“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
64
NEYRODEGENERATIV KASALLIKLARNING RIVOJLANISHIDA AYRIM
BIOMARKERLARNING TA’SIR QILISHI
Bahodirov Husen Quvondiq o’g’li
O’zbekiston milliy universiteti
huzuridagi biofizika va biokimyo instituti
tayanch doktoranti
g-mail:
Annotatsiya
Neyrodegenerativ kasalliklar — bu markaziy asab tizimi neyronlarining progressiv yo‘qolishi
bilan kechuvchi kasalliklar bo‘lib, ularning erta aniqlanishi uchun biomarkerlar muhim ahamiyat kasb
etadi. Ushbu maqolada genetik, biokimyoviy va immunologik biomarkerlarning neyrodegeneratsiya
patogeneziga ta’siri hamda ularning klinik ahamiyati tahlil qilinadi. Xususan, oqsillarning noto‘g‘ri
yig‘ilishi, yallig‘lanish, oksidlovchi stress va sinaptik buzilishlar orqali kasalliklarni
shakllantirishdagi asosiy mexanizmlar yoritiladi. Biomarkerlar yordamida erta tashxis qo‘yish,
kasallik kechishini baholash va shaxsiylashtirilgan davolash yondashuvlarini ishlab chiqish
imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
neyrodegenerativ kasalliklar, biomarkerlar, patogenez, oqsillarning noto‘g‘ri
yig‘ilishi, yallig‘lanish, oksidlovchi stress, erta tashxis.
Abstract
Neurodegenerative diseases are characterized by progressive loss of neurons in the central
nervous system, and biomarkers play a critical role in their early detection. This article analyzes the
impact of genetic, biochemical, and immunological biomarkers on the pathogenesis of
neurodegeneration and their clinical significance. Key mechanisms such as protein misfolding,
inflammation, oxidative stress, and synaptic dysfunction are discussed in the context of disease
development. The potential of biomarkers for early diagnosis, disease monitoring, and the
development of personalized therapeutic approaches is also highlighted.
Keywords:
neurodegenerative diseases, biomarkers, pathogenesis, protein misfolding,
inflammation, oxidative stress, early diagnosis.
Аннотация
Нейродегенеративные
заболевания
—
это
патологии,
сопровождающиеся
прогрессирующей утратой нейронов центральной нервной системы, при этом биомаркеры
играют важную роль в их раннем выявлении.В данной статье рассматривается влияние
генетических, биохимических и иммунологических биомаркеров на
патогенез
нейродегенерации, а также их клиническое значение. В частности, освещаются основные
механизмы формирования заболеваний через неправильную агрегацию белков, воспаление,
окислительный стресс и синаптические нарушения. Обсуждаются возможности ранней
диагностики, оценки течения болезни и разработки персонализированных подходов к лечению
с помощью биомаркеров.
Ключевые слова:
нейродегенеративные заболевания, биомаркеры, патогенез,
неправильная агрегация белков, воспаление, окислительный стресс, ранняя диагностика.
Kirish
Neyrodegenerativ kasalliklar — bu markaziy asab tizimi (MAT)da joylashgan neyronlarning
sekin-asta va progressiv yo‘qolishi bilan xarakterlanuvchi surunkali kasalliklar guruhidir. Ular
orasida eng keng tarqalgani Alsgeymer kasalligi (AK), Parkinson kasalligi (PK), amiotrofik lateral
skleroz (ALS) va Xantington kasalligi (XK) hisoblanadi. Ushbu kasalliklar asosan kognitiv,
harakatga oid va vegetativ funksiyalarning buzilishi bilan kechadi hamda hozircha to‘liq davolanishi
mavjud emas [1].
So‘nggi yillarda neyrodegenerativ kasalliklarning molekulyar asoslarini chuqur o‘rganish
natijasida ularga oid turli biomarkerlar aniqlanmoqda. Biomarkerlar bu organizmdagi normal yoki
patologik jarayonlar, shuningdek, dori ta’sirini aks ettiruvchi o‘lchab bo‘ladigan biologik
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
65
ko‘rsatkichlardir [2]. Ular yordamida kasallikning erta bosqichida tashxis qo‘yish, uning
dinamikasini baholash va terapevtik yondashuvlarni individualizatsiyalash imkoniyati mavjud
bo‘lmoqda [3].
