“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
98
TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA “TIBBIY BIOLOGIYA.UMUMIY GENETIKA’’ FANINI
INTERFAOL TA’LIM ASOSIDA O‘QITISH.
Ro‘ziyeva Gulsara Temirqulovna,
Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) v.v b. dotsent. Termiz iqtisodiyot va servis
universiteti, Tibbiyot fakulteti “Tabiiy fanlar” kafedrasi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada Tibbiyot fakulteti “Tabiiy fanlar” kafedrasi davolash ishi yo‘nalishi
talabalariga o‘qitiladigan Tibbiy biologiya.Umumiy genetika fanidan o‘tiladigan mavzularni
o‘qitishda, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish asosida, keys stadi, blits-so‘rov,
sinkveyn interfaol metodlardan foydalanishning bilim samaradorligini oshirishdagi ahamiyati haqida
tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar
: innovatsiya, biopolimer, interfaol, nuklein kislota, ta’lim, oqsil, texnologiya,
pedagogika, bilim, ko‘nikma, metod.
Kirish.
Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev “Bugungi kunda dunyoda innovatsion g‘oyasiz, ilm-
fan yutuqlarisiz bironta sohani rivojlanishi mumkin emas” degan fikrni hammaga yetkazmoqdalar.
Shundan kelib chiqib, bugungi kunda tibbiyot oliy o‘quv yurtlari dasturlaridagi fanlarning o‘qitilishi
bugungi kunning talablariga javob berishi va yuksak bilim, malaka hamda ko‘nikmalar bilan
qurollangan, ularni amalda qo‘llay oladigan, ijodiy va mantiqiy fikr yurita oladigan mutaxassislarni
tayyorlashga xizmat qilishi kerak. Dasvlatimiz tibbiyot sohasida ma’naviy yetuk, barkamol avlodni
tarbiyalashda, ta’lim-tarbiya masalalarini birinchi o‘ringa qo‘yib kelmoqda. Respublikamizning
hozirgi davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish tamoyillari jahondagi taraqqiy etgan mamlakatlar
qatoridan munosib o‘rin olish uchun ma’naviy salohiyatimizni va iqtisodiy qudratimizni yanada
oshirish, ularni yangi asr ilmiy-texnika taraqqiyoti talablariga javob beradigan tarzda qayta qurishni
talab qiladi.Bunday murakkab ijtimoiy vazifani hal etishda boshqa fanlar bilan bir qatorda ilmiy
asosga qurilgan milliy pedagoglar zimmasiga katta mas’uliyat tushadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tibbiy biologiya. Umumiy genetikaning diqqat markazidagi
obyektlar, birinchi navbatda, undagi mavzular: masalan, oqsillar va nuklein kislotalarni mavzusini
tadqiq qilish bilan birga, bu molekulalarning turli shakllarini, evolyutsiyasi, funksiyasini o‘rganishni
hamda organizmda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarning turli variantlari bilan shug‘ullanadi. Tibbiy
biologiya. Umumiy genetika fanining tadqiqotlaridan kelib chiqqan holda, biomolekulalarning,
jumladan, nuklein kislotalarning tuzilishi bilan bajarayotgan ishi orasidagi bog‘lanishni o‘rganish
dolzarb masala hisoblanadi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili
Pedagogikada o‘qitish metodlarini tasniflashga yagona yondashuv mavjud emas. Tibbiyot
ta’limida yangi pedagogik texnologiyalar va ulardan dars jarayonida foydalanish bo‘yicha jahon,
MDH va respublikamiz olimlari tomonidan ko‘plab tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Yangi
pedtexnologiya tushunchasining vujudga kelishi 60-yillarda Amerika va G‘arbiy Evropada ta’limni
isloh qilinishi bilan bog‘liq. Yangicha o‘qitish g‘oyasi va tamoyillari S.L. Rubinshteyn, M.I.
Maxmudov, V. Okon, I.Ya. Lerner, T. Sakamoto (Yaponiya), V.P. Bespalko kabi olimlar tomonidan
ishlab chiqilgan. Jahon pedagogikasida B. Blum, J. Koroll, P. Galperin, V.I. Davidov, N.A.
