“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
43
TIBBIYOT TA’LIM YOʻNALISHI TALABALARINING MALAKAVIY AMALIYOT
DAVRIDA QILADIGAN VAZIFALAR
Termiz iqtisodiyot va serviz universiteti, Tibbiyot fakulteti davolash ishi ta’lim
yoʻnalishi D24/02-guruh talabasi
Ashurova Dilobar
Ilmiy rahbar: Aziza Djurakulova Karshiyevna
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada tibbiyot ta’lim yo‘nalishi talabalarining malakaviy amaliyoti jarayonidagi
faoliyati, ayniqsa, ikkinchi hafta davomida bajariladigan ishlar batafsil yoritilgan. Amaliyotning
asosiy maqsadi — talabalarni nazariy bilimni amaliyotda qo‘llashga, bemorlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ishlashga va kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirishga tayyorlashdan iborat.
Maqolada antiseptik ishlov berish, og‘ir bemorlarni parvarish qilish, kolostoma va
traxeostoma bilan ishlash, patronaj xizmatlarida qatnashish kabi muhim jarayonlar tahlil qilinadi.
Shuningdek, ushbu amaliyot talabaning shaxsiy rivojlanishi va kasbga bo‘lgan munosabatiga qanday
ta’sir qilishi haqida ham fikr yuritiladi.
Maqola tibbiyot talabalari, ularning o‘qituvchilari hamda amaliyot rahbarlari uchun amaliy
qo‘llanma vazifasini o‘tashi mumkin.
KIRISH
Tibbiyot sohasi — bu bilim, mehr, sabr va mas’uliyat uyg‘unligidan iborat kasbdir. Ushbu
kasb egasi bo‘lish yo‘lida har bir talaba nafaqat nazariy bilimlarni, balki ko‘plab amaliy
ko‘nikmalarni ham egallashi zarur. Zero, inson hayoti bilan bog‘liq har qanday ishda faqat kitobda
o‘qilgan ma’lumotlar yetarli emas — uni to‘g‘ri tatbiq eta olish, real sharoitda harakat qilish,
favqulodda vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish ham muhim sanaladi.
Malakaviy amaliyot — bu tibbiyot ta’limining ajralmas qismi bo‘lib, talabalarni kasbiy
hayotga tayyorlaydi. Ular tibbiyot muassasalarida amaliy ko‘nikmalarni chuqur o‘zlashtiradilar,
bemorlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlash orqali o‘zlariga bo‘lgan ishonchni oshiradilar. Ushbu
maqolada aynan 2-hafta davomida talabalar tomonidan bajariladigan muhim vazifalar, ulardagi
mahorat shakllanishi va kasbga bo‘lgan munosabat keng yoritiladi.
Amaliyot Tuzilmasi va Maqsadi
Tibbiyot ta’limida malakaviy amaliyot — bu nazariy bilimlarni hayotiy ko‘nikmalar bilan
uyg‘unlashtirish imkoniyatini beruvchi muhim bosqichdir. Talaba tibbiy muassasa sharoitida
o‘qituvchisi va hamshira nazorati ostida haqiqiy bemorlar bilan ishlaydi, tibbiy jamoaning ajralmas
a’zosi sifatida faoliyat olib borishni o‘rganadi. Mazkur bosqich tibbiyot sohasiga qadam
qo‘yayotgan yosh mutaxassis uchun ilk sinov, ilk tajriba maktabidir.