Neyrodegeneratsiyaning asosiy patogen mexanizmlari qatoriga oqsillarning noto‘g‘ri
yig‘ilishi (misfolding), neyron yallig‘lanishi (neuroinflammation), oksidlovchi stress, mitoxondrial
disfunktsiya va sinaptik uzilishlar kiradi [4,5]. Ushbu jarayonlar bilan bog‘liq biologik markerlar
aniqlanishi kasalliklar rivojlanish mexanizmlarini chuqurroq tushunish imkonini bermoqda. Ayniqsa,
Aβ42, p-tau, α-sinuclein, NfL (neurofilament light chain), GFAP kabi biomarkerlar ko‘plab klinik
tadqiqotlarda o‘zining tashxisiy va prognostik ahamiyatini ko‘rsatgan [6,7].
Mazkur maqolada neyrodegenerativ kasalliklar patogenezida biomarkerlarning ishtiroki,
ularning ta’sir qilish mexanizmlari hamda amaliy-klinik ahamiyati ilmiy manbalar asosida tahlil
qilinadi.
Asosiy qism
I Biomarkerlar turlari
Neyrodegenerativ kasalliklarni erta aniqlash va nazorat qilishda qo‘llaniladigan biomarkerlar
odatda to‘rt asosiy guruhga bo‘linadi: genetik, biokimyoviy, immunologik va neyrovizual (tasvirlash)
biomarkerlar. Har biri kasallik patogenezining turli bosqichlariga oid muhim ma’lumotlarni taqdim
etadi.
1.1.
Genetik biomarkerlar
Genetik biomarkerlar organizm DNKsida mavjud bo‘lgan kasallik bilan bog‘liq mutatsiyalar
yoki polimorfizmlarni anglatadi. Ular ayniqsa erta tashxis va kasallikka moyillikni aniqlashda muhim
hisoblanadi.
•
Alsgeymer kasalligida:
APOE ε4
alleli mavjudligi kasallik xavfini sezilarli darajada
oshiradi [8].
•
Parkinson kasalligida:
LRRK2
,
SNCA
,
PINK1
,
DJ-1
genlaridagi mutatsiyalar bilan
bog‘liq shakllari mavjud [9].
•
Xantington kasalligida:
HTT
genidagi trinukleotid takrorlar sonining ortishi asosiy
sabab hisoblanadi [10].
Bu biomarkerlar asosan irsiy shakllar uchun dolzarb bo‘lsa-da, sporadik (tasodifiy) holatlarda
ham qo‘llanilmoqda.
1.2.
Biokimyoviy biomarkerlar
Biokimyoviy biomarkerlar asosan qon, orqa miya suyuqligi (CSF) yoki siydik kabi biologik
suyuqliklarda aniqlanadi. Ular neyronlar faoliyati, metabolik o‘zgarishlar va patologik oqsillar
holatini ko‘rsatadi.
•
CSFdagi Aβ42, total tau (t-tau) va fosforillangan tau (p-tau) oqsillari Alsgeymer
kasalligining asosiy biomarkerlari sifatida keng o‘rganilgan [11].
•
Neyrofilament yengil zanjiri (NfL) — barcha turdagi neyrodegeneratsiyalar uchun
sezgir, ammo spesifik bo‘lmagan biomarker hisoblanadi [12].
•
α-sinuclein oqsili Parkinson kasalligida asosiy patogen rol o‘ynaydi va ba’zi
tahlillarda aniqlanishi mumkin [13].
Biokimyoviy biomarkerlarning afzalligi shundaki, ular kasallik jarayonini real vaqt rejimida
monitoring qilish imkonini beradi.
1.3.
Immunologik biomarkerlar
Neyrodegeneratsiya davomida faollashadigan yallig‘lanish jarayonlari immunologik
biomarkerlar orqali baholanadi. Mikroglial faollik, sitokinlar va boshqa immun vositachilar orqali bu
biomarkerlar aniqlanadi.
•
Interleykin-6 (IL-6), tumor nekroz faktori α (TNF-α) va C-reaktiv oqsil (CRP) miqdori
oshgan holatlar yallig‘lanish bilan bog‘liq neyrodegenerativ holatlarda kuzatiladi [14].
