bo'shliqlarini to'ldirish texnikasi " - "Pirogovning interaktiv jadvali" yordamida
sinxronlashtirilgan o'qitish usulidan foydalangan holda. 3 guruh (taqqoslash guruhi) 24 talaba, 212
A., 212 B. guruhlari an'anaviy o'qitish usuli bilan "terapevtik stomatologiya asoslari" fanini
o'rganishdi. Nazariy o'qitish va amaliy ko'nikmalar uchun barcha baholar "Platonus"elektron
jurnaliga kiritilgan. Tsikl tugagandan so'ng, onlayn so'rovnoma o'tkazildi. Sinxronizatsiya usuli-bu
Real vaqt rejimida talabalar va o'qituvchilar o'rtasidagi o'zaro ta'sir. "Pirogovning interaktiv stoli" bu
4000 dan ortiq 3D ob'ektlarni o'z ichiga olgan noyob o'quv uskunasi. "Pirogovning interaktiv jadvali"
tana a'zolarining 3D modellarini 1:1 masshtabida ko'rib chiqishga imkon beradi. O'qitish uchun 4 ta
asosiy ish rejimi mavjud-ko'rish, taqqoslash, diagnostika, bilimlarni tekshirish. Birinchi rejim inson
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
34
tanasi ob'ektlarining tuzilishini tekshirishni o'z ichiga oladi. Baza 4000 dan ortiq modellardan, 12
darajadagi tafsilotlar, maslahatlar va tavsiflardan iborat. Taqqoslash rejimi normal va patologiyada
organlar va tizimlarni taqqoslash imkonini beradi. Diagnostika funktsiyasi KT, MRI va ultratovushni
o'rganishga imkon beradi. Bilimlarni tekshirish rejimi tufayli o'qituvchilar o'zlarining ma'ruzalari
bo'yicha testlarni mustaqil ravishda ishlab chiqishlari mumkin, har qanday savol ixtiyoriy ravishda
3D ob'ektga bog'langan. Javob boshqa uch o'lchovli model bo'lishi mumkin. Uskunalar talabalar va
shifokorlarni fan va klinik fanlarga o'rgatish uchun juda mos keladi.
Natijalar
. Stomatologiya fakultetining "terapevtik stomatologiya asoslari" fanidan 2-kursida,
sillabusning so'zlariga ko'ra, 15 ta amaliy mashg'ulotlar, 5 ta kredit / 150 soat o'tkaziladi. Amaliy
mashg'ulotlarda tish bo'shlig'ining anatomiyasi va topografiyasini o'rganishda, i, II, III, IV, V
guruhlarda kariyes bo'shliqlarini tayyorlash, plomba materiallari turli xil o'qitish usullaridan
foydalangan va ishlatilgan o'qitish usullarining samaradorligini qiyosiy tahlil qilgan. O'quv
materiallari va ko'rgazmali materiallar, turli xil plomba materiallaridan foydalangan holda kariyes
bo'shliqlarini tayyorlash, kariyes bo'shliqlarini aralashtirish va to'ldirish bo'yicha videolar yuklandi.
"Terapevtik stomatologiya asoslari" fanidan amaliy mashg'ulotlar stomatologiya fakultetining 2-
kursida o'tkazildi, ular o'qitish uslubiga qarab 3 guruhga bo'lindi (1-jadval). Birinchi guruhda
talabalar birinchi darslardan boshlab "Pirogovning interaktiv stolida" tish bo'shlig'ining anatomiyasi
va topografiyasi bo'yicha eskizlar tayyorlashlari mumkin edi. Agar material etarli darajada
o'zlashtirilmagan bo'lsa, o'tgan materialni mustaqil ravishda takrorlang yoki o'quv vaqtidan
tashqarida quyidagi darslar uchun tasviriy materiallar bilan tanishib chiqing, bu erda o'qituvchiga
savollar berish va o'qitish sifati yaxshilandi. Ikkinchi guruhda talabalar an'anaviy ta'lim tizimi
bo'yicha tahsil olishdi, asosan so'rov usulidan foydalanishdi. Amaliy mashg'ulotlarda ular albomlarda
tish bo'shlig'ining anatomiyasi va topografiyasi bo'yicha eskizlar tayyorladilar. To'ldirish materiallari
bo'yicha mavzularni o'rganish "Pirogovning interaktiv stoli"yordamida o'tkazildi. Nazariy
materiallarni o'zlashtirish, amaliy ko'nikmalar sezilarli darajada yaxshilandi, bu talabalarning
yutuqlariga ta'sir ko'rsatdi. Birinchi va ikkinchi guruhlarda "Pirogovning interaktiv jadvali"
yordamida standartlashtirish usulini qo'llash samaradorligi isbotlandi, bu esa o'qitish sifatini
yaxshilashga imkon berdi, bu nazariy o'qitish va amaliy ko'nikmalar uchun ijobiy baholardan dalolat
beradi. Mashg'ulotlar davomida talabalar faol bo'lishdi, o'qituvchilarga savollar berishdi, fanni
o'rganishga qiziqish bildirishdi va mantiqiy fikrlashni namoyish etishdi. Bizning tadqiqotlarimiz
sinxronizatsiya usuli va "Pirogovning interaktiv jadvali" (innovatsion usul) dan an'anaviy o'qitish
usuli bilan taqqoslaganda foydalanish zarurligini isbotladi, bu vazifalarni idrok etishning turli
darajalaridan, o'qitish uslubiga qarab o'quv yutuqlaridan iborat (1-rasm). Birinchi va ikkinchi
guruhlarda "Pirogovning interaktiv jadvali" yordamida standartlashtirish usulini qo'llash
samaradorligi isbotlandi, bu esa o'qitish sifatini yaxshilashga imkon berdi, bu nazariy o'qitish va
amaliy ko'nikmalar uchun ijobiy baholardan dalolat beradi. Talabalar mashg'ulotlar davomida faol
bo'lishdi, o'qituvchilarga savollar berishdi, fanni o'rganishga qiziqish bildirishdi va mantiqiy
fikrlashdi. Bizning tadqiqotlarimiz sinxronizatsiya usuli va "Pirogovning interaktiv jadvali"
(innovatsion usul) dan an'anaviy o'qitish usuli bilan taqqoslaganda foydalanish zarurligini isbotladi,
bu vazifalarni idrok etishning turli darajalaridan, o'qitish uslubiga qarab o'quv yutuqlaridan iborat (1-
rasm). Stomatologiya fakultetining 2-kurs talabalari o'rtasida o'tkazilgan amaliy mashg'ulotlar
"Pirogovning interaktiv jadvali" yordamida sinxronizatsiya usuli yordamida o'rganish natijasi va
sifatini oshirdi.