Menchinskaya texnologiyalari mashhurdur. Mamlakatimizda “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va
“Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” qabul qilingandan boshlab, ta’lim tizimida, pedagogik nashrlarda
pedagogik texnologiyalar muammolari dolzarb tadqiqotchilik obyektlari sifatida ko‘tarila boshlandi.
U. Nishonaliyev, N.S. Saidahmedov, N.N. Azizxo‘jayeva, M. Ziyamuxammedov, U. Tolipov, B.L.
Farberman, R. Ishmuxammedov kabi pedagog-olimlar respublikada pedagogik texnologiyalar
muammolari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib bormoqdalar. Mamlakatimiz biologiya ta’limida yangi
pedagogik texnologiyalardan foydalanish J.O. Tolipova, A.T. G‘ofurov, G. Ergasheva kabi olimlar
tomonidan o‘rganilgan.
Tadqiqotning obyekti:
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
99
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti ‘‘Tabiiy fanlar’’ kafedrasi davolash
ishi va stomotologiya yo‘nalishi 1-kurs talabalari uchun o‘qitiladigan “Tibbiy biologiya.Umumiy
genetika fanini o‘qitish jarayoni.
Tadqiqotning predmeti:
Oliy ta’lim muassasalarida “Tibbiy biologiya. Umumiy genetika”
fanining mazmuni, mohiyati va o‘qitish jarayonida qo‘llaniladigan metodlar, shakllar va vositalar
majmuasi hisoblanadi.
Maqola maqsadi va vazifalari:
Oliy ta’lim muassasalarida “Tibbiy biologiya. Umumiy
genetika” fanini oqitishda, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni dars jarayonida qo‘llash orqali
talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalarni rivojlantirishdir. Mavzuni o‘qitishda zamonaviy
texnologiyalar va innovatsion metodlar, xususan,kichik guruhlarda ishlash, klaster texnologiyasi,
keys-stadi,muammoli ta’lim, didaktik o‘yinlar, hamkorlikda o‘qitish, interfaol va boshqa
metodlardan foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tahlil va natijalar:
Tadqiqot natijasida olingan xulosalar “Tibbiy biologiya.Umumiy genetika” fani bo‘yicha
tashkiliy xarakterga ega bo‘lgan hujjatlarni ishlab chiqish uchun amaliy dastur bo‘lishi mumkin.
Olingan xulosa va bildirgan takliflardan ta’lim muassasalari faoliyatida, “Tibbiy biologiya. Umumiy
genetika” fanini o‘qitishda va uni takomillashtirishda foydalanish mumkin. Olingan natijalar “Tibbiy
biologiya. Umumiy genetika” fanini o‘qitish samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi taklif-
tavsiyalar darslarniamaliy va nazariy jihatdan boyitishga yordam beradi.
“
Pedagogik texnologiya
” iborasi fanga birinchi marta 1970-yilda yapon olimi
T. Sakamoto
tomonidan kiritilgan. Olimning fikricha, pedagogik texnologiya — o‘qitishning maqbulligini
ta’minlovchi yo‘l-yo‘riqlar tizimi bilan bog‘liq bilimlar sohasidir. Professor
N.F. Talizina
pedagogik
texnologiyani belgilangan o‘quv maqsadiga erishishning oqilona usullarini aniqlashdan iborat deb
hisoblaydi.
“
Pedagogik texnologiya
” so‘z birligi esa inglizcha “
an educational technology
” — “ta’lim
texnologiyasi” iborasining aniq bo‘lmagan tarjimasi bo‘lib, ta’lim (o‘qitish) jarayonini yuqori
mahorat, san’at darajasida tashkil etish borasida
ma’lumotlar beruvchi ta’limot ma’nosini
anglatadi. Bugungi kunda ta’lim texnologiyalarini shartli ravishda ikki turga
ajratish mumkin.
Pedagogikaga oid adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, hozirgi davrda
pedagogik texnologiya
tushunchasi ta’lim amaliyoti va nazariyasi fanida mustahkam o‘rin egallagan.
