“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
114
TIBBIYOT FANLARI BILAN INTEGRATSIYALASHGAN HOLDA TERMODINAMIKA
ASOSLARINI O‘QITISH METODIKASI
Turaxujayev Anvarxuja Abbasxuja o‘g‘li
Qo‘qon universiteti “Raqamli texnologiyalar va matematika” kafedrasi o‘qituvchisi
Anotatsiya:
Mazkur maqolada termodinamika asoslarini tibbiyot fanlari bilan integratsiyalashgan holda
o‘qitishning ilmiy-metodik asoslari yoritiladi. Integrativ yondashuv orqali fizika va tibbiyot fanlari
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik ochib beriladi. Termodinamikaning asosiy qonunlari, inson
organizmidagi issiqlik almashinuvi jarayonlari, fiziologik holatlardagi energiya muvozanati kabi
masalalarni o‘qitishda integratsiyalashgan metodik yondashuvning samaradorligi tahlil qilinadi.
Shuningdek, interaktiv va amaliy dars usullaridan foydalanish imkoniyatlari ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: Termodinamika, integratsiya, tibbiyot fanlari, issiqlik almashinuvi, biofizika, o‘qitish
metodikasi, fiziologiya, energiya muvozanati
Kirish:
XXI asr ta’limida ilmiy bilimlarning uzviy integratsiyasi, amaliyot bilan uyg‘unlashuvi va
kasbiy yo‘naltirilganligi muhim metodik yo‘nalishlardan biri sifatida qaralmoqda. Bugungi kunda
turli fanlararo aloqalarni ta’minlash orqali o‘quvchilarni kompleks fikrlashga, turli yo‘nalishlardagi
bilimlarni uyg‘unlashtirishga o‘rgatish zaruriyati keskin oshdi. Ayniqsa, fizika fanini boshqa tabiiy
va aniq fanlar, xususan
tibbiyot fanlari bilan integratsiyalashgan holda o‘qitish
, ta’lim jarayonini
yanada mazmunli, amaliy va hayotga yaqinlashtiradi.
Termodinamika fizika fanining eng muhim va nazariy asoslangan bo‘limi bo‘lib, tabiatdagi
issiqlik va energiya almashinuvi jarayonlarini o‘rganadi. Ushbu qonuniyatlar inson organizmining
fiziologik holatlarini, ayniqsa tana harorati, energiya almashinuvi, metabolizm, gomeostaz kabi
ko‘plab tibbiy jarayonlarni tushuntirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan, termodinamika
qonunlarini
fiziologiya, anatomiya, biofizika, tibbiy diagnostika va terapiya
fanlari bilan bog‘lab
o‘rgatish nafaqat bilimlar chuqurligini ta’minlaydi, balki talabalarni kelajakdagi kasbiga tayyorlashga
ham xizmat qiladi.
Integratsiyalashgan yondashuv o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliy tibbiyot misollarida
ko‘rish, ularni tahlil qilish va ulardan foydalana olish ko‘nikmasini shakllantiradi. Bu esa zamonaviy
tibbiyot texnologiyalarining fizik asoslarini tushunishga, murakkab klinik holatlarni ilmiy nuqtai
nazardan tahlil qilishga yordam beradi. Misol uchun, krioterapiya, termografiya, ultratovushli
diagnostika, fizioterapiya usullarining zamirida termodinamik qonunlar yotadi.
Shu jihatdan, ushbu maqola tibbiyot yo‘nalishidagi talabalarga fizika fanining termodinamika
bo‘limini integratsiyalashgan holda o‘qitish bo‘yicha metodik tavsiyalar ishlab chiqish, dars
jarayonini amaliy holatlarga yo‘naltirish va ta’lim samaradorligini oshirish maqsadida yozilgan.
Maqolada zamonaviy metodik yondashuvlar, dars ishlanmalari, interaktiv vositalardan foydalanish
imkoniyatlari va tajriba asosidagi tahlillar asosida integratsiyalashgan o‘qitishning afzalliklari
ko‘rsatib beriladi.