Xulosa
. Amaliy mashg'ulotlar natijalari shuni isbotladiki, talabalar o'quv materiallarini
yaxshiroq o'zlashtiradilar va amaliy ko'nikmalarni yaxshiroq o'zlashtiradilar, ish faoliyatini
baholashdan yuqori. Shubhasiz, innovatsion usullardan foydalanish o'qituvchilarning kasbiy
vakolatlari darajasini, malakali mutaxassislarni tayyorlashga bo'lgan qiziqishini aks ettiradi.
Innovatsion texnologiyalardan foydalanish tufayli o'quv jarayoni modernizatsiya qilinmoqda,
talabalarni yanada oqilona o'qitish, mantiqiy va klinik fikrlashni shakllantirish imkoniyatlari
kengaymoqda. Shunday qilib, "Pirogovning interaktiv stoli" yordamida o'quv jarayonini
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
35
sinxronlashtirish quyidagilarni ta'minlaydi: nazariy materialni idrok etish samaradorligi; qo'lda
ko'nikmalarni egallash sifati; raqamli texnologiyalar ko'nikmalarini shakllantirish; raqamli
texnologiyalarga professional moslashishni shakllantirish; kasbiy ko'nikmalarga ijodiy yondashish.
Jadval 1. Amaliy mashg'ulotlar guruhlari haqida ma'lumot.
Guruhlar
Guurh
raqami
Talabalar
soni
O’rganish
usuli
O’rganish
natijasi
I guruh
S23/01
30
Pirogov
stolida o’rganish
Nazariy
va amaliy bilim
II guruh
S23/02
30
Aralash
usul( Pirogov stoli
va an’anaviy usul
Nazariy
va amaliy bilim
III guruh
S23/03
30
An’anaviy
usul
Nazariy
va amaliy bilim
S23/01 S23/02 S23/03 S23/04
1-rasm. An'anaviy va innovatsion o'qitish usullarini o'rganish natijalari.
2-rasm. Pirogov stolida amaliy ko'nikmalarni mashq qilish
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
36
3-rasm. Amaliy ko'nikmalarni an'anaviy usul bilan mashq qilish
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Alves L.S.; de Oliveira R.S.; Nora A.D.; Cuozzo Lemos L.F.; Rodrigues J.A.; Zenkner
J.E.A. Dental Students’ Performance in Detecting in Vitro Occlusal Carious Lesions Using ICDAS
with E-Learning and Digital Learning Strategies. J. Dent. Educ. 2018, 82, 1077 – 1083. [CrossRef]
[PubMed].
2. McCann A.L.; Schneiderman E.D.; Hinton R.J. E - teaching and learning preferences of
dental and dental hygiene students. J. Dent. Educ. 2010, 74, 65 – 78. [PubMed].
3. Meng L.; Hua F.; Bian, Z. Coronavirus Disease 2019 (COVID - 19): Emerging and Future
Challenges for Dental and Oral Medicine. J. Dent. Res. 2020. [CrossRef].
4. Miyazono S.; Shinozaki Y.; Sato H.; Isshi K.; Yamashita J. Use of Digital Technology to
Improve Objective and Reliable Assessment in Dental Student Simulation Laboratories. J. Dent.
Educ. 2019, 83, 1224 – 1232. [CrossRef] [PubMed].
5. Garrett P.H.; Faraone K.L.; Patzelt S.B.; Keaser M.L. Comparison of Dental Students’ Self-
Directed, Faculty, and Software-Ba.
6. Zitzmann N.U.; Kovaltschuk I.; Lenherr P.; Dedem P.; Joda T. Dental Students’ Perceptions
of Digital and Conventional Impression Techniques: A Randomized Controlled Trial. J. Dent. Educ.
2017, 81, 1227 – 1232. [CrossRef] [PubMed].
7. Kozarovska A.; Larsson C. Implementation of a digital preparation validation tool in dental
skills laboratory training. Eur. J. Dent. Educ. 2018, 22, 115 – 121. [Cross