Tа’lim
texnologiyasi turi
Ta’rif
An’anaviy ta’lim
texnologiyasi
Muayyan muddatga mo‘ljallangan, ta’lim jarayoni ko‘proq o‘qituvchi shaxsiga
qaratilgan bo‘lib, o‘qitishning an’anaviy shakli, metodi va ta’lim vositalarining
majmuasidan foydalanib ta’lim-tarbiya maqsadiga erishiladi.
Noan’anaviy
ta’lim
texnologiyasi
Muayyan muddatga mo‘ljallangan, ta’lim jarayonining markazida talaba shaxsi
bo‘ladi. O‘qitishning zamonaviy shakli, faol o‘qitish metodlari va zamonaviy
didaktik vositalarning majmuasi orqali kuzlangan maqsad va kafolatlangan
natijaga erishish ko‘zda tutiladi.
Ta’lim texnologiyalari turlari
№
Texnologiya nomi
Izoh
1
Interfaol o‘qitish texnologiyasi
O‘quvchi (talaba) faol ishtirok etadi, fikr yuritish va
muhokama asosida bilim hosil qiladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
100
№
Texnologiya nomi
Izoh
2
Muammoli ta’lim texnologiyasi
Talabalarni mustaqil yechim topishga undaydi; ilmiy
izlanish asosidagi o‘qitish.
3
Kейс-стади (Case-study)
texnologiyasi
Hayotiy vaziyatlarni tahlil qilish asosida o‘rganish; klinik
misollarga asoslangan o‘qitish.
4
Klaster texnologiyasi
G‘oyalarni tizimli guruhlash orqali tushunchani
shakllantirish.
5
Aqliy hujum (Brainstorming)
Yangi g‘oyalarni tezkor va erkin ravishda ishlab chiqish
usuli.
6
Sinkveyn texnologiyasi
Mavzuni 5 qatorli she’r yoki qisqacha ifoda orqali tahlil
qilish metodi.
7
Portfolio texnologiyasi
Talabaning shaxsiy yutuqlari va bilimlarini tizimli tarzda
hujjatlashtirish.
8
Rol o‘ynash texnologiyasi (Role
Play)
Ijtimoiy rollarni ijro etish orqali real hayotga yaqin
o‘rganish.
9
Loyihaviy ta’lim texnologiyasi
Mustaqil yoki guruhiy loyiha orqali o‘rganilayotgan
mavzuni chuqur tahlil qilish.
10
Axborot-kommunikatsion
texnologiyalar (AKT)
Kompyuter, internet, multimedia, videodarslar orqali
o‘qitish.
Ta’lim jarayonida keng qo‘llanilayotgan texnologiyalar turlari: “Modulli ta’lim”, “Muammoli
ta’lim”, “Interfaol metod”, “Ta’lim texnologiyalari”, “Didaktik o‘yinlar”, “Hamkorlikda o‘qitish”,
“Sinov darslari” kabi tushunchalar kelayotgan (Buyuk Britaniya, Gollandiya, AQSh, Rossiya) ta’lim
tizimining samarali shakllaridan hisoblanadi.
Interfaol metodlar – bu zamonaviy pedagogik yondashuv bo‘lib, faqatgina ma’ruza yoki
suhbat shakllarida emas, balki talabalar bilimini mustaqil egallash, uni chuqurlashtirish, amaliyot
bilan bog‘lashga asoslangan. Ustoz faqat bilim beruvchi emas, balki tashkilotchi, yo‘naltiruvchi,
maslahat beruvchi va jarayonni boshqaruvchi sifatida ishtirok etadi. Bu esa talabani markazga olib
chiqib, ularning mustaqil fikrlashini rag‘batlantiradi.
Hamkorlikda o‘qitishning pedagogik ahamiyati
Hamkorlikda o‘qitish – talabalar bilimini egallash, mustahkamlash va amaliy qo‘llashga
xizmat qiluvchi o‘qitish shaklidir. Bu metodda talabalar mustaqil kichik guruhlarda ishlaydi, bilim
olishda o‘zaro yordamga tayanadi. Bunday metodlar jumlasiga quyidagilar kiradi: “Zig-zag”, “Aqliy
hujum”, “Pinbord”, “Kichik guruhlarda ishlash”, “Nafis arra”, “Bumerang” kabi interfaol usullar.
