“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
134
SPORT BO'YICHA MURABBIYLARNING ASOSIY MALAKA VA KO'NIKMALARI
Salimov Utkirjon Shaydullayevich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Jismoniy madaniyat kafedrasi dotsenti, p.f.b.f.d., (PhD)
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada zamonaviy sport ta’limi tizimida murabbiylik
faoliyatining ahamiyati, professional murabbiylarning tayyorgarlik darajasi va ularning amaliy
faoliyatida zarur bo‘lgan asosiy malaka va ko‘nikmalar tizimi ilmiy asosda tahlil qilingan. Maqolada
sportchilarni yuksak natijalarga yetaklashda murabbiyning pedagogik, psixologik, tashkiliy,
kommunikativ va metodik ko‘nikmalari asosiy omil sifatida ko‘rsatib berilgan. Shuningdek,
murabbiylar faoliyatida strategik rejalashtirish, individual yondashuv va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish malakalari zamonaviy talablar bilan uyg‘unlashgan holda yoritilgan.
Tadqiqot natijalari sport murabbiylarining kasbiy kompetensiyasini shakllantirish va rivojlantirishda
ilmiy asoslangan yondashuv zarurligini ko‘rsatadi hamda amaliy tavsiyalar bilan boyitilgan. Ushbu
maqola sport sohasida ishlovchi mutaxassislar, trenerlar, oliy ta’lim muassasalarining jismoniy
tarbiya yo‘nalishidagi pedagoglari va talabalar uchun foydalidir.
Kalit so'zlar:
murabbiylik, sport ta’limi, professional kompetensiya, pedagogik ko‘nikmalar,
psixologik tayyorgarlik, metodik yondashuv, sportchilarni tayyorlash, strategik rejalashtirish,
kommunikativ malakalar, zamonaviy murabbiy, axborot texnologiyalari, kasbiy rivojlanish, amaliy
faoliyat, murabbiy sifati, sport metodikasi.
Kirish.
Zamonaviy sport tizimining rivojlanishi va raqobatbardosh sportchilarni tayyorlashda
murabbiy shaxsining o‘rni beqiyosdir. Har bir sportchi yuksak natijalarga erishishi ortida malakali va
tajribali murabbiyning ilmiy asoslangan, puxta rejalashtirilgan va metodik jihatdan asosli mehnati
mujassam bo‘ladi. Aynan murabbiyning kasbiy tayyorgarlik darajasi, pedagogik mahorati, psixologik
yondashuvi hamda sportchilar bilan individual ishlash ko‘nikmalari mashg‘ulot jarayonining
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Murabbiylik faoliyati nafaqat sport texnikasini o‘rgatish,
balki sportchining har tomonlama kamol topishida yo‘lboshchi bo‘lishni ham talab qiladi. Shu sababli
bugungi kunda murabbiylar uchun qo‘yilayotgan zamonaviy talablar nafaqat ularning sport
sohasidagi bilim va ko‘nikmalarini, balki didaktik, kommunikativ, boshqaruvchanlik va analitik
qobiliyatlarini ham o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolada sport bo‘yicha murabbiylarning asosiy malaka
va ko‘nikmalari tahlil qilinib, ularning kasbiy rivojlanishida muhim omil bo‘luvchi jihatlar yoritiladi.
Tadqiqotdan ko‘zlangan maqsad – murabbiylik faoliyatining samaradorligini oshirishga xizmat
qiluvchi malaka va ko‘nikmalar tizimini ilmiy-nazariy asosda ochib berishdan iboratdir.
Sport murabbiyligi – bu nafaqat sportchilarni musobaqalarga tayyorlash, balki ularni jismoniy,
psixologik va ijtimoiy jihatdan shakllantirishga yo‘naltirilgan murakkab va ko‘p qirrali pedagogik
jarayondir. Ushbu jarayonda murabbiyning egallagan malakasi, shaxsiy fazilatlari va amaliy
ko‘nikmalari hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bugungi global sport muhitida murabbiy faqatgina
mashg‘ulotni olib boruvchi shaxs emas, balki sportchini to‘laqonli shakllantiruvchi pedagog,
psixolog, strateg va motivator bo‘lishi zarur. Shu bois, sport murabbiyining asosiy malaka va
ko‘nikmalarini har tomonlama chuqur o‘rganish, ularning shakllanish mexanizmini aniqlash va
rivojlanish dinamikasini ilmiy asosda tahlil qilish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Murabbiylarning malakasi, avvalo, ularning kasbiy bilimlariga tayangan holda aniqlanadi. Bu
bilimlar sport nazariyasi, mashg‘ulot metodikasi, anatomiya, fiziologiya, sport psixologiyasi,
gigiyena, sport menejmenti kabi sohalarni qamrab oladi. Har bir murabbiy o‘z sport turi bo‘yicha
chuqur bilimga ega bo‘lishi, mashg‘ulot jarayonida zamonaviy ilmiy-metodik yondashuvlardan
foydalana olishi va har bir sportchining individual xususiyatlarini hisobga olgan holda mashg‘ulot
dasturini ishlab chiqish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Shu bilan birga, u o‘z faoliyatini tahlil qila
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
135
olish, sport natijalarini baholay olish va samaradorlikni oshirish bo‘yicha aniq strategik reja tuzishga
qodir bo‘lishi kerak.