ASOSIY QISM
Termodinamika qonunlarini tibbiyot fanlari bilan bog‘lashning ilmiy asoslari
Termodinamikaning birinchi va ikkinchi qonunlari-energiyaning saqlanishi va entropiya
qonuni-nafaqat fizik tizimlar, balki biologik va fiziologik tizimlarda ham o‘z ifodasini topadi. Inson
organizmi energiya ishlab chiqarish, taqsimlash va uni boshqarish jarayonlarini uzluksiz amalga
oshiradi. Masalan:
Birinci qonun (energiyaning saqlanish qonuni)
: inson tanasida oziq moddalardan
olinadigan kimyoviy energiya (ATP shaklida) issiqlik, harakat (mushak faolligi), aqliy faoliyat yoki
hujayra funksiyalariga sarflanadi. Bu organizmdagi
energiya balansini
fizik qonun asosida
tushuntirish imkonini beradi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
115
Ikkinchi qonun (entropiya qonuni)
: biologik tizimlarda entropiyaning ortishi-ya'ni
tartibsizlik darajasi-har qanday kasallikda kuzatiladi. Shuningdek, issiqlikning yuqori haroratli
hududdan past haroratli sohaga o‘tishi prinsipi tana haroratining muvozanatda ushlab turilishida ham
ko‘rinadi (masalan, terlash, nafas olish orqali issiqlikni chiqarish).
Tibbiyot fanlarida bu qonuniyatlarni o‘rganish bioenergetika, fiziologiya, gomeostaz va
hujayraviy metabolizmni to‘g‘ri tushunish uchun zarur. Fizika fanida bu tushunchalarni mustahkam
o‘zlashtirish esa talabalarning tibbiy tayyorgarligiga bevosita xizmat qiladi.
Integratsiyalashgan metodik yondashuvning pedagogik va amaliy afzalliklari
Fanlararo integratsiya - bu faqat ikki fan o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish emas, balki
o‘quvchini real hayotiy holatlar asosida kompleks bilim va ko‘nikmaga ega qilishdir. Tibbiyotga
yo‘naltirilgan integrativ yondashuv quyidagi pedagogik afzalliklarni beradi:
Motivatsiyani oshiradi
: talabalar fiziologik jarayonlarni fizika qonunlari bilan bog‘lash
orqali fanlarni chuqurroq tushunishga harakat qiladi.
Kasbiy tayyorgarlikni kuchaytiradi
: tibbiyotda qo‘llaniladigan uskunalar-termograf, UTT,
fizioterapevtik qurilmalar-fizik qonunlarga asoslangan. Ulardan foydalanishni tushunish uchun
termodinamik bilimlar zarur.
Tizimli tafakkurni shakllantiradi
: integratsiyalashgan yondashuv orqali o‘quvchi nazariy
tushunchalarni turli kontekstlarda qo‘llashni o‘rganadi.
Shu asosda termodinamika darslarini tibbiyot fanlari bilan integratsiyada o‘qitish, ayniqsa tibbiy
fizika, biofizika, fiziologiya va patofiziologiya kabi fanlar bilan bog‘liq holda olib boriladi.
Tibbiy-fizik mazmunga ega dars ishlanmalari va amaliy faoliyatlar
Quyidagi jadvalda tibbiyot fanlari bilan bog‘langan integrativ dars mavzulari, ularga mos fanlar va
faoliyat turlari keltirilgan:
№
Dars mavzusi
Integratsiyalangan
fan
Amaliy faoliyat turi
1
Energiya almashinuvi va metabolizm
Biokimyo,
fiziologiya
Oziq moddalardan
energiya hosil
bo‘lishini
modellashtirish
2
Issiqlik uzatish mexanizmlari
Anatomiya, biofizika
Terining issiqlik
uzatish
xususiyatlarini tajriba
asosida o‘rganish
3
Tana haroratining boshqaruvi
Fiziologiya, gigiyena
Issiqlik regulyatsiyasi
holatlarini
simulyatsiya qilish
4
Entropiya va gomeostaz
Patofiziologiya
Kasallik holatida
energetik
tartibsizlikni tahlil
Ushbu darslarda real klinik holatlar asosida fizika masalalari tuzish (masalan, bemorning tana
harorati oshgan holatda energiya yo‘qotilishini hisoblash), laboratoriya qurilmalari bilan ishlash
(elektron termometr, issiqlik sensorlari) talabalar ishtirokini faollashtiradi.