“Tibbiy biologiya. Umumiy genetika” fanini o‘qitishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan
interfaol texnologiyalar
•
“Keys”
– amaliy muammoni hal etish orqali bilimlarni mustahkamlovchi texnologiya;
•
“Insert”
– o‘qilgan matnga nisbatan shaxsiy fikrlar va munosabat bildirish;
•
“Кlastr”
– asosiy tushunchani tarmoqli ravishda ifodalash;
•
“Aqliy hujum” yoki SAT
– tezkor g‘oyalar yaratish texnikasi;
•
“Venn diagrammasi”
– ikki tushuncha o‘rtasidagi o‘xshash va farqli jihatlarni aniqlash;
•
“Kichik guruhlarda ishlash”
– guruh bo‘lib o‘z fikrini ifodalash va himoya qilish;
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
101
•
“Atamalar zanjiri”
,
“Аtamalar varag’i”
– ilmiy tushunchalarni izchil bog‘lash va
tasniflash;
•
“Tezkor o‘yinlar”
– bilimni musobaqa tarzida mustahkamlash;
•
Mashqlar va o‘yinlar
– tajriba, mantiqiy tafakkur va tahliliy fikrlashni rivojlantirishga
qaratilgan shakllar.
INSERT (Interactive Noting System for Effective Reading and Thinking)
— bu usul
mustaqil o‘qish vaqtida olingan ma’lumotlarni, eshitilgan ma’ruzalarni tizimlashtirish, tahlil qilish va
baholash imkonini beradi. Talabalar o‘zlarining ilgari olgan bilimlari bilan yangi o‘quv materiallarini
solishtirib, ularni tasdiqlash, rad etish yoki yangilash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Mazkur metod quyidagi maqsadlarga xizmat qiladi:
•
ilgari o‘zlashtirilgan bilimlarni yangilari bilan bog‘lash;
•
mustaqil o‘qish orqali o‘z fikrini shakllantirish;
•
matndagi fakt va g‘oyalarni mustaqil tahlil qilish;
•
tushunmagan yoki aniqlashtirilishi kerak bo‘lgan joylarni qayd etish.
Talaba matnni o‘qib chiqib, uni quyidagi
belgilar
asosida
jadval
tarzida tahlil qiladi:
Belgilar
Ma’nosi
V
Men ilgari bilgan ma’lumotlarga mos
–
Men ilgari bilgan ma’lumotlarga zid
+
Men uchun yangi ma’lumot
?
Men uchun tushunarsiz yoki aniqlashtirish, izohlash talab qilinadi
INSERT metodining afzalliklari:
•
Talabani faollikka undaydi;
•
O‘qilgan materialni chuqur anglashga yordam beradi;
•
Mustaqil tahlil va xulosalash qobiliyatini rivojlantiradi;
•
Tanqidiy fikrlash va kuzatuvchanlikni oshiradi.
INSERT –
lokal darajadagi pedagogik texnologiya
bo‘lib, odatda
ko‘proq faktik
ma’lumotlarni
o‘rganishga qaratilgan mavzularda qo‘llanadi. U talabaga o‘qilayotgan matndagi
asosiy g‘oyalarni mustaqil anglash, baholash, saralash va ular ustida fikr yuritish imkonini beradi.
“БББ” metodi (Bilaman – Bilmoqchiman – Bildim)
“БББ” – bu mustaqil fikrlashni rag‘batlantiruvchi, bilimlarning mustahkamlanishi va
baholanishiga xizmat qiluvchi metodlardan biridir. Ushbu metod o‘quv jarayonida, xususan
ma’ruza
darslarida
samarali qo‘llaniladi. U o‘quvchini faol holatga keltirib, o‘zining mavzu haqidagi bilim
darajasini baholashga, yangi savollar yuzasidan izlanishga undaydi va o‘qish yakunida real natijani
ko‘rsatadi.
Metodning asosiy bosqichlari:
1.