Murabbiy uchun pedagogik mahorat ham muhim omil sanaladi. U o‘quv-mashg‘ulot jarayonini
mazmunan boyitish, mashg‘ulotning tuzilmasini to‘g‘ri tashkil etish, sportchini ruhlantirish va unda
sportga nisbatan ijobiy motivatsiyani shakllantirish, shuningdek, mashg‘ulot paytida samarali
kommunikatsiyani yo‘lga qo‘yish qobiliyatlariga ega bo‘lishi zarur. Pedagogik mahoratga ega
murabbiy sportchini shunchaki mashq qilishga undamaydi, balki u bilan doimiy muloqotda bo‘ladi,
uning psixologik holatini nazorat qiladi va kerakli paytda ma’naviy ko‘mak bera oladi.
Psixologik tayyorgarlik ham murabbiyning asosiy ko‘nikmalaridan biridir. Murabbiy
sportchilarni stressli vaziyatlarga tayyorlaydi, ularni musobaqa oldi va musobaqa davomidagi
emotsional holatini boshqarishiga ko‘maklashadi. Buning uchun murabbiy o‘zida kuchli emotsional
barqarorlik, sabr-toqat, tashabbuskorlik va muomala madaniyatini rivojlantirishi lozim. Ayniqsa,
yuqori natijalarni ko‘zlovchi sportchilar bilan ishlovchi murabbiylar uchun sport psixologiyasi
bilimlari amaliy jihatdan nihoyatda zarur.
Bugungi sport ta’limida kommunikativ va boshqaruv ko‘nikmalari ham alohida o‘rin tutadi.
Murabbiy nafaqat sportchi bilan, balki ularning ota-onasi, sport tashkilotlari, boshqa murabbiylar va
shifokorlar bilan ham samarali muloqot qila olishi zarur. Murabbiylik faoliyati ko‘p hollarda
jamoaviy ishlashni talab qiladi, shu bois murabbiy o‘zaro hamkorlik, liderlik, muammoli vaziyatlarni
hal qilish va boshqaruv bo‘yicha puxta malakaga ega bo‘lishi lozim. Aynan boshqaruvchanlik
malakalari murabbiyga mashg‘ulot jarayonini tizimli rejalashtirish, natijalarni tahlil qilish va kerak
bo‘lsa, mashg‘ulot dasturini qayta ko‘rib chiqish imkonini beradi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan ishlash ko‘nikmalari zamonaviy murabbiylik
faoliyatining ajralmas qismiga aylanmoqda. Sport mashg‘ulotlarini videoanaliz qilish, biomexanik va
texnologik vositalar yordamida sportchining harakatlarini baholash, mashg‘ulot jadvallarini elektron
shaklda yuritish kabi amaliy faoliyatlar murabbiydan kompyuter savodxonligi, maxsus dasturlar bilan
ishlash ko‘nikmalarini talab qiladi. Buning natijasida mashg‘ulotlar natijalari aniqroq baholanadi,
individual yondashuv kuchayadi va umumiy samaradorlik oshadi.
Xulosa qilib aytganda, sport murabbiyining asosiy malaka va ko‘nikmalari o‘zaro bog‘langan,
murakkab va ko‘p komponentli tizimni tashkil etadi. Bu tizimning har bir elementi – nazariy bilimlar,
pedagogik yondashuv, psixologik tayyorgarlik, kommunikatsion ko‘nikmalar, boshqaruv mahorati
va AKT bilan ishlash qobiliyati – sportchining yuksak natijaga erishishida hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Maqolada ko‘rib chiqilgan masalalar sport murabbiylarining kasbiy rivojlanish yo‘nalishlarini
aniqlash va ular uchun zamonaviy talablar asosida malaka oshirish dasturlarini takomillashtirish
uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa.