•
TREM2 genining ekspressiyasi mikroglial faollik bilan bog‘liq va Alsgeymer
kasalligida muhim rol o‘ynaydi [15].
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
66
Immunologik biomarkerlar kasallikning faollik bosqichini baholashda dolzarbdir.
1.4.
Tasvirlash biomarkerlar (neuroimaging)
Magnet-rezonans tomografiya (MRI), pozitron-emissiya tomografiyasi (PET) va boshqa
tasvirlash usullari orqali aniqlanadigan biomarkerlar struktura va funksional o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.
•
MRI: miya korteksining atrofiyasi, gipokampal hajmning kamayishi — Alsgeymerda
•
FDG-PET: glyukoza metabolizmining pasayishi — demensiyaning erta belgisi
•
Amyloid-PET: miya to‘qimalarida amyloid beta to‘planishini ko‘rsatadi [16].
Tasvirlash biomarkerlar ayniqsa erta tashxis va kasallikni ajratishda samarali hisoblanadi.
II Biomarkerlarning patogenezdagi roli
Neyrodegenerativ kasalliklarning rivojlanishida bir nechta o‘zaro bog‘liq patogen
mexanizmlar ishtirok etadi. Biomarkerlar ushbu mexanizmlarning mavjudligi va darajasini aniqlash
imkonini beradi. Quyida eng muhim patogen yo‘llar va ular bilan bog‘liq biomarkerlar yoritiladi.
Oqsillarning noto‘g‘ri yig‘ilishi va agregatsiyasi
Ko‘pgina neyrodegenerativ kasalliklarda noto‘g‘ri yig‘ilgan oqsillar (misfolded proteins)
hujayralarda patologik agregatlar hosil qilib, ularni funktsional buzilish va o‘limga olib keladi.
Masalan:
•
Alsgeymer kasalligida Aβ42 peptidi va p-tau oqsillari plaq va tanglilar hosil qiladi
[17].
•
Parkinson kasalligida α-sinuclein oqsili Lewy jismlarini tashkil etadi [18].
•
Xantington kasalligida mutant huntingtin oqsili yadro ichida agregatlar hosil qiladi
[19].
Biomarker sifatida bu oqsillar orqa miya suyuqligida yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri PET tasvirlashda
aniqlanishi mumkin.
Yallig‘lanish (neuroinflammation)
Neyroinflammasiya mikroglial hujayralarning faollashuvi, sitokinlar sekretsiyasi va boshqa
immun javoblar bilan kechadi. Yallig‘lanish neyronlarga toksik ta’sir ko‘rsatib, degeneratsiyani
tezlashtiradi.
•
CSF yoki qondagi IL-6, TNF-α, CRP darajalari oshgan bo‘lishi bu jarayonni
ko‘rsatadi [20].
•
TREM2 retseptorining ekspressiyasi mikroglial faollik va Alsgeymerdagi
neyrohimoya bilan bog‘liq [21].
Shuning uchun yallig‘lanish biomarkerlari kasallikning faollik bosqichlarini aniqlashda
muhimdir.
Oksidlovchi stress
Neyronlar kislorodga sezgir to‘qimalar bo‘lib, erkin radikallar ta’sirida DNK, oqsil va lipidlar
zararlanishi mumkin. Bu esa hujayra disfunksiyasi va apoptozga olib keladi.
•
Qondagi 8-OHdG, malondialdegid (MDA), glutation (GSH) darajalari bu holatni
ko‘rsatadi [22].
•
Oksidlovchi stress bilan bog‘liq biomarkerlar ayniqsa ALS va Parkinsonda faol
o‘rganilmoqda [23].
Mitoxondrial disfunktsiya
Mitoxondriyalarning energiya ishlab chiqarishdagi buzilishi hujayraning o‘zini saqlay olish
qobiliyatini pasaytiradi.
•
Laktat va piruvat nisbatining o‘zgarishi, ATP darajasining pasayishi bu buzilishga
ishora qiladi.
•
Parkinson kasalligida kompleks I faoliyatining pasayishi aniqlangan [24].
Mitoxondrial markerlar hali keng klinik amaliyotga kiritilmagan, ammo istiqbolli yo‘nalish
hisoblanadi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
67
Sinaptik disfunktsiya
Neyronlararo signal uzatishning buzilishi demensiyaning erta bosqichlarida yuzaga chiqadi.
