“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
130
MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA HARAKATLI O‘YINLAR ORQALI FUTBOLGA
TAYYORLASH VA JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH
Babayev Anvarjon Axmedovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Jismoniy madaniyat kafedrasi o’qituvchisi
E-mail:
Kirish
Maktab yoshidagi bolalarda jismoniy rivojlanishning muvozanatli va bosqichma-bosqich
amalga oshirilishi, ularning sog‘lom ulg‘ayishi hamda sport faoliyatiga bo‘lgan qiziqishini
shakllantirishda muhim omildir. Ayniqsa, futbol kabi harakatga boy, jamoaviy va murakkab texnikani
o‘z ichiga olgan sport turiga erta tayyorgarlik ko‘rish zarurati mavjud. Bu bosqichda bolalarning
harakat faolligini oshirish, ularni sport mashg‘ulotlariga jalb etish va ayni paytda jismoniy sifatlarini
– tezkorlik, chaqqonlik, muvozanat, koordinatsiya va chidamlilikni bosqichma-bosqich rivojlantirish
eng muhim vazifalardan hisoblanadi. Harakatli o‘yinlar esa ushbu vazifalarni bajarishda eng tabiiy
va samarali vosita sifatida tan olinadi.
Zamonaviy ta’lim tizimida jismoniy tarbiya darslarini faollashtirish, ayniqsa boshlang‘ich va
o‘rta maktab bosqichlarida bolalarning sportga bo‘lgan qiziqishini erta bosqichda rivojlantirish orqali
sog‘lom turmush tarziga yo‘naltirish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Harakatli o‘yinlar
orqali futbolga tayyorlash nafaqat jismoniy rivojlanishga, balki bolalarning ijtimoiy faolligi,
jamoaviylik hissi, muloqot madaniyati va sportga ijobiy munosabatini shakllantirishga ham xizmat
qiladi. Shu bois, maktab yoshidagi bolalarning sportga tayyorlov jarayonida harakatli o‘yinlardan
keng va maqsadli foydalanish zarur bo‘lib, bu yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlar, tajribaviy ishlar va
metodik takliflar katta ahamiyatga egadir.
Tadqiqot maqsadi
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi — maktab yoshidagi bolalarda futbolga tayyorlov
bosqichida harakatli o‘yinlardan samarali foydalanish orqali ularning asosiy jismoniy sifatlarini
(tezkorlik, chaqqonlik, muvozanat, koordinatsiya va chidamlilik) rivojlantirish yo‘llarini aniqlash,
amaliy jihatdan sinab ko‘rish va metodik tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqot vazifalari
1.
Mavzuga doir nazariy manbalarni tahlil qilish
, ya’ni harakatli o‘yinlarning
pedagogik va psixologik asoslari, ularning bolalar rivojlanishiga ta’siri hamda futbolga
tayyorlashdagi o‘rni haqida ilmiy adabiyotlar asosida umumiy tasavvur shakllantirish.
2.
Harakatli o‘yinlar turlarini tasniflash va tanlash
, ya’ni maktab yoshidagi bolalar
uchun yoshiga mos, rivojlantiruvchi va futbol elementlariga yaqin bo‘lgan o‘yinlarni tanlab olish.
3.
Tajriba-sinov ishlarini tashkil etish
, ya’ni maktab yoshidagi bolalar ishtirokida
harakatli o‘yinlar asosida tuzilgan mashg‘ulot dasturining samaradorligini baholash.
4.
Tajriba natijalarini tahlil qilish
, bolalarning jismoniy sifatlarida (tezkorlik,
chaqqonlik, muvozanat va boshqalar) kuzatilgan o‘zgarishlarni aniqlash va baholash.
5.
Olingan natijalar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqish
, ya’ni maktab
o‘quvchilari bilan futbolga tayyorlov mashg‘ulotlarida harakatli o‘yinlardan foydalanish bo‘yicha
metodik ko‘rsatmalar yaratish.
Tadqiqot natijalari
Tadqiqot maktab yoshidagi (8–10 yosh) 60 nafar o‘quvchi ishtirokida o‘tkazildi. Ulardan 30
nafari nazorat guruhi, 30 nafari esa tajriba guruhiga ajratildi. Tajriba guruhidagi bolalar bilan 8
haftalik maxsus harakatli o‘yinlar asosidagi mashg‘ulotlar olib borildi. Bu mashg‘ulotlar tezkorlik,
chaqqonlik, muvozanat va umumiy jismoniy faollikni rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, futbolga
oid elementlarni o‘z ichiga olgan harakatli o‘yinlardan tashkil topgan edi.