Bilaman (B)
– Talaba mavzu yuzasidan o‘zi ilgari bilgan tushuncha va faktlarni
yozadi;
2.
Bilmoqchiman (B)
– Talaba ushbu mavzu yuzasidan qanday savollarga javob olishni
istashi, nimalarni o‘rganmoqchi ekanini belgilaydi;
3.
Bildim (B)
– Mavzu o‘rganilgach, talaba yangi olgan bilim va tushunchalarni yozadi.
“БББ” jadvali — Tirik organizmlarning asosiy biopolimerlari: oqsil va nuklein kislotalar
Bilaman
Bilmoqchiman
Bildim
Oqsillar organizmda
qurilish vazifasini bajaradi
Oqsil va DNK qanday molekulyar
tuzilishga ega?
Oqsillar 20 xil aminokislotadan
tuzilgan polimerlardir
DNK genetik axborotni
saqlaydi
DNK va RNK o‘rtasidagi farqlar
nimalarda?
DNK ikki zanjirli, RNK esa bir
zanjirli bo‘ladi
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
102
Bilaman
Bilmoqchiman
Bildim
Nuklein kislotalar
hujayrada bo‘ladi
Oqsillar sintezida qanday
bosqichlar ishtirok etadi?
RNKning turlari: iRNK, tRNK,
rRNK va ularning funksiyalari
Oqsillar va nuklein kislotalar
o‘rtasidagi bog‘liqlik qanday?
Gen – oqsil sintezi uchun axborot
saqlovchi DNK bo‘lagi
Nukleotidlar tarkibi qanday
elementlardan tashkil topgan?
Nukleotidlar – azotli asos, shakar
va fosfatdan tashkil topgan
“Kichik guruhlarda ishlash” metodi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti “Tabiiy fanlar” kafedrasi davolash
ishi yo‘nalishi 1-kurs talabalarida o‘qitiladigan “Tibbiy biologiya.Umumiy genetika” fanidan
mavzularni o‘qitishda, kichik guruhlarda ishlash metodidan foydalanilganda yaxshi samara berdi.
Ushbu metod qo‘llanilganda talabalarining darsdagi faolligi oshib, har bir talaba munozarada
qatnashib, bir-biridan mavzuni auditoriyada o‘rganishga, boshqalar fikrini qadrlash holati kuzatildi.
1.
Kichik guruhlarda ishlash metodini qo‘llanilishida quyidagilarga e’tibor
qaratish lozim:
“Kichik guruhlarda ishlash” metodining afzallik va kamchilik tomonlari
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
103
Didaktik o‘yinlar
ta’limiy xarakterga ega bulib, talabalar bilimining mustaxkamlanishiga va
kengayishiga, ularni umumlashtirishga, tizimga solishga yordam beradi. Ta’lim va tarbiya berish
jarayonida xar xil didaktik uyinlardan: ogzaki, o‘yin-viktorinadan foydalanish, muammoli xolatlar
keltirib chikarish, yechimini topish, baxslashish, natijaga erishish mashg‘ulot samaradorligini
oshiradi. Didaktik o‘yinlarning xususiyatlari shundaki, ta’limga alokador masalalar mashgulot
jarayonida o‘yin asosida, uning koidalariga muvofik tarzda olib boriladi. Talaba o‘ynar ekan, u
nimanidir o‘rganishi haqida o‘ylab o‘tirmaydi. Lekin o‘yin jarayonida nimanidir o‘rganadi. Didaktik
o‘yin mazmuni ta’limning muhim qismi sifatida kiritilgan bo‘ladi. Didaktik o‘yin talabalarning aqliy
qobiliyatini o‘stiradi.
Hamkorlikda o‘qitish -
talabalarning bilimini o‘zlashtirish, singdirish, mustahkamlash
bo‘yicha reproduktiv faoliyatini ta’minlovchi, mahorat va malakani ketma-ketlik bo‘yicha talabaning
bevosita boshchiligida ishga solishni tashkil etishga asoslangan o‘qitish va bilim olishdir. U
talabalarning mustaqil guruhlarda ishlashi evaziga ta’lim olishini ko‘zda tutadigan metodlardan
iborat. Bularga “Zig-zag”, “ Aqliy hujum”, “ Pinbord”, “Kichik guruhlarda ishlash”, “Nafis arra”,
“Bumerang” kabi boshqa metodlarni kiritish mumkin.