Sinapsga oid biomarkerlar sinaptik o‘zgarishlarni baholashga yordam beradi.
•
Neurogranin, SNAP-25, synaptophysin kabi oqsillar CSFda aniqlanib, sinaptik
yo‘qotishni ko‘rsatadi [25].
Bu biomarkerlar kasallik klinik belgilarining og‘irlashuviga mos ravishda o‘zgaradi.
Xulosa:
Biomarkerlar nafaqat kasallikni tashxislash, balki uning asosiy patogenez
mexanizmlarini baholash, monitoring qilish va individual terapevtik yondashuvlarni tanlashda katta
ahamiyatga ega. Ularni patogenezga asoslangan holda qo‘llash, neyrodegenerativ kasalliklarni
yanada chuqurroq tushunish va samarali boshqarishni ta’minlaydi.
Amaliy-klinik ahamiyat yoki yakuniy tahlil (muayyan kasalliklar asosida biomarkerlar)
Neyrodegenerativ kasalliklarning tashxisini qo‘yishda biomarkerlarning klinik amaliyoti katta
ahamiyat kasb etadi. Ushbu bo‘limda Alsgeymer, Parkinson, va Xantington kasalliklari kabi muayyan
neyrodegenerativ kasalliklar asosida biomarkerlarning qo‘llanilishi, ularning imkoniyatlari va
cheklovlari tahlil qilinadi.
Alsgeymer kasalligida biomarkerlar
Alsgeymer kasalligi — bu miya funktsiyasining pasayishi va kognitiv buzilish bilan
kechadigan neyrodegenerativ kasallik bo‘lib, asosan yoshi ulug‘larda uchraydi. Kasallikni erta
bosqichda aniqlash, davolashning samaradorligini oshirish uchun biomarkerlar juda muhimdir.
•
Aβ42 va tau oqsillari (p-tau va t-tau) Alsgeymer kasalligining biomarkerlari sifatida
ko‘p tadqiq qilingan. Aβ42 miqdorining kamayishi va p-tau darajasining oshishi kasallikning
boshlanishini yoki uning rivojlanish bosqichlarini ko‘rsatadi [26].
•
Amyloid-PET tasvirlash usuli yordamida miya to‘qimalarida amyloid beta
to‘planishini aniqlash mumkin, bu esa kasallikni erta bosqichda aniqlashda yordam beradi [27].
•
CSF biomarkerlari: CSFdagi Aβ42 va tau oqsillari darajasidagi o‘zgarishlar
diagnostikada asosiy rol o‘ynaydi.
Biomarkerlar Alsgeymer kasalligi bilan kurashda muhim yordamchi vosita hisoblanadi,
ammo ular har doim kasallikni aniq aniqlash uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun bu
biomarkerlar klinik holatlar bilan birga ko‘rib chiqilishi zarur.
Parkinson kasalligida biomarkerlar
Parkinson kasalligi — bu motor funktsiyalari, ayniqsa titroq va mushak qattiqligi bilan
kechadigan neyrodegenerativ kasallikdir. Parkinson kasalligida biomarkerlarning asosiy vazifasi —
kasallikni erta aniqlash va klinik kuzatishni yengillashtirishdir.
•
α-sinuclein oqsili Parkinson kasalligida asosiy patogen rol o‘ynaydi. Bu oqsiling CSF
va qonda miqdori ortishi yoki LRRK2 mutatsiyasi bilan birga Parkinsonning rivojlanishini ko‘rsatadi
[28].
•
NfL (neyrofilament yengil zanjiri) — bu biomarker Parkinson va boshqa
neyrodegenerativ kasalliklarda miya hujayralarining shikastlanishini ko‘rsatadi [29].
•
PET tasvirlash: Dopamin transportining pasayishi va striatal faollikning kamayishi
Parkinson kasalligining erta belgilaridan biridir.
Parkinson kasalligida biomarkerlar kasallikning diagnostikasida va davolash strategiyalarini
ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. Ammo hozirgi kunda bu biomarkerlar hammasi keng klinik
amaliyotga joriy etilmagan, chunki ular hali ham sinov bosqichida.