Sport murabbiylarining asosiy malaka va ko‘nikmalari zamonaviy sport
pedagogikasining markaziy masalalaridan biri bo‘lib, u sportchilarni muvaffaqiyatli tayyorlash,
ularning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga samarali ta’sir ko‘rsatish hamda musobaqaviy faoliyatda
yuqori natijalarga erishishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, murabbiylik faqatgina jismoniy mashqlarni o‘rgatish bilan cheklanmaydi. U pedagogik
jarayonni boshqaruvchi, psixologik muvozanatni ta’minlovchi, mashg‘ulot rejasini ilmiy asosda
tuzuvchi, sportchini har tomonlama shakllantiruvchi ko‘p qirrali mutaxassis sifatida faoliyat yuritadi.
Murabbiyning yuksak nazariy bilimlari, pedagogik mahorati, psixologik yondashuvi, boshqaruv va
kommunikatsion qobiliyati, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalana olish darajasi uning
kasbiy muvaffaqiyatini belgilovchi muhim komponentlardir.
Bugungi sport ta’limida kuchli raqobat muhiti va innovatsion yondashuvlar fonida
murabbiydan doimiy o‘sish, izlanish va o‘z ustida ishlash talab etiladi. Murabbiylar o‘z kasbiy
faoliyatini muntazam baholab borishi, ilg‘or tajribalarni o‘rganib, amaliyotda joriy etishi,
shuningdek, zamonaviy fan-texnika yutuqlaridan samarali foydalanishga tayyor bo‘lishi lozim. Shu
asosda aytish mumkinki, sport murabbiylarining asosiy malaka va ko‘nikmalarini chuqur
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
136
rivojlantirish nafaqat sportchilar tayyorgarligining sifatini oshiradi, balki butun sport tizimining
raqobatbardoshligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Amaliy tavsiyalar.
Murabbiylarning kasbiy kompetensiyasini mustahkamlash uchun ularni
tayyorlovchi va qayta tayyorlovchi ta’lim muassasalari o‘quv dasturlarini zamonaviy talablarga
muvofiq takomillashtirish zarur. Ta’lim jarayonida nazariy bilimlar bilan birga, amaliy
mashg‘ulotlar, interaktiv usullar, keys-stadiylar va trenerlik simulyatsiyalaridan foydalanish tavsiya
etiladi. Ayniqsa, sport psixologiyasi, mashg‘ulot jarayonining pedagogik asoslari, sportchilarning
individual xususiyatlarini baholash va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan ishlash
bo‘yicha maxsus modullarni chuqurlashtirish lozim.
Murabbiylar faoliyatida uzluksiz kasbiy rivojlanish tamoyilini joriy etish katta samara beradi.
Buning uchun maxsus malaka oshirish kurslari, ustoz-shogird an’analari asosida tajriba almashish
dasturlari, ilmiy-amaliy seminarlar va vebinarlar orqali doimiy bilim yangilanishi ta’minlanmog‘i
kerak. Shu bilan birga, har bir sport tashkiloti o‘z tizimidagi murabbiylar faoliyatini ichki monitoring
qilish, ularning kasbiy kamchiliklarini aniqlash va rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish orqali sifat
nazoratini yo‘lga qo‘yishi maqsadga muvofiqdir.
Murabbiylar axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalaridan faol foydalanishga
o‘rgatilishi, jumladan sportchilar harakatlarini tahlil qilish dasturlaridan, onlayn mashg‘ulot
platformalaridan, raqamli rejalashtirish tizimlaridan foydalanish ko‘nikmalarini egallashi zarur. Bu,
o‘z navbatida, mashg‘ulotlarni samarali tashkil etish, individual yondashuvni kuchaytirish va
natijalarning aniqligini ta’minlaydi.
Yuqorida bayon etilgan tavsiyalar asosida murabbiylarning kasbiy malaka va ko‘nikmalarini
yanada rivojlantirish, ularni zamonaviy sport tizimi talablariga moslashtirish orqali sportchilarning
natijalarini sezilarli darajada oshirishga erishish mumkin. Shu yo‘l bilan sport pedagogikasi sifat
jihatdan yangi bosqichga ko‘tariladi, sport murabbiylari esa nafaqat o‘quvchi va sportchilarga, balki
butun jamiyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi ilg‘or mutaxassislar sifatida shakllanadi.
Foydalangan adabiyotlar ro’yxati
1. Ibroximov O‘ I Trenerlik kasbi. Yangi asr avlodi. T 2007.
2. Daminov I.A, Qosimov O‘.R. Sportchilarni tayyorlash texnologiyalari. “Lesson Press”. T
2021.
3. F.T.Miraxmedov, J.S.Sobirov. Trenerlik metodikasi. «Faylasuflar» nashriyoti. Toshkent —
2014.