Malakaviy amaliyotning umumiy tuzilmasi:
Malakaviy amaliyot odatda 3 hafta davom etadi va bosqichma-bosqich qiyinlashib
boradigan tartibda tashkil etiladi:
1-hafta: Tanishuv va parvarish asoslari
Bu bosqichda talaba tibbiyot muassasasi — klinika, poliklinika yoki kasalxonaning
tuzilmasi bilan tanishadi. Unda quyidagi ishlar bajariladi:
•
Bo‘limlarda sanitariya qoidalari va ichki tartib bilan tanishish;
•
Bemorning kundalik holatini kuzatish;
•
To‘shak rejimidagi bemorga yordam ko‘rsatish;
•
Qon bosimini o‘lchash, yurak urishini aniqlash kabi oddiy fiziologik o‘lchovlarda
ishtirok etish;
•
Parvarish qilish bo‘yicha oddiy ko‘nikmalar (yotoq tozalash, toza ichki kiyim
almashtirish, teri parvarishi).
Bu haftada asosiy e’tibor talabaning kasbga kirishishiga, muhitga moslashuviga va tibbiy
etikani tushunib yetishiga qaratiladi.
2-hafta: Amaliy ko‘nikmalarni chuqurlashtiris
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
44
Ikkinchi hafta talaba real protseduralar, bemorlar bilan bevosita muloqot va murakkab
holatlarda parvarish ishlari bilan shug‘ullanadi. Bu haftada:
•
Inyeksiya (teriga, muskulga, vena ichiga) texnikalari o‘rganiladi;
•
Stoma parvarishi: kolostoma, traxeostoma, ezofagostoma bilan ishlash;
•
Tozalovchi klizma, shpritslash, igna yordamida dorilar yuborish;
•
Oziqlantirishning turli usullari (og‘zaki, zond orqali, parenteral);
•
Yotgan, holsiz yoki falajlangan bemorlar bilan ishlash;
•
Hamshiralar bilan birgalikda patronaj xizmatida ishtirok etish.
Bu bosqich talabaning klinik muammolarni aniqlash, bemor bilan muloqot qilish, psixologik
yondashuvni to‘g‘ri shakllantirish mahoratini rivojlantiradi.
3-hafta: Mustaqil ish va baholas
Ushbu bosqichda talaba o‘z bilim va ko‘nikmalarini mustaqil ravishda amalda qo‘llashga
harakat qiladi. U quyidagi faoliyatlarni bajarishi mumkin:
•
Bemor tarixini o‘rganish, kuzatish varag‘i yuritish;
•
Operatsiyadan keyingi parvarish, jarrohlik bo‘limidagi kuzatuv;
•
Infektsiyalarni oldini olish choralari;
•
O‘zining malaka darajasini amaliy ishlar orqali namoyon etish.
Shu bilan birga, talaba amaliyot davomida o‘z ustida ishlashni, fikrlashni, yakka tartibda
qaror qabul qilishni o‘rganadi.
Malakaviy amaliyotning asosiy maqsadlari:
1.
Nazariy bilimni amaliy ko‘nikmaga aylantirish: Darsda o‘rganilgan jarayonlarni
bevosita bemor ustida bajarish.
2.
Bemor bilan ishlash madaniyatini shakllantirish: Tibbiy etika, muomala madaniyati
va empatiya.
3.
Kasbiy ko‘nikmalarni egallash: Parvarish, injektsiya, gigiyena, protseduralar.
4.
Kasbiy mas’uliyatni his qilish: Har bir harakat ortida inson hayoti borligini anglash.
5.
Jamoa bilan ishlashni o‘rganish: Shifokor, hamshira, sanitariya hodimlari bilan
hamkorlik.
Kasbiy Ko‘nikmalarning Asosi
1. Protsedura xonalari va antiseptik ishlov berish
Tibbiyot muassasasining har bir bo‘limida infeksiyalarning oldini olish, kasallar orasida
nozokomial (kasalxonada yuquvchi) kasalliklarni kamaytirish eng muhim vazifalardan biridir.
Ayniqsa, protsedura xonalari bu borada markaziy o‘rinni egallaydi. Ushbu xonalarda
har kuni yuzlab diagnostik va davolovchi muolajalar bajariladi, shuning uchun ham u yerda
sanitariya-gigiyena qoidalariga qat’iy rioya qilish talab etiladi.