Mashg‘ulotlar boshlanishidan oldin va yakunida barcha ishtirokchilarning jismoniy sifatlari (30
metrga yugurish, joyidan sakrash, to‘siqlardan o‘tish chaqqonligi, muvozanat testlari) bo‘yicha
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
131
dastlabki va yakuniy o‘lchovlar olib borildi. Tajriba guruhidagi bolalarda quyidagi yutuqlar
aniqlandi:
•
30 metrga yugurish tezligi o‘rtacha 8,2% ga yaxshilandi;
•
joyidan sakrash masofasi 6,7% ga oshdi;
•
chaqqonlik testlarida 10,5% ga o‘sish kuzatildi;
•
muvozanatni saqlash testlarida 9,1% ga ijobiy siljish qayd etildi.
Nazorat guruhida esa bunday sezilarli o‘zgarishlar ko‘zga tashlanmadi, ba’zi ko‘rsatkichlarda
esa faqat 1,5–2% lik o‘sish qayd etildi. Bu esa harakatli o‘yinlar asosidagi mashg‘ulotlarning jismoniy
sifatlarni rivojlantirishdagi samaradorligini isbotlaydi.
Tadqiqot muhokamasi
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, harakatli o‘yinlar nafaqat o‘quvchilarning
jismoniy faolligini oshiradi, balki ular orqali tezkorlik, chaqqonlik va muvozanat kabi futbol uchun
zarur bo‘lgan sifatlarni ancha tez va samarali rivojlantirish mumkin. Bu o‘yinlar bolalarning yoshiga
mos, qiziqarli, raqobatga asoslangan bo‘lib, ularni faol harakatga undaydi, ayni vaqtda o‘yin orqali
o‘rgatish tamoyiliga asoslanadi. Tajriba guruhi natijalarining sezilarli darajada yaxshilanishi shuni
tasdiqlaydiki, futbolga tayyorlov jarayonida harakatli o‘yinlardan foydalanish nafaqat metodik, balki
psixologik va pedagogik nuqtai nazardan ham ayni muddaodir.
Shuningdek, tadqiqot davomida kuzatilgan ijtimoiy va tarbiyaviy natijalar ham ahamiyatli
bo‘ldi: o‘quvchilarda sportga nisbatan ijobiy munosabat shakllandi, o‘zaro hamkorlik va jamoada
ishlash ko‘nikmalari oshdi, darslarda faollik va intizom darajasi yuqoriladi. Ushbu omillar sportga ilk
tayyorgarlik bosqichida harakatli o‘yinlardan keng foydalanish zarurligini yana bir bor asoslab
beradi. Bu uslub nafaqat sport sinflarida, balki umumta’lim maktablarida ham jismoniy tarbiya
darslarining mazmunini boyitishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Xulosa
Olib borilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, harakatli o‘yinlar maktab yoshidagi bolalarni
futbolga tayyorlashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu o‘yinlar orqali bolalarning asosiy
jismoniy sifatlari — tezkorlik, chaqqonlik, muvozanat va chidamlilik sezilarli darajada rivojlanadi.
Shuningdek, harakatli o‘yinlar bolalarning sportga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, darslarga faol
ishtirokini ta’minlaydi va jamoaviylik, intizom, muloqot madaniyati kabi ijtimoiy-pedagogik
ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Tajriba davomida aniqlangan samaradorlik natijalari, maktab o‘quvchilari bilan olib
boriladigan jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida harakatli o‘yinlardan muntazam va maqsadli
foydalanish zarurligini asoslab berdi. Xulosa qilib aytganda, harakatli o‘yinlar vositasida futbolga
tayyorlov jarayoni yanada mazmunli, samarali va bolalar uchun qiziqarli tarzda tashkil etilishi
mumkin. Bu esa umumiy ta’lim maktablarida jismoniy tarbiya sifatini oshirish va sog‘lom avlodni
shakllantirish yo‘lida muhim bosqich hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
•
О.А. Qurbоnоv ,,Futbоl’’Оlimpiya zаhirаlаri spоrt kоllеjlаri uchun dаrslik Tоshkеnt
– 2012
•
Abdullayev M.J., Radjapov U.R., Muxametov A.M “Jismoniy tarbiya nazariyasi va
metodikasi” 2-qism Toshkent., darslik “Turon-iqbol” 2020 yil - 278
•
Шарипов, Ҳ. А., & Пирназаров, Ш. М. (2020). Бошланғич синф ўқувчилари
жисмоний тарбиясида ўзбек миллий ўйинлардан фойдаланиш усуллари ва педагогик
имкониятлари.
Интернаука
, (17-3), 81-82.
•
Бегимкулов, О. Ж. (2019). Вопросы организации сетевого взаимодействия как
всей системы непрерывного образования в целом.
Мир педагогики и психологии
, (10), 22-28.
•
Erkin o‘g‘li, B. J. General and special physical fitness of boxer athletes. Academicia
Globe: Inderscience Research, 178.
•
Tashmamat, A. (2023). Methods of Using Non-Traditional Means in the Training of
Wrestlers.
Web of Semantic: Universal Journal on Innovative Education
,
2
(4), 133-136.