“Tibbiy biologiya va genetika ” fanidan dars jarayonida talabalarning o‘zlashtirgan
bilimlarini tizimlashtirish, mustahkamligini ta’minlash maqsadida klasterdan foydalanish muhim
o‘rin tutadi. Klaster- “cluster” ingliz tilida shajara degan ma’noni anglatib, axborot xaritasini tuzish
yo‘li-barcha tuzilmaning mohiyatini markazlashtirish va aniqlash uchun qandaydir biror asosiy omil
atrofida g‘oyalarni yig‘ishdan iborat. Bilimlarni faollashtirishni tezlashtiradi, fikrlash jarayoniga
mavzu bo‘yicha yangi o‘zaro bog‘lanishli tasavvurlarni erkin va ochiq jalb qilishga yordam beradi.
Ushbu lokal texnologiya talabalar tomonidan o‘zlashtirilgan va o‘zlashtiradigan g‘oya, qonuniyat va
tushunchalar o‘rtasidagi bog‘lanishni anglash, bir-biriga uzviyligini tushunishga imkon yaratib,
tahliliy-tanqidiy fikr yuritish ko‘nikmalarini rivojlantirishga zamin tayyorlaydi.
Klaster.
Muammoli o‘qitish texnologiyasi.
Hozirgi davr ta’lim tizimining zarur tarkibi bu
muammoli ta’limdir
. Pedagogika fanlari
doktori, professor L.M.Pancheshnikova ta’kidlaganidek, “Muammoli ta’lim avvalo talabalar uchun
yangi hisoblangan muammolarni dalillar bilan hal etish jarayoniga talabalar va o‘qituvchi
hamrkorlikda kirishishi bilan tavsiflanadi”. Muammoli ta’limni sharhlashda olimlar, mutaxassislar va
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
104
Ирсиятнинг
моддий
асослари
борлиги
Моддий
асосларни нуклеин
кислоталар ташкил
этади
РНК бу ахбаротларни ўз
навбатида керакли
жойларга информация
асосида етказади ёки
ташиб беради
.
ДНК ирсий
ахбаротларни
сақлайди ва
авлоддан
-
авлодга
ўтишини
таъминласа
Булар ДНК ва РНК
Нима
учун
фарзандларда
ота
-
оналаридаги
белгилар
намоён
бўлади
?
metodistlar o‘rtasida yagona fikr shakllanganicha yo‘q. Shunisi aniqki, muammoli ta’lim
o‘qituvchining “hikoya qilish, tushuntirish, bilimini aniqlash” faoliyati, talabaning “e’tibor berish –
yodda saqlash - takrorlash” faoliyatini tan olmaydi. Bu chizma muammoli ta’lim talabini
qanoatlantirmaydi. Mazkur chizma talabalarning bilish faoliyatini rivojlantira olmaydi. Muammoli
ta’limning mohiyati va uni amalga oshirish yo‘llari haqida asosan ikki yo‘nalish mavjud. Birinchi
yo‘nalish tarafdorlari agar o‘quv materialining muayyan qismini talabalar o‘qituvchi tomonidan
berilgan topshiriqlarni bajarib, mustaqil o‘rgansalar, oqsil va nuklein kislotalar haqidagi
ma’lumotlarni bilish (egallash) uchun izlansalar, buni muammoli ta’lim deb hisoblaydilar. Ular
qiyoslash, oqsil va nuklein kislota komponentlari orasidagi o‘zaro aloqadorlik sabablarini aniqlash
maqsadida evristik (savol-javob) suhbat uchun an’anaviy savollarni muammoli deb hisoblaydilar.
Masalan, “ Nima uchun ” sxemasi orqali “RNK va DNK farqi nima?” yoki “Nima uchun DNK irsiy
material deb ataladi?” yoki “Oqsillarning ahamiyati beqiyosligiga sabab nima?” kabilar. Bunday
savollar ilgari ham “muammoli” deyilmasada, talabalarga topshiriq sifatida berilgan. Hozir bu
topshiriqlarni mustaqil va ijodiy bajarilishiga e’tibor berila boshlandi.