Protsedura xonasining vazifasi va jihozlanishi
Protsedura xonasi — bu muayyan tibbiy amaliyotlar, ya’ni inyeksiyalar, infuziyalar, qon
olish, yara bog‘lash, stoma parvarishi kabi protseduralar bajariladigan joydir. Xonaning asosiy
talablari quyidagilardan iborat:
•
Tozalik va sterillik darajasi yuqori bo‘lishi shart;
•
Harorat va namlik me’yorda bo‘lishi;
•
Antiseptik vositalar (spirtlar, xloramin, dezinfeksiyalovchi eritmalar) yetarli darajada
bo‘lishi;
•
Steril shpritslar, ignalar, bint, pamuk, dori vositalari alohida joyda saqlanishi;
•
Bir martalik ishlatiladigan vositalar mavjud bo‘lishi (qo‘lqop, niqob, shprits va b.).
Talaba amaliyot davomida protsedura xonasida bo‘lib, barcha ishlarni kuzatadi va asta-sekin
o‘zi ham ishtirok etishni boshlaydi.
Antiseptik ishlov berish tushunchasi
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
45
Antisepsiya — bu kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlarni yo‘qotish yoki ularning
ko‘payishini oldini olish uchun mo‘ljallangan choralar yig‘indisidir. Amaliyotda talaba antiseptik
ishlov berishni ikki asosiy bosqichda o‘rganadi:
-Qo‘l va teriga antiseptik ishlov berish
o
Protsedura oldidan va keyin qo‘llar antiseptik vositalar (70% spirt, xlorheksidin,
antiseptik sovun) bilan tozalanadi.
o
Inyeksiya qilinadigan teri sohasi 70% spirt bilan 2-3 marta spiralsimon harakat bilan
artiladi.
-Instrumentlar va jihozlarga antiseptik ishlov berish
o
Ishlatilgan asbob-uskunalar sterilizatsiya uchun tayyorlanadi (avtoklav, qaynatuvchi
sterilizator yoki kimyoviy eritmalar yordamida).
o
Ish joyi har bir bemordan so‘ng dezinfeksiya qilinadi.
2.
Yotoq yaralarining oldini olish
Yotoq yaralari (prolej) nafaqat estetik muammo, balki og‘ir infektsiyalar, sepsis, og‘riq
sindromi va hatto o‘lim xavfini keltirib chiqaruvchi jiddiy asoratdir. Shu sababli ularni oldini olish
parvarish jarayonining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Amaliyot davomida tibbiyot yo‘nalishi talabalari:
•
Bemorning yotish holatini o‘zgartirishda ishtirok etadi;
•
Antiseptik ishlov va teri holatini baholashni o‘rganadi;
•
Yotoq yaralarining dastlabki belgilari (qizarish, shishish, to‘qima yumshash)ni
aniqlaydi;
•
Hamshira bilan birga gigiyenik parvarish (nam sochiq bilan artish, choyshab
almashtirish)ni amalga oshiradi.
3. Og‘ir bemorlarni ovqatlantirish va parvarish qilish
O‘zini tuta olmaydigan, charchagan yoki falajlangan bemorlarni ovqatlantirish katta sabr va
mehrni talab qiladi. Talabalar bemorlarni og‘zaki, zond orqali yoki parenteral tarzda ovqatlantirishda
ishtirok etadilar. Bu jarayonda bemor bilan muloyim munosabatda bo‘lish o‘rgatiladi.
4. Kolostoma bilan yashayotgan bemorlar
Kolostoma bu — ichak chiqindilari tanadan sun’iy ochilgan yo‘l orqali chiqariladigan holat.
Bunday bemorlar bilan ishlash talabalarni gigiyenik jihatdan hushyor, psixologik jihatdan esa
hushfehm bo‘lishga undaydi. Stoma xaltachalarini to‘g‘ri almashtirish, terini tozalash, bemorni ruhiy
qo‘llab-quvvatlash asosiy vazifalardan biri hisoblanadi.