Integratsiyalashgan metodika samaradorligini baholash (tajriba asosida)
Qo‘qon davlat universiteti va Toshkent texnika universiteti tibbiyotga yo‘naltirilgan
yo‘nalishlarida o‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlarda ikki guruh taqqoslandi:
Nazorat guruhi
– an’anaviy usulda o‘qitildi.
Tajriba guruhi
– tibbiyot fanlari bilan integratsiyalashgan metodika asosida darslar olib
borildi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
116
Tajriba natijalari:
Tajriba guruhi o‘quvchilari konseptual savollarga
34% yuqori aniqlik bilan
javob berdi.
Amaliy masalalarni yechish qobiliyati
28% ga oshdi
.
Dars jarayoniga bo‘lgan qiziqish va ishtirok darajasi ham ko‘zga ko‘rinarli darajada yuqoriligi
qayd etildi.
Bu esa integrativ yondashuvning nafaqat nazariy bilim, balki
kasbiy ko‘nikmalarni
shakllantirishda ham samarador
ekanligini ko‘rsatadi.
Xulosa:
Yuqoridagi tahlillar, amaliy misollar va tajriba asosida shuni alohida ta’kidlash joizki,
fizikaning termodinamika bo‘limini tibbiyot fanlari bilan integratsiyalashgan holda o‘qitish
zamonaviy ta’limning dolzarb metodik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Integrativ yondashuv orqali
talabalar nafaqat nazariy bilimlarni puxta egallaydi, balki ularni real hayotiy va klinik holatlarda
qo‘llashga tayyorlanadi. Bu esa fizika fanining amaliyotdagi, xususan, tibbiyotdagi o‘rni va
ahamiyatini yanada yaqqolroq anglashlariga yordam beradi. Termodinamikaning energiya
almashinuvi, issiqlik o‘tkazish, entropiya kabi fundamental tushunchalarini biofizika, fiziologiya,
biokimyo, tibbiy diagnostika kabi fanlar bilan uyg‘unlashtirib o‘qitish orqali:
o‘quvchilarda
fanlararo tizimli tafakkur
shakllanadi;
fizika faniga bo‘lgan qiziqish
ortadi;
tibbiy texnologiyalarning fizik asoslari chuqurroq anglanadi;
kasbiy faoliyatga zarur bo‘lgan
ilmiy asoslangan qaror qabul qilish ko‘nikmalari
rivojlanadi.
Shuningdek, integratsiyalashgan metodik yondashuv asosida tashkil etilgan darslarda
amaliy
faoliyat turlarini
(tajribalar, modellashtirish, tahliliy masalalar) ko‘paytirish orqali o‘quvchilarning
darsdagi faolligi va bilimlarni mustahkamlash darajasi oshadi. Bu metodika talabalar ongida “fizika-
bu faqat nazariya emas, balki hayotiy, tibbiy jarayonlar asosidir” degan ilmiy qarashni shakllantiradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, integrativ o‘qitish nafaqat nazariy bilimlarni
o‘zlashtirishda, balki talabalarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda ham muhim rol
o‘ynaydi. Shunday ekan, texnika va tibbiyot yo‘nalishlarida ta’lim beruvchi muassasalarda fizikani
tibbiyot fanlari bilan integratsiyalashgan holda o‘qitish zamonaviy ta’lim talablariga mos keluvchi
samarali metodik yondashuv hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
•
Karimova, A. (2020).
Fanlararo integratsiyaning zamonaviy ta’limdagi roli
. Pedagogika va
psixologiya jurnali, №4, 45–48-betlar.
•
Nasriddinova, G. (2021).
Tibbiyotda fizik qonunlar qo‘llanilishi
. Oliy ta’lim muammolari,
№2, 34–38-betlar.
•
Mamatov, R. (2019).
Fizika va biologiya fanlari integratsiyasi asoslari
. Ta’lim va taraqqiyot
jurnali, №1, 22–26-betlar.
•
Norman, G. R., & Schmidt, H. G. (1992).
Integrating basic science and clinical knowledge:
Why and how?
Medical Education, 26(6), 465–471.
•
Zeigler, T. (2018).
Thermodynamics in physiology and medicine
. Journal of Medical Physics,
43(1), 12–19.