Xantington kasalligida biomarkerlar
Xantington kasalligi — bu irsiy neyrodegenerativ kasallik bo‘lib, ko‘proq motor va kognitiv
o‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Bu kasallikda biomarkerlar, ayniqsa genetik biomarkerlar,
kasallikni erta tashxislashda muhim ahamiyatga ega.
•
HTT genidagi trinukleotid takrorlanishlar soni kasallikni aniqlashda asosiy biomarker
sifatida ishlatiladi. Ushbu mutatsiya miqdori ortishi kasallikning boshlanishi va uning og‘irligini
ko‘rsatadi [30].
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
68
•
Neurogranin va synaptophysin kabi sinaptik biomarkerlar Xantington kasalligida
kognitiv o‘zgarishlarni monitoring qilishda foydalidir [31].
•
MRI tasvirlash: Xantington kasalligida miya strukturasining atrofiyasi va yadro-
estrukturalar o‘zgarishi kuzatiladi, bu tasvirlash biomarkeri sifatida ishlatiladi.
Xantington kasalligida biomarkerlarning imkoniyatlari rivojlanayotgan bo‘lsa-da, ular hozirgi
kunda ham faqat ilmiy izlanishlarda qo‘llanilmoqda va keng klinik amaliyotda ishlatilish imkoniyati
cheklangan.
Xulosa:
Biomarkerlar neyrodegenerativ kasalliklarning erta tashxisi, rivojlanishining
monitoringi va terapevtik yondashuvlarning samaradorligini baholashda muhim vositalardir. Hozirda
ular ko‘plab neyrodegenerativ kasalliklarni aniqlashda yordamlashadigan amaliy vosita sifatida
ishlatilmoqda, ammo ko‘pgina biomarkerlar hali ham sinov bosqichida va ularning klinik qo‘llanilishi
yanada rivojlantirilishi lozim. Biomarkerlarning kelajagi yuqori, va ular kasalliklar boshqaruvini
yanada samaraliroq qilishga yordam beradi.
Umumiy xulosa
Neyrodegenerativ kasalliklar, jumladan Alsgeymer, Parkinson va Xantington kasalliklari,
asosan miya funktsiyalarining pasayishi va nevrologik o‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Ushbu
kasalliklarning patogenezini tushunish va ularni erta aniqlash, samarali davolash uchun biomarkerlar
muhim vosita hisoblanadi. Biomarkerlar kasalliklarning rivojlanishini ko‘rsatib bera oladi,
diagnostikada qo‘llaniladi va klinik amaliyotda kasallikning faolligini baholash imkonini yaratadi.
Alsgeymer kasalligi uchun Aβ42, tau oqsillari va amyloid PET tasvirlash kabi biomarkerlar
kasallikni erta bosqichlarda aniqlashga yordam beradi. Parkinson kasalligida α-sinuclein, NfL kabi
biomarkerlar motor funktsiyalarining pasayishini va kasallikning rivojlanishini ko‘rsatadi.
Xantington kasalligida esa HTT genidagi mutatsiyalar va sinaptik biomarkerlar kognitiv va motor
o‘zgarishlarni monitoring qilishda ishlatiladi.
Biroq, hozirgi kunda biomarkerlar ko‘plab kasalliklar uchun keng klinik amaliyotda
foydalanilmayapti, chunki ularning samaradorligi va aniq tavsiflari hali ham rivojlanish bosqichida.
Biomarkerlarni kengaytirilgan tadqiqotlar orqali takomillashtirish, ularning klinik amaliyotda
qo‘llanilish darajasini oshirishi mumkin.
Kelajakda neyrodegenerativ kasalliklar uchun biomarkerlar asosida rivojlangan diagnostika
va davolash strategiyalari kasalliklarni erta aniqlash va individual yondashuvlarni ishlab chiqishda
katta yordam beradi. Bu esa bemorlarga samarali davolash imkoniyatlarini taqdim etadi va umumiy
salomatlikni yaxshilashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kalia LV, Lang AE. Parkinson’s disease.
Lancet
. 2015;386(9996):896–912.
2.
Biomarkers Definitions Working Group. Biomarkers and surrogate endpoints:
Preferred definitions and conceptual framework.
Clin Pharmacol Ther
. 2001;69(3):89–95.
3.