“Nima uchun” sxemasi
Kichik keyslar
Hammamizga ma’lumki, organizm hujayrasida onarganik, organik birikmalar mavjud bo‘lb,
ularni tadqiq etilishiga turtki bo‘lgan jarayonlar hujayraning o‘rganilishi, huayra nazariyasining
yaratilishi, elektron mikroskopning yaratilishi v.h.k. lar asosida:
Keys savoli
Qaysi kislotalar o‘rganildi?
Ba’zi holatlarda, jumladan, ko‘paytirish jadvalida ham algoritimlik, ketma-ketliklar mavjud.
Key savoli
DNK asoslarining tartibi RNK asoslarini tartibini belgilaydi .
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
105
Irsiyatning
moddiy asoslari
borligi
Moddiy asoslarini
nuklein kislotalar tashkil
etadi
RNK bu axborotlarni
o’z navbatida kerakli
joylarga informatsiya
asosida yetkazadi yoki
tashib beradi
DNK irsiy
axborotlarni
saqlaydi va
avloddan –avlodga
o’tishini ta’minlasa
Dezoksiribonuklein
kislota va ribonuklein
kislota.
Bular DNK vA
RNK
Nima uchun farzandlarda
ota-onalardagi belgilar
namoyon bo’ladi ?
VENN DIAGRAMMASI
NIMA UCHUN? METODI
Qo’sh zanjirli
uglevodlardan
Dezoksiboza
Azot asoslari ,
А-Г, Ц-Т
Bir
zanjirli,
uglevodlardan
reboza, azot
asoslaridan
А-Г, У-Ц
vazifasiga RNK
qarab
Har ikkalasi ham
hujayra
yadrosida
uchraydi.
Tarkibida
uglevod, fosfat
kilsota, azot
asoslar
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
106
Qanday ? » ierarxik diagrammasiga namuna
Qanday qilib
prokariot
organizmlarda irsiy
belgilar saqlanadi
va uztiladi ?
Prokariot organizmlarga
bakteriyalar,
ko’k
-yashil suv
o’tlar mikroplazmalar
kiradi
Ularda bir donagina
xromosoma
bo’lib
,u
yagona
ДНК
molekulasidir
Natijada shu DNK irsiy
axborotlarni saqlaydi va
keyingi
а
avlodlarga
o’tkazadi.
Eukariot hujayralarda
ham
ДНК
ham
РНК
bo’ladi
.
Buorganizmlarda
ДНК,
yoki
РНК
mavjud
bo’ladi
O’simliklar
, hayvonlar va
odam belgilari nuklein
kislotalarning faoliyati
orqali
Bu organizmlarga
hayvonlar,
o’simliklar
va odam
kiradi.
Ularda membrane bilan
chegaralangan yadro
bo’lmaydi.
Mikroorganizmlar,
jumlad, bakteriyalar har
10-15 minutda
ko’payib
turadi
Keyingi avlodlarga
muntazam ravishda
o‘tkazilib
boriladi.
борилади.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
107
B.B.B METODI
Bilaman
Bilishni hoxlayman
Bilib oldim
Hujayrada shunday
polemer moddalr borki,
ota-ona belgilarini
avloddan-avlodga
berilishini
Bu jarayonlarni amalga oshirishda qanday tajriba
ishlari olib borilgan?
Bu ishlar qachon, kim tomonidan nechanchi yilda
aniqlangan?
Ularning ishlari bugungi kunda ham
o‘rganolmoqdami?
Molekular biologiya fani
insoniyat kelajagini,
tibbiyotdagi qo‘lga
kiritilgan yutuqlar qishloq
xo‘jaligida yaratilgan
navlarning asosini qamrab
oladi
Muammoli ta’lim metodida SWOT- tahlili
s
Kuchli tomoni
Hujayra yadrosida joylashgan bunday kislotalar orqali
organizmning irsiy axborotlarining tashilishida DNK va RNK
FIKR. MULOHAZA. ISBOT
◼
FSMU
◼
F
–
Hozirgi kunga kelib DNK
nukleotidlarining ketma-ketligi
aniqlanib yozilishi
natijasidahayot kitobi yaratildi.