5. Ezofagostoma va traxeostoma qo‘yilgan bemorlar
Nafas olish yoki yutish qobiliyati yo‘qolgan bemorlarga traxeostoma yoki ezofagostoma
qo‘yiladi. Bu holatda talabalar stoma atrofini antiseptik bilan tozalash, bemorning holatini nazorat
qilish, nafas olishda yordam berish singari murakkab ishlarni o‘rganadilar.
6. Tozalovchi klizma qilish
Ichak faoliyatini nazorat qilish uchun klizma protsedurasi amalga oshiriladi. Talabalar ushbu
manipulyatsiyada ishtirok etish orqali bemorning qulayligini ta’minlash, ichki holatini tushunish,
jismoniy yordam ko‘rsatish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
7. Patronaj xizmatida ishtirok etish
Uyda davolanayotgan bemorlar holidan xabar olish — bu sog‘liqni saqlash tizimining muhim
qismidir. Talabalar hamshira bilan birga uylarga borib, bemorning sog‘lig‘ini tekshiradi, dorilarni
qabul qilishini nazorat qiladi, ehtiyojlarini o‘rganadi. Bu ularni nafaqat bilimli balki ijtimoiy jihatdan
ham yetuk shaxsga aylantiradi.
Tajriba va Xulosa
Ikkinchi hafta davomida talaba faqat bemor bilan ishlamaydi — u o‘z ustida ishlaydi. Har bir
protsedura unga sabrni, muloyimlikni, e’tiborni, hushyorlikni o‘rgatadi. Aynan shu bosqichda talaba
o‘ziga savol beradi: “Men ushbu kasbga loyiqmanmi?” Va deyarli har safar u javob topadi: “Ha, men
shifokor bo‘lishga intilyapman!”
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
46
Xulosa
Ushbu malakaviy amaliyot men uchun nafaqat nazariy bilimlarimni mustahkamlash, balki
kasbim mohiyatini chuqurroq anglashga xizmat qilgan muhim bosqich bo‘ldi. Dastlab protsedura
xonasidagi aniq tartib, sanitariya-gigiyena qoidalari va bemorlar bilan ishlashdagi mas’uliyat meni
biroz cho‘chitdi. Ammo usta hamshiralar, o‘qituvchilar va butun tibbiy jamoa yordami bilan men
amaliyotga tezda moslashdim.
Ikkinchi hafta davomida esa parvarishning murakkab, ammo hayotiy jihatlariga chuqur
kirishdim. Kolostoma, traxeostoma, yotoq yaralari, harakatsiz bemorlar bilan ishlashda e’tibor, sabr,
aniqlik va halollik qanday muhim ekanligini angladim. Ayniqsa, yotoq yaralarining oldini olish
bo‘yicha amaliy bilim olish men uchun katta tajriba bo‘ldi.
Men bu amaliyot orqali tibbiyot nafaqat bilim, balki qalb va mehrni ham talab qiladigan soha
ekanini chin dildan his qildim. Har bir bemor bilan gaplashganimda, ularning ko‘zida umid, qo‘llarida
ishonchni ko‘rdim. Shunda tushundim: biz nafaqat davolaymiz, balki ruhlantiramiz, eng muhimi —
odamgarchilikni ulug‘laymiz.
Shuningdek, ushbu amaliyot davomida jamoaviy ishlash, shifokor-hamshira-talaba uchligi
qanday uyg‘un bo‘lishi kerakligini ham chuqurroq angladim. Bu tajribalar kelajakdagi shifokor
sifatida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.Amaliyotni o‘tganimdan g‘ururlanaman. O‘z
kasbimni yana bir bor sevib qoldim. Oldimda uzoq yo‘l borligini anglayman, lekin bu yo‘lga endi
yanada ishonch bilan qadam qo‘yamanki, har bir qadamim bemor salomatligi uchun bo‘ladi.