Hampel H, et al. The future of Alsgeymer's disease: The next 10 years.
Lancet Neurol
.
2018;17(5):388–405.
4.
Soto C, Pritzkow S. Protein misfolding, aggregation, and conformational strains in
neurodegenerative diseases.
Nat Neurosci
. 2018;21(10):1332–1340.
5.
Heneka MT, et al. Neuroinflammation in Alsgeymer's disease.
Lancet Neurol
.
2015;14(4):388–405.
6.
Gaetani L, et al. Neurofilament light chain as a biomarker in neurological disorders.
J
Neurol Neurosurg Psychiatry
. 2019;90(8):870–881.
7.
Ashton NJ, et al. A multicentre validation study of the diagnostic value of plasma
neurofilament light.
Nat Commun
. 2021;12(1):3400
8.
Corder EH, et al.
APOE
genotype in Alsgeymer disease.
Science
.
1993;261(5123):921–923.
9.
Healy DG, et al. Genetic causes of Parkinson’s disease: LRRK2 and beyond.
Lancet
Neurol
. 2008;7(7):583–590.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
69
10.
Walker FO. Huntington’s disease.
Lancet
. 2007;369(9557):218–228.
11.
Jack CR, et al. Hypothetical model of dynamic biomarkers in AD.
Lancet Neurol
.
2010;9(1):119–128.
12.
Zetterberg H, Blennow K. Neurofilament light: a universal biomarker.
Lancet Neurol
.
2016;15(7):653–655.
13.
Mollenhauer B, et al. α-Synuclein as a biomarker in PD.
Mov Disord
.
2011;26(10):S216–S224.
14.
Holmes C, et al. Systemic inflammation and AD progression.
Neurology
.
2009;73(10):768–774.
15.
Guerreiro R, et al. TREM2 variants in Alsgeymer’s disease.
N Engl J Med
.
2013;368(2):117–127.
16.
Villemagne VL, et al. Amyloid imaging and Alsgeymer’s disease.
Lancet Neurol
.
2014;13(4):405–415.
17.
Jack CR, et al. Hypothetical model of dynamic biomarkers in AD.
Lancet Neurol
.
2010;9(1):119–128.
18.
Mollenhauer B, et al. α-Synuclein as a biomarker in PD.
Mov Disord
.
2011;26(10):S216–S224.
19.
Ross CA, et al. Huntington disease: natural history, biomarkers and prospects.
Nat Rev
Neurol
. 2014;10(4):204–216.
20.
Holmes C. Inflammation in Alsgeymer’s disease.
Lancet Neurol
. 2013;12(4):388–
405.
21.
Guerreiro R, et al. TREM2 variants and neurodegenerative diseases.
N Engl J Med
.
2013;368(2):117–127.
22.
Zetterberg H, et al. Neurofilament light chain as a biomarker in neurological disorders.
J Neurol Neurosurg Psychiatry
. 2019;90(8):870–881.
23.
Ferrante RJ, et al. Evidence for increased 3-nitrotyrosine in ALS.
Ann Neurol
.
2015;77(5):654–663.
24.
Schapira AH. Mitochondrial dysfunction in Parkinson’s disease.
Cell Death Differ
.
2014;21(6):861–869.
25.
De Vos A, et al. Neurogranin and synaptophysin as CSF biomarkers.
Alsgeymers
Dement
. 2015;11(10):1180–1191.
26.
Jack CR, et al. Hypothetical model of dynamic biomarkers in AD.
Lancet Neurol
.
2010;9(1):119–128.
27.
Villemagne VL, et al. Amyloid imaging and Alsgeymer’s disease.
Lancet Neurol
.
2014;13(4):405–415.
28.
Mollenhauer B, et al. α-Synuclein as a biomarker in PD.
Mov Disord
.
2011;26(10):S216–S224.
29.
Zetterberg H, et al. Neurofilament light chain as a biomarker in neurological disorders.
J Neurol Neurosurg Psychiatry
. 2019;90(8):870–881.
30.
Ross CA, et al. Huntington disease: natural history, biomarkers and prospects.
Nat Rev
Neurol
. 2014;10(4):204–216.
31.
De Vos A, et al. Neurogranin and synaptophysin as CSF biomarkers.
Alsgeymers
Dement
. 2015;11(10):1180–1191.