◼
S
–
Buning uchun DNK
fragmentini aniqlaydigan, uni
o’qiydigan apparatlarning
yaratilishi muhim rol
oynamoqda
◼
М
–
G’o’za
va bug’doy
navlarining serhosil, erta
pishar, kasalliklarga chidamli
navlarini yaratish imkonini
beradi
◼
U
–
Molekulyar kasalliklarni
o’rganishda
yanginavlarchiqarishda
irsiyatning modd asoslari
bo’lganDNK
va RNKni
o’rganish
muhim ahamiyat
kasb etadi.
◼
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
108
muhim bo‘lib, DNK qo‘sh spirali, spiralning har bir bo‘lagi o‘ziga
xos biologik vazifalarni bajaradi.
w
Ojiz tomoni
DNK va RNKning faoliyatini to‘liq o‘rganish uchen har bir talaba
genetika fanini o‘rgangan bo‘oishi kerak.
o
Imkoniyatlari
Talabalar bu mavzuni o‘quv adabiyotlari, turli xil ilmiy maqolalar,
uslubiy qo‘llanmalar, majmualar, vmdeolavhalar, ilmiy tadqiqot
ishlarining natijalari bilan tanishishlari orqali o‘rganishlari mumkin.
t
Xavflar
DNKni o‘rganishda talabalar to‘liq jixozlangan laboratoriyada olib
borishlari kerak.
INSERT METODI
Insert chizmasi
I
Bilaman
Hujayrada nuklein kislotalar borligini.
-
To‘g‘ri kelmadi
Nuklein kislotalarni oddiy sharoitla ko‘rib bo‘lmasligi.
-
Yangi axborot
DNK replikitsiyasi, DNK va RNK polimeraza.
?
Tushunmadim
4 xil nukleotid 64 xil kombinatsiyani hosil qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Abdullaev Sh.Yu., Zaynutdinov M.O. Oliy tibbiy ta’limda interfaol o‘qitish usullarining
o‘rni // Tibbiy ta’limdagi islohotlar – mamlakatimiz tibbiyot sohasining taraqqiyot mezoni
Respublika o‘quv-uslubiy konf. material. Toshkent – 2018. 179-180 betlar.
2. Abdumajidov A.Sh. va b. Talabalarni bilimini va ko‘nikmalarini oshirishda zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni qo‘llash // Tibbiy ta’limdagi islohotlar – mamlakatimiz tibbiyot
sohasining taraqqiyot mezoni Respublika o‘quv-uslubiy konf. mater. Toshkent – 2018. 10-11 betlar.
3.Avliyakulov N.X., Namozova N.J. Muammoli o‘qitish texnologiyalari(monografiya). T.:
Fan va texnologiyalar, 2008. - 80 b.
4. Ergаshevа G.S. Biologiyа tаʼlimidа interаktiv dаsturiy vositаlаrdаn sаmаrаli foydаlаnishni
tаkomillаshtirish. Monogrаfiyа. − T., Fаn vа texnologiyаlаr, 2017. − 220 b.
5.Roʻziyevа G.T. Rаqаmli tаʼlim muhitidа boʻlаjаk biologiyа oʻqituvchilаrini аxborot
texnologiyаlаr bilаn ishlаsh kompetentligini rivojlаntirish. Toshkеnt dаvlаt Pеdаgogikа univеrsitеti .
Ilmiy аxborotlаri ilmiy nаzаriy jurnаli. 10-son, 2022 yil. В.225-230.
6. Roʻziyevа G.T. Boʻlаjаk biologiyа oʻqituvchilаrini innovаtsion kаsbiy fаoliyаtgа
tаyyorlаsh metodikаsining nаzаriy аsoslаri. Toshkеnt dаvlаt Pеdаgogikа univеrsitеti . Ilmiy
аxborotlаri ilmiynаzаriy jurnаli. 11-son, 2022 yil. В.190-196.
